Tổng quan về giáo trình
Tài liệu bồi dưỡng giáo viên Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp 10 (Bộ sách Chân trời sáng tạo) do Đinh Thị Kim Thoa chủ biên, được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành nhằm phục vụ công tác đào tạo và tập huấn chuyên môn cho giáo viên trung học phổ thông. Tài liệu được biên soạn dựa trên cơ sở pháp lý của Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT và Tiêu chuẩn sách giáo khoa ban hành theo Thông tư số 33/2017/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Trong chương trình giáo dục cấp trung học phổ thông, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là hoạt động giáo dục bắt buộc, được thực hiện từ lớp 10 đến lớp 12 với thời lượng 3 tiết/tuần (tổng cộng 105 tiết/năm học, phân bổ 54 tiết trong học kỳ I và 51 tiết trong học kỳ II). Hoạt động này được tổ chức theo bốn loại hình cơ bản: Sinh hoạt dưới cờ (1 tiết/tuần), Sinh hoạt lớp (1 tiết/tuần), Hoạt động giáo dục theo chủ đề thường xuyên (1 tiết/tuần) cùng các hoạt động định kỳ và câu lạc bộ sử dụng quỹ thời gian ngoài giờ lên lớp.
Mục tiêu học tập cốt lõi của tài liệu là định hướng phát triển ba nhóm năng lực đặc thù: năng lực thích ứng với cuộc sống, năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động, cùng năng lực định hướng nghề nghiệp; đồng thời góp phần củng cố các phẩm chất chủ yếu (Yêu nước, Nhân ái, Chăm chỉ, Trung thực, Trách nhiệm) và các năng lực chung (Tự chủ và tự học, Giao tiếp và hợp tác, Giải quyết vấn đề và sáng tạo). Nội dung tài liệu tiếp cận theo mô hình phát triển năng lực với cấu trúc vừa đồng tâm vừa tuyến tính xuyên suốt từ lớp 6 đến lớp 12, xoay quanh bốn mạch quan hệ của cá nhân học sinh: với bản thân, với xã hội, với tự nhiên và với nghề nghiệp.
Nội dung kiến thức cốt lõi
Các chương/chủ đề chính
Nội dung tài liệu được cụ thể hóa thành 9 chủ đề giáo dục thường xuyên, tương ứng với tỷ lệ phân bổ thời lượng của chương trình:
- Chủ đề 1: Thể hiện phẩm chất tốt đẹp của người học sinh (Mạch hoạt động hướng vào bản thân - 30%): Xác định phong cách bản thân, rèn luyện tính tự chủ, lòng tự trọng, ý chí vượt khó và tinh thần trách nhiệm trong môi trường học tập, giao tiếp.
- Chủ đề 2: Xây dựng quan điểm sống (Mạch hoạt động hướng vào bản thân): Khám phá đặc điểm tính cách, điều chỉnh tư duy theo hướng tích cực, rèn luyện tư duy phản biện thông qua tranh biện và tự đánh giá sự tiến bộ của bản thân (triển khai qua 8 nhiệm vụ sư phạm).
- Chủ đề 3: Giữ gìn truyền thống nhà trường (Mạch hoạt động hướng đến xã hội - 30%): Xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục truyền thống nhà trường, phát huy truyền thống “Tôn sư trọng đạo”, văn hóa giao tiếp và các phong trào Đoàn Thanh niên.
- Chủ đề 4: Thực hiện trách nhiệm với gia đình (Mạch hoạt động hướng đến xã hội): Xác định trách nhiệm đối với bố mẹ, người thân; thực hiện các hoạt động lao động trong gia đình và ứng xử phù hợp trong các tình huống giao tiếp gia đình.
- Chủ đề 5: Xây dựng kế hoạch tài chính cá nhân và phát triển kinh tế gia đình (Mạch hoạt động hướng đến xã hội): Thực hành lập kế hoạch chi tiêu, quản lý tài chính cá nhân hợp lý và đề xuất các biện pháp đóng góp vào kinh tế gia đình.
