Tái định cư và sự thay đổi đời sống của nhóm Đan Lai ở Vườn quốc gia Pù Mát

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh tái định cư và sự thay đổi đời sống của nhóm đan lai thổ ở vườn quốc gia pù mát trường hợp, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Bùi Minh Thuận
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Giáo
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Tái định cư và sự thay đổi đời sống của nhóm Đan Lai (Thổ) ở Vườn quốc gia Pù Mát (Trường hợp người Đan Lai ở hai bản Tân Sơn và Cửa Rào, xã Môn Sơn, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nguồn tài liệu và giả thiết khoa học
• 0.5. Đóng góp của luận văn
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.1.1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.1.2. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.2. Phương pháp nghiên cứu và khung phân tích
• 1.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.2. Khung phân tích
• 1.3. Một số hướng tiếp cận lý thuyết nghiên cứu
• 1.3.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.3.1.1. Những khái niệm chung
• 1.3.1.2. Khái niệm liên quan đến các hình thức tái định cư
• 1.3.1.3. Quan điểm tái định cư
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NGƯỜI ĐAN LAI VÀ VƯỜN QUỐC GIA PÙ MÁT Ở NGHỆ AN
• 2.1. Người Đan Lai ở Nghệ An
• 2.1.1. Một số vấn đề về lịch sử tộc người
• 2.1.2. Người Đan Lai ở Pù Mát (vùng khe Khặng)
• 2.2. Từ rừng tự nhiên đến Vườn quốc gia Pù Mát
• 2.2.1. Quá trình hình thành Vườn quốc gia Pù Mát
• 2.2.2. Vị trí địa lý và ranh giới hành chính
• 2.2.3. Hiện trạng tài nguyên thiên nhiên
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN TÁI ĐỊNH CƯ
• 3.1. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới
• 3.1.1. Tổ chức ổn định và phát triển sản xuất, đời sống cho nhân dân di chuyển ra khỏi vùng lòng hồ
• 3.1.2. Chính sách an dân, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế vùng núi ở Đài Loan
• 3.1.3. Xây dựng mô hình sử dụng đất dốc bền vững, nâng cao thu nhập, ổn định cuộc sống cho đồng bào miền núi ở Philippine
• 3.2. Quá trình hình thành dự án tái định cư ở Vườn quốc gia Pù Mát
• 3.2.1. Chủ trương của nhà nước
• 3.2.2. Tình hình thực tế của địa phương
• 3.2.3. Quá trình chuẩn bị và thực hiện tái định cư
• 3.2.3.1. Quá trình chuẩn bị tái định cư
• 3.2.3.2. Quá trình thực hiện tái định cư
• 3.2.4. Những vấn đề bất cập
• 3.2.4.1. Những vấn đề chung
• 3.2.4.2. Những bất cập trong chính sách đền bù
• 3.2.4.3. Những bất cập trong phương án tái định cư
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ THAY ĐỔI PHƯƠNG THỨC MƯU SINH VÀ ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ - XÃ HỘI
• 4.1. Trong phương thức mưu sinh
• 4.1.1. Các hoạt động nông nghiệp
• 4.1.2. Các hoạt động phi nông nghiệp
• 4.2. Trong đời sống văn hoá - xã hội
• 4.2.1. Đời sống cộng đồng làng bản
• 4.2.2. Giáo dục, y tế
• 4.2.3. Những vấn đề đặt ra
• 4.2.3.1. Sở hữu tài nguyên
• 4.2.3.2. Phương thức mưu sinh
• 4.2.3.3. Tổ chức cộng đồng làng bản
• 4.2.3.4. Giữ gìn các giá trị văn hoá
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• A.1. Các công trình đã công bố có liên quan đến luận văn
• A.2. Danh sách những người cung cấp thông tin - tư liệu
• A.3. Bảng từ Việt - Đan Lai
• A.4. Một số văn bản có liên quan
• A.5. Sơ đồ, bản đồ
• A.6. Ảnh minh hoạ

Tóm tắt

I. Tổng quan về tái định cư và nhóm Đan Lai ở Vườn quốc gia Pù Mát

Tái định cư là một vấn đề quan trọng trong việc bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững. Đặc biệt, nhóm Đan Lai ở Vườn quốc gia Pù Mát đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình này. Việc di chuyển ra khỏi vùng lõi của VQG không chỉ ảnh hưởng đến đời sống kinh tế mà còn tác động đến văn hóa và xã hội của họ.

