CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Nghiên cứu về các cộng đồng sống ven và trong các vùng sinh thái từ lâu đã được các nhà nghiên cứu nước ngoài quan tâm tiến hành để đánh giá sự tác động của những cộng đồng này với nguồn TNTN hay nói một cách khác là nghiên cứu lối sống và ứng xử với môi trường sống của người dân bản địa. Các tác phẩm tiêu biểu là J.
Spencer với “Du canh ở Đông Nam Á” (1966), “Những người nông dân trong rừng: Phát triển kinh tế và nền nông nghiệp vùng đất khó canh tác ở Bắc Thái Lan” của B. Ngoài ra, trong hệ thống công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về vấn đề di dân và TĐC, chúng tôi đặc biệt chú trọng đến các chuyên khảo sau: Tham khảo kết luận của Uỷ ban Thế giới về Đập (2000) qua nghiên cứu 125 đập lớn tại 52 quốc gia cho thấy hàng triệu người dân sống ở hạ lưu các đập - phụ thuộc vào hoạt động lũ tự nhiên và thuỷ sản - gặp những tổn thất nghiêm trọng đến cuộc sống. Số người di dời không được xác định rõ, nên không được đền bù hoặc đền bù thường không đủ. Mức độ di dời càng lớn, cuộc sống của cộng đồng bị ảnh hưởng càng ít có khả năng được phục hồi.
Thiếu cam kết chính trị hoặc năng lực của các chính quyền ảnh hưởng bất lợi đến bảo tồn di sản văn hoá, các công trình khảo cổ của các cộng đồng địa phương và sự biến mất của động thực vật. Dân tộc thiểu số và dân sở tại dễ bị tổn thương và các ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống văn hoá và tinh thần khi đối mặt với các mất mát do di dời. Trong các cộng đồng bị ảnh hưởng, khoảng cách về giới lớn và phụ nữ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thường xuyên phải chịu các chi phí xã hội nhiều hơn và thường bị phân biệt khi phân bổ nguồn lực. Sự tham gia của những người bị ảnh hưởng trong đánh giá tác động xã hội và môi trường thường diễn ra sau, thậm chí thiếu hoặc bị giới hạn về phạm vi.
Tham khảo về kết quả nghiên cứu ở 44 trường hợp khác của Scudder (chỉ có 3 trong số 44 (khoảng 7%) là thành công). Do cán bộ thực thi thiếu năng lực (27 trường hợp); Thiếu vốn (22 trường hợp); Thiếu cam kết chính trị (quy hoạch thiếu đất, cơ sở hạ tầng không đầy đủ như dự kiến); Thiếu cơ hội phát triển (tập huấn, khuyến nông, tín dụng…); Số người TĐC dự kiến thấp hơn thực tế; Thiếu sự tham gia của người TĐC vào quá trình quy hoạch; Mất đất (86% các trường hợp nghiên cứu); Mất cơ hội việc làm; Ảnh hưởng đến an ninh lương thực (79% trường hợp nghiên cứu phải đối mặt với vấn đề an ninh lương thực). Hai chuyên khảo về vấn đề di dân và TĐC gồm: “Các phương pháp tiếp cận nhân học về TĐC - Chính sách, thực tiễn và lý thuyết” và “TĐC, nguy cơ nghèo hoá các vấn đề sinh kế bền vững” (2002) của Christopher McDowell (Khoa Nhân học, Đại học Macquarie, Sydney). Hai chuyên khảo này đã đề cập đến những vấn đề phương pháp luận liên quan đến TĐC, từ bản chất của TĐC, sự khác biệt giữa TĐC tự nguyện và không tự nguyện, đến mối quan hệ giữa TĐC với biến đổi kinh tế - xã hội của những cộng đồng di cư, với nguy cơ bần cùng hoá sau TĐC, đồng thời đưa ra những định hướng để xây dựng các hình thức sinh kế bền vững sau TĐC [14, tr.
Luận văn Thạc sĩ của Cao Thị Thu Yên, bảo vệ tại Viện Công nghệ Hoàng gia Thuỷ Điển năm 2003, với đề tài: “Hướng tới sự bền vững của các đập (thuỷ điện) lớn của Việt Nam - Vấn đề TĐC và các dự án thuỷ điện” (tiếng Anh). Luận văn đã đề cập đến những vấn đề căn bản trong quá trình TĐC liên quan đến các dự án thuỷ điện, những thành công và hạn chế, cũng như những khác biệt giữa chính sách đưa ra với thực tiễn thực hiện. Thông qua nghiên cứu quá trình TĐC 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của thuỷ điện Hoà Bình và thuỷ điện Yaly, luận văn đã đề cập đến những bất cập trong công tác TĐC của các dự án thuỷ điện của Việt Nam và tác động của các dự án đến đời sống của những người thuộc diện TĐC [14, tr. Luận văn của Ulrika Bladh và Eva - Lena Nilsson, cũng tại Viện Công nghệ Hoàng gia Thuỷ Điển năm (2005), với đề tài: “Xây dựng kế hoạch TĐC không tự nguyện như thế nào - trường hợp dự án thuỷ điện Sơn La ở Việt Nam”.