- Chủ đề 6: Vận động cộng đồng cùng tham gia các hoạt động xã hội (Mạch hoạt động hướng đến xã hội): Thực hiện các biện pháp mở rộng quan hệ, thu hút cộng đồng, lập kế hoạch tuyên truyền văn hóa ứng xử nơi công cộng và duy trì các dự án tình nguyện.
- Chủ đề 7: Tìm hiểu hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ của địa phương (Mạch hoạt động hướng nghiệp - 25%): Khảo sát thông tin về các nhóm ngành nghề tại địa phương, nhận diện điều kiện an toàn, sức khỏe nghề nghiệp và phân tích yêu cầu của nhà tuyển dụng.
- Chủ đề 8: Định hướng học tập và rèn luyện theo nhóm nghề lựa chọn (Mạch hoạt động hướng nghiệp): Đối chiếu năng lực bản thân với yêu cầu nghề nghiệp, tìm hiểu hệ thống cơ sở đào tạo, tham vấn ý kiến và xác lập kế hoạch rèn luyện theo nhóm nghề định chọn.
- Chủ đề 9: Bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và môi trường tự nhiên (Mạch hoạt động hướng đến tự nhiên - 15%): Đánh giá thực trạng môi trường địa phương, tác động của con người tới môi trường và tổ chức các hoạt động tuyên truyền, hành động bảo vệ danh lam thắng cảnh.
Kiến thức nền tảng được xây dựng
Hệ thống kiến thức trong tài liệu được xây dựng dựa trên 6 phương pháp tiếp cận khoa học hiện đại:
- Tiếp cận cấu trúc hoạt động: Tâm lý người học hình thành và phát triển qua hoạt động; hoạt động được cụ thể hóa bằng chuỗi các hành động và thao tác tương ứng.
- Tiếp cận hành vi: Phẩm chất và năng lực được biểu hiện thông qua các hành vi cụ thể được lặp đi lặp lại trong các tình huống thực tiễn đa dạng.
- Tiếp cận nhận thức: Nhận thức là tiền đề biến đổi tâm trí có ý thức, giúp học sinh hiểu rõ bản chất và phương thức rèn luyện để hình thành tính tự chủ.
- Tiếp cận kinh nghiệm: Dựa trên chu trình trải nghiệm của David Kolb, biến các trải nghiệm thực tế thành bài học thông qua quá trình chiêm nghiệm và tái cấu trúc nhận thức.
- Tiếp cận thực tiễn: Sử dụng chất liệu từ đời sống thực tế của học sinh để thiết kế nhiệm vụ giải quyết vấn đề phù hợp lứa tuổi.
- Tiếp cận giáo dục cá biệt song song với giáo dục tập thể và tiếp cận nhân văn: Đề cao giá trị cá nhân, sự tôn trọng khác biệt, đồng thời đặt cá nhân trong mối quan hệ tương hỗ với tập thể.
Kỹ năng phát triển
Tài liệu định hướng rèn luyện cho người học các kỹ năng nền tảng:
- Kỹ năng nhận thức và lãnh đạo bản thân: Tư duy phản biện, điều chỉnh nhận thức tích cực, quản lý tài chính cá nhân.
- Kỹ năng xã hội: Giao tiếp, làm việc nhóm, điều hành và tổ chức các hoạt động tập thể, thuyết phục và vận động cộng đồng.
- Kỹ năng thích ứng và định hướng nghề nghiệp: Khảo sát thực địa, thu thập và xử lý thông tin nghề nghiệp, ra quyết định và lập kế hoạch phát triển bản thân.
Phương pháp giảng dạy và học tập
Tài liệu định hướng giáo viên vận dụng linh hoạt 4 nhóm phương thức tổ chức hoạt động giáo dục:
- Phương thức Khám phá: Tổ chức cho học sinh tiếp cận thế giới tự nhiên và thực tế đời sống thông qua tham quan, cắm trại, thực địa nhằm khơi gợi cảm xúc tích cực.