1.1. Tìm hiểu về nhóm Đan Lai và văn hóa của họ

Nhóm Đan Lai là một trong những dân tộc thiểu số tại Nghệ An, với nền văn hóa phong phú và đặc sắc. Họ sống chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên rừng và có nhiều phong tục tập quán độc đáo.

1.2. Vườn quốc gia Pù Mát và vai trò bảo tồn thiên nhiên

Vườn quốc gia Pù Mát không chỉ là nơi bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc. Việc bảo vệ rừng tự nhiên là cần thiết để duy trì hệ sinh thái và đời sống của người dân địa phương.

II. Những thách thức trong quá trình tái định cư của nhóm Đan Lai

Quá trình tái định cư của nhóm Đan Lai gặp nhiều khó khăn. Những thách thức này không chỉ đến từ việc thay đổi môi trường sống mà còn từ sự thiếu hụt về cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ.

2.1. Thiếu nguồn nước và đất sản xuất

Sau khi tái định cư, người Đan Lai gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn nước sạch và đất sản xuất. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và đời sống hàng ngày của họ.

2.2. Sự thay đổi trong phương thức sản xuất

Việc chuyển đổi từ phương thức sản xuất truyền thống sang các hình thức mới đã gây ra nhiều khó khăn cho người Đan Lai. Họ cần thời gian để thích nghi với các phương pháp canh tác hiện đại.

III. Phương pháp giải quyết vấn đề tái định cư cho nhóm Đan Lai

Để giải quyết các vấn đề phát sinh từ quá trình tái định cư, cần có những phương pháp hiệu quả nhằm hỗ trợ người Đan Lai ổn định cuộc sống.

3.1. Chính sách hỗ trợ từ chính phủ

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho người Đan Lai, bao gồm việc cung cấp đất sản xuất và nguồn nước sạch để đảm bảo sinh kế cho họ.

3.2. Tăng cường giáo dục và đào tạo nghề

Cung cấp các chương trình đào tạo nghề cho người Đan Lai sẽ giúp họ có thêm kỹ năng và cơ hội việc làm, từ đó cải thiện đời sống kinh tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tái định cư

Nghiên cứu về tái định cư của nhóm Đan Lai đã chỉ ra nhiều vấn đề cần khắc phục. Các kết quả này có thể được áp dụng để cải thiện chính sách tái định cư trong tương lai.

4.1. Đánh giá tác động của tái định cư đến đời sống

Nghiên cứu cho thấy rằng tái định cư đã làm thay đổi đáng kể đời sống của người Đan Lai, từ kinh tế đến văn hóa. Cần có các biện pháp để giảm thiểu tác động tiêu cực.

4.2. Các mô hình tái định cư thành công

Một số mô hình tái định cư thành công từ các khu vực khác có thể được áp dụng cho nhóm Đan Lai, giúp họ ổn định cuộc sống và phát triển bền vững.

V. Kết luận và tương lai của nhóm Đan Lai sau tái định cư

Tương lai của nhóm Đan Lai phụ thuộc vào việc thực hiện các chính sách hỗ trợ hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng trong quá trình phát triển. Cần có sự hợp tác giữa chính quyền và người dân để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn văn hóa

Bảo tồn văn hóa của nhóm Đan Lai là rất quan trọng trong quá trình tái định cư. Cần có các chương trình giáo dục và truyền thông để nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa của họ.