(tiếng Anh) Thông qua luận văn đã cho thấy những tác động của quá trình TĐC ở công trình thuỷ điện Sơn La đối với những người dân thuộc diện phải di dời, thông qua hệ thống các nghiên cứu điểm trên địa bàn cả ba tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu. Đặc biệt, luận văn đã đi sâu xem xét vấn đề sở hữu đất đai, đền bù, xây dựng cơ sở hạ tầng, xác định những đối tượng chịu ảnh hưởng của quá trình TĐC, đồng thời xem xét mức độ tham gia của họ trong quá trình xây dựng và triển khai kế hoạch [14, tr. Các báo cáo và nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB) và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) về quá trình TĐC phục vụ các dự án phát triển nói chung, kết hợp với các hướng dẫn của ADB và WB về di dân và TĐC như: “TĐC không tự nguyện” và “Sổ tay về TĐC - hướng dẫn áp dụng vào thực tiễn” (ADB) và “Sách hướng dẫn về TĐC không tự nguyện - việc hoạch định và thực hiện các dự án phát triển” và “Chính sách hoạt động đối với vấn đề TĐC không tự nguyện” (WB) [14, tr. Nghiên cứu của các tác giả trong nước Trong quá trình thu thập tư liệu, chúng tôi đã tiếp cận các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về các vấn đề di dân, TĐC, bảo tồn và PTBV ở VQG.
Các nghiên cứu về di dân TĐC và chính sách di dân tại Việt Nam đã được tiến hành từ những năm 90 của thế kỷ XX trở lại đây. Cùng với tốc độ đầu tư và phát triển nhanh cơ sở hạ tầng, di dân TĐC trong các dự án phát triển đang trở 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành một vấn đề được nhiều nhà khoa học quan tâm. Đặc biệt là sự tác động đến đời sống kinh tế - văn hoá - xã hội của cộng đồng TĐC, có thể kể đến những công trình sau: Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Bá Thuỷ (2002) với đề tài: “Di dân tự do của các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Hmông từ Cao Bằng, Lạng Sơn vào Đăk Lăk giai đoạn 1986 - 2000”. Luận án đã tập trung nghiên cứu thực trạng di dân tự do nói chung và di dân tự do nói riêng từ địa bàn Cao Bằng, Lạng Sơn vào Đăk Lăk trong thời gian từ 1986 - 2000.
Phân tích những nguyên nhân dẫn đến hiện tượng di dân nói trên. Đánh giá tác động của quá trình di dân đối với đời sống tộc người đồng thời đưa ra các kiến nghị và giải pháp có giá trị ứng dụng cao trong công tác di dân và TĐC. Tuy nhiên, luận án mới chỉ đề cập tới hình thức di dân tự do mà chưa đề cập tới các hình thức di dân, TĐC khác. Năm 2005, đoàn nghiên cứu thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam đã tiến hành dự án “Khảo sát nghiên cứu tiến độ và kết quả bước đầu quá trình thực hiện TĐC, công trình thuỷ điện Sơn La”.
Được tiến hành ở 5 huyện Mường La, Thuận Châu, Quỳnh Nhai (Sơn La), Phong Thổ và Sìn Hồ (Lai Châu). Nhằm tìm hiểu diễn biến của quá trình thực hiện di dân TĐC, những tác động về kinh tế - xã hội, văn hoá, môi trường và sức khoẻ của cộng đồng di chuyển và cộng đồng sở tại. Từ đó, nhận diện những tác động tích cực và rủi ro của quá trình TĐC; Tiếp tục tìm hiểu diễn biến tâm tư, nguyện vọng, quan hệ dân tộc của cộng đồng TĐC và cộng đồng sở tại; Thu thập các tư liệu cơ bản còn thiếu về sinh kế, phong tục tập quán của các dân tộc thiểu số tạo cơ sở dữ liệu cho phân tích, dự báo chương trình TĐC trong tương lai. Dự án đã đưa ra những tham vấn nhằm góp ý kiến và giải pháp giảm thiểu nhằm cải thiện những vấn đề đang đặt ra của quá trình TĐC.
Tuy nhiên, nghiên cứu có những hạn chế như về cơ bản chỉ phản ánh thực trạng vào thời điểm nghiên cứu, do số liệu điều tra, khảo sát theo cách cắt ngang, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không tránh khỏi tình trạng thông tin phản ánh chưa đầy đủ (đặc biệt là về mảng vệ sinh, y tế). Việc đánh giá về môi trường chưa kết hợp với kết quả phân tích mẫu đất, nước và không khí tại các điểm nghiên cứu. Chủ yếu sử dụng số liệu quan sát, phỏng vấn và tài liệu sẵn có, bởi hạn chế về thời gian, kinh phí và ngôn ngữ giao tiếp của đối tượng khảo sát đã ảnh hưởng đến chất lượng thông tin bảng hỏi soạn sẵn. Đoàn Bổng và Nguyễn Đức Anh (2007) với đề tài: “Bước đầu đánh giá chất lượng cuộc sống người dân TĐC của dự án hồ Tả Trạch (Thừa Thiên Huế)”.
Đề tài khảo sát, tìm hiểu công tác thực hiện TĐC và phục hồi sinh kế của người dân theo kế hoạch của UBND tỉnh Thừa Thiên Huế; Khảo sát chất lượng cuộc sống hiện tại của người dân sống ở các vùng TĐC thuộc dự án hồ Tả Trạch và bước đầu đề xuất giải pháp và kiến nghị để hoàn thiện công tác di dân TĐC. Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Xã hội học của tác giả Khúc Thị Thanh Vân bảo vệ tại Viện Xã hội học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam với đề tài: “Ảnh hưởng của chính sách TĐC đối với cuộc sống người dân sau TĐC: Nghiên cứu trường hợp thuỷ điện Bản Vẽ” (2008). Luận văn đã cho thấy ảnh hưởng của chính sách TĐC có tác động tới khả năng hoà nhập cộng đồng hoặc giữ gìn bản sắc văn hoá của người dân. Luận văn cũng đề xuất những khuyến nghị cho việc lập chính sách hoặc bổ khuyết các hoạt động trong quá trình thực hiện xây dựng phương án TĐC, chương trình khôi phục cuộc sống trong một dự án phát triển.