- Phương thức Thể nghiệm, tương tác: Tạo không gian giao lưu, rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống thông qua các hình thức: diễn đàn, sân khấu tương tác (sân khấu diễn đàn dựa trên tình huống mở để người tham gia tự do đưa ra giải pháp), hội thảo, hội thi và trò chơi giáo dục.
- Phương thức Cống hiến: Định hướng học sinh đóng góp giá trị cho cộng đồng thông qua hoạt động tình nguyện, nhân đạo, lao động công ích và tuyên truyền xã hội.
- Phương thức Nghiên cứu: Hướng dẫn học sinh thực hiện các dự án điều tra, khảo sát thực tế, nghiên cứu khoa học, sáng tạo công nghệ và nghệ thuật.
Tiến trình mỗi chủ đề trong sách giáo khoa được tổ chức chặt chẽ theo 4 giai đoạn của chu trình trải nghiệm:
- Khám phá – kết nối kinh nghiệm.
- Rèn luyện kĩ năng.
- Vận dụng – mở rộng.
- Tự đánh giá.
Quy trình kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục kết hợp cả thông tin định tính (quan sát hành vi, thái độ) và thông tin định lượng (số giờ/lượt tham gia, số lượng sản phẩm trong hồ sơ hoạt động). Lực lượng đánh giá được thực hiện đa chiều, bao gồm: tự đánh giá của học sinh (đóng vai trò hạt nhân), đánh giá đồng đẳng giữa các học sinh, đánh giá của phụ huynh học sinh, đánh giá của cộng đồng và đánh giá từ giáo viên (giáo viên chủ nhiệm chịu trách nhiệm tổng hợp kết quả chung vào hồ sơ học tập).
Điểm nổi bật và cập nhật
- Cơ sở pháp lý và định hướng đổi mới: Tài liệu cập nhật và quán triệt các văn bản quy phạm pháp luật gồm Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội; Luật Giáo dục 2019 và Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT.
- Tư tưởng biên soạn xuyên suốt: Được xây dựng dựa trên 4 trục tư tưởng: Hiện đại – Khoa học – Hội nhập – Nhất quán. Trong đó, tiêu chí hội nhập chú trọng phát triển các kỹ năng thế kỷ XXI (như làm việc nhóm, giao tiếp, thuyết trình) và bảo đảm tính khả thi đối với các địa phương còn hạn chế về cơ sở vật chất.
- Tiếp thu kinh nghiệm quốc tế: Tài liệu đúc kết mô hình tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo từ nhiều quốc gia phát triển:
- Singapore: Mô hình giáo dục nghệ thuật do Hội đồng nghệ thuật quốc gia tài trợ cho trường phổ thông.
- Hà Lan (Netherlands): Hệ thống cổng thông tin hỗ trợ học sinh xây dựng và nhận tài trợ cho các dự án sáng tạo nghề nghiệp.
- Vương quốc Anh: Phương pháp đặt người học vào chuỗi bối cảnh đa dạng để phát triển tư duy giải quyết vấn đề.
- Đức: Định hướng rèn luyện kỹ năng tự học độc lập và tư duy phê phán từ cấp tiểu học.
- Nhật Bản: Năng lực thích ứng linh hoạt với những chuyển biến xã hội.
- Hàn Quốc: Khung 4 nhóm hoạt động trải nghiệm sáng tạo gồm tự chủ, câu lạc bộ, tình nguyện và định hướng phát triển tương lai.
- Tính đồng bộ của hệ thống học liệu: Lần đầu tiên cung cấp trọn bộ tài liệu giáo khoa cho cấp THPT bao gồm: Sách học sinh (SHS), Vở thực hành (SBT), Sách giáo viên (SGV) cùng hạ tầng học liệu số bổ trợ.
Đối tượng sử dụng giáo trình
- Giáo viên trung học phổ thông: Giáo viên trực tiếp phụ trách giảng dạy môn Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp lớp 10, giáo viên chủ nhiệm lớp, cán bộ Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trong nhà trường sử dụng để thiết kế giáo án, xây dựng kế hoạch giáo dục theo tuần/tháng và quản lý hoạt động trải nghiệm định kỳ.