5.2. Hướng đi bền vững cho tương lai

Để đảm bảo sự phát triển bền vững cho nhóm Đan Lai, cần có các chiến lược dài hạn nhằm cải thiện đời sống kinh tế và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn quốc gia Pù Mát tại tỉnh Nghệ An có tổng diện tích vùng lõi là 91.113 ha, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học của khu vực Bắc Trường Sơn. Tuy nhiên, sự tồn tại của 169 hộ dân với 956 nhân khẩu người Đan Lai (số liệu tháng 9/2001) sinh sống biệt lập tại vùng lõi khe Khặng đã đặt ra thách thức lớn giữa mục tiêu bảo tồn tự nhiên và quyền an sinh xã hội. Với tỷ lệ hộ nghèo đói trước di dời lên đến 82%, cộng đồng Đan Lai duy trì tập quán du canh du cư và khai thác kiệt quệ tài nguyên rừng để sinh tồn.

Nhằm giải quyết mâu thuẫn này, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 280/2006/QĐ-TTg phê duyệt dự án bảo tồn và phát triển bền vững tộc người Đan Lai, kết hợp với Quyết định số 3830/2001/QĐ-UB của Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An để di chuyển 146 hộ dân ra khỏi vùng lõi. Trong đó, đợt di dân đầu tiên đã đưa 36 hộ với 195 nhân khẩu đến định cư tại hai bản Tân Sơn và Cửa Rào, xã Môn Sơn, huyện Con Cuông.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là phân tích sự chuyển dịch phương thức mưu sinh và biến đổi cấu trúc văn hóa - xã hội của người Đan Lai sau khi chuyển đến nơi ở mới. Phạm vi nghiên cứu bao quát từ mốc bắt đầu di dân năm 2002 đến tháng 6/2010 tại địa bàn xã Môn Sơn. Ý nghĩa học thuật và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng và định tính chuẩn xác, làm căn cứ điều chỉnh chính sách bồi thường, hỗ trợ đất đai và an dân cho các dự án bảo tồn thiên nhiên trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết Hệ sinh thái Nhân văn do Ludwig von Bertalanffy khởi xướng từ năm 1940, coi cộng đồng Đan Lai và môi trường rừng Pù Mát là một chỉnh thể tương tác mở. Khi môi trường tự nhiên thay đổi qua can thiệp hành chính, toàn bộ phân hệ xã hội buộc phải tái cấu trúc để tìm kiếm điểm cân bằng mới. Bên cạnh đó, nghiên cứu kết hợp Lý thuyết Hút - Đẩy (Push - Pull Theory) của Everett Lee (1966) nhằm đánh giá các lực đẩy từ vùng lõi khó khăn và lực hút từ cơ sở hạ tầng tại nơi ở mới.

Đặc biệt, khung phân tích rủi ro bần cùng hóa và phục hồi sinh kế của Michael Cernea cùng Christopher McDowell (2002) được sử dụng để nhận diện các nguy cơ mất đất, mất việc làm và đứt gãy mạng lưới xã hội. Các khái niệm nền tảng bao gồm: phát triển bền vững theo định nghĩa của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED), tái định cư không tự nguyện theo chuẩn của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), cùng các hình thức di dân tập trung và di vén xen ghép.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả áp dụng phương pháp nghiên cứu điểm với cách tiếp cận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 36 hộ dân (195 nhân khẩu) thuộc diện di dời đợt I tại bản Tân Sơn và Cửa Rào, đối sánh với dữ liệu khảo sát 163 hộ (894 nhân khẩu) còn cư trú tại ba bản gốc Cò Phạt, Khe Cồn và Bản Búng. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được thực hiện dựa trên phân loại kinh tế: 82% hộ nghèo đói, 13% hộ trung bình và 5% hộ khá.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua phương pháp Đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA), bao gồm: phỏng vấn sâu lãnh đạo địa phương, cán bộ Vườn quốc gia Pù Mát, chiến sĩ Đồn biên phòng 555; thảo luận nhóm chuyên đề; và phương pháp quan sát tham dự qua hình thức "ba cùng" (cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc). Nguồn số liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo kinh tế - xã hội giai đoạn 2000 - 2010 của huyện Con Cuông. Các phương pháp thống kê mô tả, hệ thống hóa và sơ đồ hóa được lựa chọn nhằm bảo đảm tính khách quan, đa chiều và phản ánh trung thực thực trạng đời sống người dân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu sinh kế có sự chuyển biến căn bản nhưng thiếu tính bền vững. Trước năm 2002, thu nhập bình quân của người Đan Lai chỉ đạt 721.000 đồng/người/năm, trong đó 66,5% đến từ trồng trọt nương rẫy, 20% từ chăn nuôi và 13,5% từ săn bắt, hái lượm tự nhiên. Sau khi chuyển đến hai bản Tân Sơn và Cửa Rào, phương thức "chặt - bắt - đổi" giảm hơn 80%, người dân bắt đầu tiếp cận kỹ thuật lúa nước và các chương trình khuyến nông. Tuy nhiên, diện tích đất canh tác được cấp chỉ đạt khoảng 0,2 - 0,3 ha/hộ và thiếu nước tưới trầm trọng.

Thứ hai, an ninh lương thực và cơ cấu chi tiêu bộc lộ nhiều bất cập. Trước di dời, tỷ lệ chi tiêu cho lương thực chiếm tới 68,3% tổng chi phí sinh hoạt (698.000 đồng/người/năm), với 82% số hộ chịu cảnh thiếu đói từ 4 đến 9 tháng mỗi năm. Tại nơi định cư mới, tỷ lệ hộ nghèo vẫn ở mức cao trên 70% do chi phí đầu tư phân bón, giống cây trồng tăng cao trong khi năng suất lúa nước chưa ổn định, dẫn đến sự phụ thuộc kéo dài vào nguồn gạo trợ cấp của Nhà nước.

Thứ ba, thiết chế xã hội và quan hệ tộc người diễn ra nhiều xáo trộn. Mạng lưới dòng họ gắn kết khép kín truyền thống dần bị nới lỏng khi chuyển sang cấu trúc làng bản mới xen kẽ với người Thái và người Kinh. Sự chênh lệch về trình độ canh tác và nguồn lực đất đai đã phát sinh các va chạm ngầm về quyền khai thác lâm thổ sản vùng đệm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những tồn tại trên bắt nguồn từ việc hoạch định chính sách quá chú trọng vào mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt 91.113 ha Vườn quốc gia mà chưa đánh giá đầy đủ vốn xã hội, tri thức bản địa và thói quen canh tác của người Đan Lai. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu của Scudder khi chỉ ra rằng 86% các dự án tái định cư gặp vấn đề mất đất và 79% đối mặt với khủng hoảng an ninh lương thực.

Các chỉ số biến động kinh tế - xã hội của nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua bảng ma trận so sánh thu nhập - chi tiêu trước và sau tái định cư, kết hợp biểu đồ cột phân tầng tỷ lệ thiếu đói giáp hạt giữa các nhóm hộ gia đình. Điều này chứng minh rằng tái định cư không chỉ là việc di chuyển chỗ ở thuần túy mà là quá trình tái thiết lập toàn diện các hệ thống an sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, điều chỉnh quy hoạch và cấp bổ sung tối thiểu 0,5 đến 0,8 ha đất canh tác lúa nước màu mỡ cho mỗi hộ gia đình trước năm 2012. Ủy ban nhân dân huyện Con Cuông cần chủ trì phối hợp với Ban Quản lý Vườn quốc gia Pù Mát để chuyển đổi một phần diện tích đất nương rẫy vùng đệm kém hiệu quả thành đất nông nghiệp cố định, có cam kết bảo vệ rừng đi kèm.

Thứ hai, nâng cấp hạ tầng thủy lợi và chuyển giao kỹ thuật canh tác bền vững nhằm nâng năng suất lúa đạt trên 4,5 tấn/ha trong giai đoạn 2011 - 2013. Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Nghệ An cùng Trạm Khuyến nông huyện cần tổ chức các lớp tập huấn thực hành "cầm tay chỉ việc", hỗ trợ 100% giống lúa lai và phân bón ban đầu cho các hộ tại bản Tân Sơn và Cửa Rào.

Thứ ba, thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) và giao khoán bảo vệ rừng với định mức tạo thu nhập ổn định từ 1,5 đến 2,0 triệu đồng/hộ/tháng đến năm 2015. Hạt Kiểm lâm Pù Mát là đơn vị chịu trách nhiệm ký hợp đồng trực tiếp với các tổ hợp tác người Đan Lai.