- Cán bộ quản lý giáo dục: Ban giám hiệu các trường THPT, chuyên viên phụ trách chuyên môn tại các Phòng/Sở Giáo dục và Đào tạo làm căn cứ phân công giảng dạy, bố trí thời khóa biểu (3 tiết/tuần) và điều phối các nguồn lực giáo dục địa phương.
- Giảng viên và sinh viên ngành Sư phạm: Tài liệu tham khảo chuẩn mực cho giảng viên giảng dạy học phần Phương pháp tổ chức hoạt động giáo dục, cũng như sinh viên đại học/cao học chuyên ngành Giáo dục học, Tâm lý học sư phạm nghiên cứu triển khai Chương trình GDPT 2018.
- Yêu cầu tiên quyết: Người sử dụng cần nắm vững mục tiêu tổng thể của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, lý thuyết sư phạm tương tác và đặc điểm tâm sinh lý học sinh lứa tuổi 15–18.
Câu hỏi thường gặp
1. Tài liệu này phục vụ đối tượng chính nào?
Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho giáo viên THPT, giáo viên chủ nhiệm, cán bộ quản lý giáo dục, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên, sinh viên các khối trường sư phạm đào tạo ngành Giáo dục học.
2. Cần trang bị những kiến thức nền tảng nào trước khi sử dụng tài liệu?
Người sử dụng cần nắm vững các yêu cầu cần đạt trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT), tâm lý học lứa tuổi thanh thiếu niên THPT và các nguyên lý cơ bản về chu trình học tập qua trải nghiệm của David Kolb.
3. Tài liệu có cấu trúc khác biệt như thế nào so với giáo trình môn học truyền thống?
Tài liệu không phân chia theo bài học lý thuyết thuần túy mà thiết kế thành 9 chủ đề hoạt động tích hợp, liên kết đồng bộ giữa 4 loại hình tổ chức (Sinh hoạt dưới cờ, Sinh hoạt lớp, Hoạt động theo chủ đề, Hoạt động câu lạc bộ) và cấu trúc từng bài học đều đi qua chu trình 4 bước trải nghiệm thực tiễn.
4. Giáo viên cần lưu ý điều gì để triển khai tài liệu đạt hiệu quả trên lớp?
Giáo viên cần yêu cầu học sinh hoàn thành trước các nhiệm vụ chuẩn bị trong Sách học sinh tại nhà; trên lớp tập trung tổ chức các hoạt động tương tác, tranh biện, sân khấu hóa, trò chơi; đồng thời vận dụng đúng quy trình đánh giá kết hợp từ 5 nguồn: tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng, phụ huynh, cộng đồng và giáo viên.
5. Có những nguồn tài nguyên điện tử nào đi kèm hỗ trợ tài liệu?
Giáo viên có thể khai thác các nguồn học liệu bổ trợ, giáo án mẫu, video tập huấn và thiết bị giáo dục trực tuyến qua các nền tảng chính thức: https://hanhtrangso.vn, https://taphuan.csdl.edu.vn và hệ thống website http://sachthietbigiaoduc.vn.
Kết luận
Tài liệu bồi dưỡng giáo viên Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp 10 (Bộ sách Chân trời sáng tạo) xác lập hệ thống hướng dẫn nghiệp vụ và cơ sở lý luận sư phạm toàn diện cho việc triển khai hoạt động giáo dục bắt buộc cấp THPT theo Chương trình GDPT 2018. Thông qua cấu trúc 9 chủ đề ma trận, chu trình trải nghiệm 4 giai đoạn cùng các phương thức tổ chức và đánh giá đa chiều, tài liệu cung cấp quy chuẩn thực hành rõ ràng cho đội ngũ cán bộ, giáo viên và sinh viên ngành sư phạm trong quá trình giảng dạy và phát triển năng lực toàn diện cho học sinh.