Thứ tư, hoàn thiện mạng lưới y tế, trường học và đẩy mạnh bảo tồn văn hóa tộc người, bảo đảm 100% trẻ em được đến trường đúng độ tuổi vào năm 2014. Phòng Giáo dục & Đào tạo huyện Con Cuông phối hợp cùng Đồn Biên phòng 555 duy trì các lớp học cắm bản và đẩy mạnh phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe sinh sản.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Các cơ quan quản lý nhà nước và ban ngành hoạch định chính sách dân tộc (Ủy ban Dân tộc, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội). Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng để xây dựng khung chính sách đền bù đất đai và an dân sát với thực tế các tộc người thiểu số vùng cao.

Nhóm 2: Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia trên toàn quốc (Pù Mát, Ba Bể, Cát Tiên, Mũi Cà Mau). Cán bộ quản lý có thể ứng dụng các bài học về xử lý mâu thuẫn lợi ích giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế cộng đồng bản địa.

Nhóm 3: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Dân tộc học, Nhân học, Xã hội học và Phát triển bền vững. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu điền dã dân tộc học, công cụ PRA và khung lý thuyết tái định cư không tự nguyện.

Nhóm 4: Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và tổ chức tài chính quốc tế (WB, ADB, UNDP). Các chuyên gia phát triển có thể sử dụng dữ liệu để thiết kế các dự án can thiệp sinh kế, hỗ trợ giảm nghèo và bảo tồn tri thức bản địa thích ứng với biến đổi xã hội.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao di dân của người Đan Lai tại VQG Pù Mát là tái định cư không tự nguyện?

Theo Quyết định số 280/2006/QĐ-TTg, việc di dời 146 hộ dân ra khỏi vùng lõi xuất phát từ yêu cầu bảo vệ 91.113 ha rừng đặc dụng của Nhà nước. Người dân không có quyền tự lựa chọn địa bàn hay thời điểm chuyển dịch, mà phải tuân thủ quy hoạch hành chính nhằm bảo tồn sinh thái.

Cơ cấu thu nhập của người Đan Lai trước tái định cư có đặc điểm gì?

Năm 2000, thu nhập bình quân chỉ đạt 721.000 đồng/người/năm. Trồng trọt nương rẫy chiếm tỷ trọng lớn nhất với 66,5%, tiếp theo là chăn nuôi 20%, và săn bắt, hái lượm lâm sản chiếm 13,5%. Nền kinh tế mang tính tự cung tự cấp sâu sắc và phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên.

Khó khăn lớn nhất của người dân tại hai bản Tân Sơn và Cửa Rào là gì?

Trở ngại lớn nhất là thiếu đất sản xuất lúa nước và thiếu hệ thống thủy lợi dẫn nước. Đất đai nơi ở mới cằn cỗi trong khi người dân chưa thuần thục kỹ thuật canh tác thâm canh, dẫn đến tình trạng hơn 70% hộ dân vẫn rơi vào cảnh thiếu đói giáp hạt.

Luận văn đã ứng dụng phương pháp PRA như thế nào trong khảo sát?

Tác giả đã triển khai các cuộc phỏng vấn sâu với cán bộ quản lý, già làng và tổ chức các buổi thảo luận nhóm phân loại kinh tế hộ gia đình (82% nghèo đói, 13% trung bình, 5% khá), kết hợp quan sát tham dự "ba cùng" để thu thập dữ liệu xác thực.

Đồn Biên phòng 555 và Vườn quốc gia đóng vai trò gì trong quá trình tái định cư?

Đồn Biên phòng 555 và Ban Quản lý Vườn quốc gia trực tiếp tham gia vận động đồng bào, hỗ trợ dựng nhà, hướng dẫn khai hoang làm ruộng nước và triển khai các chương trình khám chữa bệnh, bảo đảm trật tự an ninh xã hội tại các điểm định cư mới.

Kết luận

• Công trình đã làm rõ toàn diện thực trạng đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của cộng đồng Đan Lai trước và sau khi thực hiện di dân giai đoạn 2002 - 2010.
• Xác định rõ sự thay đổi căn bản từ phương thức mưu sinh "chặt - bắt - đổi" sang nông nghiệp định canh lúa nước, đồng thời chỉ ra nguy cơ bần cùng hóa do thiếu tư liệu sản xuất.
• Đánh giá sâu sắc những biến đổi trong thiết chế làng bản, quan hệ dòng họ và sự giao thoa văn hóa với các tộc người Thái, Kinh tại địa bàn xã Môn Sơn.
• Đóng góp nguồn tư liệu điền dã quý báu và hệ thống hóa khung lý thuyết nhân học về mô hình tái định cư không tự nguyện tại các khu rừng đặc dụng Việt Nam.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp chiến lược về đất đai, thủy lợi, chi trả dịch vụ môi trường rừng và an sinh xã hội thực hiện trong giai đoạn 2011 - 2015.

Hãy tiếp tục tra cứu toàn văn tài liệu luận văn để nắm bắt chi tiết phương pháp luận điền dã và các giải pháp bảo tồn văn hóa tộc người thiểu số gắn liền với phát triển sinh kế bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Nghiên cứu về các cộng đồng sống ven và trong các vùng sinh thái từ lâu đã được các nhà nghiên cứu nước ngoài quan tâm tiến hành để đánh giá sự tác động của những cộng đồng này với nguồn TNTN hay nói một cách khác là nghiên cứu lối sống và ứng xử với môi trường sống của người dân bản địa. Các tác phẩm tiêu biểu là J.

Spencer với “Du canh ở Đông Nam Á” (1966), “Những người nông dân trong rừng: Phát triển kinh tế và nền nông nghiệp vùng đất khó canh tác ở Bắc Thái Lan” của B. Ngoài ra, trong hệ thống công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về vấn đề di dân và TĐC, chúng tôi đặc biệt chú trọng đến các chuyên khảo sau: Tham khảo kết luận của Uỷ ban Thế giới về Đập (2000) qua nghiên cứu 125 đập lớn tại 52 quốc gia cho thấy hàng triệu người dân sống ở hạ lưu các đập - phụ thuộc vào hoạt động lũ tự nhiên và thuỷ sản - gặp những tổn thất nghiêm trọng đến cuộc sống. Số người di dời không được xác định rõ, nên không được đền bù hoặc đền bù thường không đủ. Mức độ di dời càng lớn, cuộc sống của cộng đồng bị ảnh hưởng càng ít có khả năng được phục hồi.

Thiếu cam kết chính trị hoặc năng lực của các chính quyền ảnh hưởng bất lợi đến bảo tồn di sản văn hoá, các công trình khảo cổ của các cộng đồng địa phương và sự biến mất của động thực vật. Dân tộc thiểu số và dân sở tại dễ bị tổn thương và các ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống văn hoá và tinh thần khi đối mặt với các mất mát do di dời. Trong các cộng đồng bị ảnh hưởng, khoảng cách về giới lớn và phụ nữ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thường xuyên phải chịu các chi phí xã hội nhiều hơn và thường bị phân biệt khi phân bổ nguồn lực. Sự tham gia của những người bị ảnh hưởng trong đánh giá tác động xã hội và môi trường thường diễn ra sau, thậm chí thiếu hoặc bị giới hạn về phạm vi.

Tham khảo về kết quả nghiên cứu ở 44 trường hợp khác của Scudder (chỉ có 3 trong số 44 (khoảng 7%) là thành công). Do cán bộ thực thi thiếu năng lực (27 trường hợp); Thiếu vốn (22 trường hợp); Thiếu cam kết chính trị (quy hoạch thiếu đất, cơ sở hạ tầng không đầy đủ như dự kiến); Thiếu cơ hội phát triển (tập huấn, khuyến nông, tín dụng…); Số người TĐC dự kiến thấp hơn thực tế; Thiếu sự tham gia của người TĐC vào quá trình quy hoạch; Mất đất (86% các trường hợp nghiên cứu); Mất cơ hội việc làm; Ảnh hưởng đến an ninh lương thực (79% trường hợp nghiên cứu phải đối mặt với vấn đề an ninh lương thực). Hai chuyên khảo về vấn đề di dân và TĐC gồm: “Các phương pháp tiếp cận nhân học về TĐC - Chính sách, thực tiễn và lý thuyết” và “TĐC, nguy cơ nghèo hoá các vấn đề sinh kế bền vững” (2002) của Christopher McDowell (Khoa Nhân học, Đại học Macquarie, Sydney). Hai chuyên khảo này đã đề cập đến những vấn đề phương pháp luận liên quan đến TĐC, từ bản chất của TĐC, sự khác biệt giữa TĐC tự nguyện và không tự nguyện, đến mối quan hệ giữa TĐC với biến đổi kinh tế - xã hội của những cộng đồng di cư, với nguy cơ bần cùng hoá sau TĐC, đồng thời đưa ra những định hướng để xây dựng các hình thức sinh kế bền vững sau TĐC [14, tr.

Luận văn Thạc sĩ của Cao Thị Thu Yên, bảo vệ tại Viện Công nghệ Hoàng gia Thuỷ Điển năm 2003, với đề tài: “Hướng tới sự bền vững của các đập (thuỷ điện) lớn của Việt Nam - Vấn đề TĐC và các dự án thuỷ điện” (tiếng Anh). Luận văn đã đề cập đến những vấn đề căn bản trong quá trình TĐC liên quan đến các dự án thuỷ điện, những thành công và hạn chế, cũng như những khác biệt giữa chính sách đưa ra với thực tiễn thực hiện. Thông qua nghiên cứu quá trình TĐC 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của thuỷ điện Hoà Bình và thuỷ điện Yaly, luận văn đã đề cập đến những bất cập trong công tác TĐC của các dự án thuỷ điện của Việt Nam và tác động của các dự án đến đời sống của những người thuộc diện TĐC [14, tr. Luận văn của Ulrika Bladh và Eva - Lena Nilsson, cũng tại Viện Công nghệ Hoàng gia Thuỷ Điển năm (2005), với đề tài: “Xây dựng kế hoạch TĐC không tự nguyện như thế nào - trường hợp dự án thuỷ điện Sơn La ở Việt Nam”.

(tiếng Anh) Thông qua luận văn đã cho thấy những tác động của quá trình TĐC ở công trình thuỷ điện Sơn La đối với những người dân thuộc diện phải di dời, thông qua hệ thống các nghiên cứu điểm trên địa bàn cả ba tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu. Đặc biệt, luận văn đã đi sâu xem xét vấn đề sở hữu đất đai, đền bù, xây dựng cơ sở hạ tầng, xác định những đối tượng chịu ảnh hưởng của quá trình TĐC, đồng thời xem xét mức độ tham gia của họ trong quá trình xây dựng và triển khai kế hoạch [14, tr. Các báo cáo và nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB) và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) về quá trình TĐC phục vụ các dự án phát triển nói chung, kết hợp với các hướng dẫn của ADB và WB về di dân và TĐC như: “TĐC không tự nguyện” và “Sổ tay về TĐC - hướng dẫn áp dụng vào thực tiễn” (ADB) và “Sách hướng dẫn về TĐC không tự nguyện - việc hoạch định và thực hiện các dự án phát triển” và “Chính sách hoạt động đối với vấn đề TĐC không tự nguyện” (WB) [14, tr. Nghiên cứu của các tác giả trong nước Trong quá trình thu thập tư liệu, chúng tôi đã tiếp cận các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về các vấn đề di dân, TĐC, bảo tồn và PTBV ở VQG.

Các nghiên cứu về di dân TĐC và chính sách di dân tại Việt Nam đã được tiến hành từ những năm 90 của thế kỷ XX trở lại đây. Cùng với tốc độ đầu tư và phát triển nhanh cơ sở hạ tầng, di dân TĐC trong các dự án phát triển đang trở 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành một vấn đề được nhiều nhà khoa học quan tâm. Đặc biệt là sự tác động đến đời sống kinh tế - văn hoá - xã hội của cộng đồng TĐC, có thể kể đến những công trình sau: Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Bá Thuỷ (2002) với đề tài: “Di dân tự do của các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Hmông từ Cao Bằng, Lạng Sơn vào Đăk Lăk giai đoạn 1986 - 2000”. Luận án đã tập trung nghiên cứu thực trạng di dân tự do nói chung và di dân tự do nói riêng từ địa bàn Cao Bằng, Lạng Sơn vào Đăk Lăk trong thời gian từ 1986 - 2000.

Phân tích những nguyên nhân dẫn đến hiện tượng di dân nói trên. Đánh giá tác động của quá trình di dân đối với đời sống tộc người đồng thời đưa ra các kiến nghị và giải pháp có giá trị ứng dụng cao trong công tác di dân và TĐC. Tuy nhiên, luận án mới chỉ đề cập tới hình thức di dân tự do mà chưa đề cập tới các hình thức di dân, TĐC khác. Năm 2005, đoàn nghiên cứu thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam đã tiến hành dự án “Khảo sát nghiên cứu tiến độ và kết quả bước đầu quá trình thực hiện TĐC, công trình thuỷ điện Sơn La”.

Được tiến hành ở 5 huyện Mường La, Thuận Châu, Quỳnh Nhai (Sơn La), Phong Thổ và Sìn Hồ (Lai Châu). Nhằm tìm hiểu diễn biến của quá trình thực hiện di dân TĐC, những tác động về kinh tế - xã hội, văn hoá, môi trường và sức khoẻ của cộng đồng di chuyển và cộng đồng sở tại. Từ đó, nhận diện những tác động tích cực và rủi ro của quá trình TĐC; Tiếp tục tìm hiểu diễn biến tâm tư, nguyện vọng, quan hệ dân tộc của cộng đồng TĐC và cộng đồng sở tại; Thu thập các tư liệu cơ bản còn thiếu về sinh kế, phong tục tập quán của các dân tộc thiểu số tạo cơ sở dữ liệu cho phân tích, dự báo chương trình TĐC trong tương lai. Dự án đã đưa ra những tham vấn nhằm góp ý kiến và giải pháp giảm thiểu nhằm cải thiện những vấn đề đang đặt ra của quá trình TĐC.

Tuy nhiên, nghiên cứu có những hạn chế như về cơ bản chỉ phản ánh thực trạng vào thời điểm nghiên cứu, do số liệu điều tra, khảo sát theo cách cắt ngang, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] không tránh khỏi tình trạng thông tin phản ánh chưa đầy đủ (đặc biệt là về mảng vệ sinh, y tế). Việc đánh giá về môi trường chưa kết hợp với kết quả phân tích mẫu đất, nước và không khí tại các điểm nghiên cứu. Chủ yếu sử dụng số liệu quan sát, phỏng vấn và tài liệu sẵn có, bởi hạn chế về thời gian, kinh phí và ngôn ngữ giao tiếp của đối tượng khảo sát đã ảnh hưởng đến chất lượng thông tin bảng hỏi soạn sẵn. Đoàn Bổng và Nguyễn Đức Anh (2007) với đề tài: “Bước đầu đánh giá chất lượng cuộc sống người dân TĐC của dự án hồ Tả Trạch (Thừa Thiên Huế)”.

Đề tài khảo sát, tìm hiểu công tác thực hiện TĐC và phục hồi sinh kế của người dân theo kế hoạch của UBND tỉnh Thừa Thiên Huế; Khảo sát chất lượng cuộc sống hiện tại của người dân sống ở các vùng TĐC thuộc dự án hồ Tả Trạch và bước đầu đề xuất giải pháp và kiến nghị để hoàn thiện công tác di dân TĐC. Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Xã hội học của tác giả Khúc Thị Thanh Vân bảo vệ tại Viện Xã hội học, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam với đề tài: “Ảnh hưởng của chính sách TĐC đối với cuộc sống người dân sau TĐC: Nghiên cứu trường hợp thuỷ điện Bản Vẽ” (2008). Luận văn đã cho thấy ảnh hưởng của chính sách TĐC có tác động tới khả năng hoà nhập cộng đồng hoặc giữ gìn bản sắc văn hoá của người dân. Luận văn cũng đề xuất những khuyến nghị cho việc lập chính sách hoặc bổ khuyết các hoạt động trong quá trình thực hiện xây dựng phương án TĐC, chương trình khôi phục cuộc sống trong một dự án phát triển.