CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HTX VÀ TÁI CẤU TRÚC HTX DỊCH VỤ THỦY LỢI 1. Cơ sở lý luận về HTX 1. Bản chất HTX Trong Bản tuyên ngôn về các đặc trưng của HTX (statement of co-operative identity), Liên Minh HTX Quốc tế định nghĩa HTX như sau: “Hợp tác xã là một hiệp hội (association) tự chủ do các cá nhân tự nguyện liên kết với nhau nhằm thỏa mãn nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua việc hình thành doanh nghiệp (enterprise) do tập thể xã viên đồng sở hữu và quản lý dân chủ.” Ý niệm về vai trò kép của HTX: vừa là một hiệp hội, vừa là một doanh nghiệp; HTX có cấu trúc phức tạp hơn bất kỳ doanh nghiệp hay tổ chức hiệp hội nào, bởi vì nó có hai cơ cấu cùng tồn tại song hành: một doanh nghiệp mang tính xã hội và một hiệp hội mang tính kinh tế. Khía cạnh hiệp hội được hình thành trên cơ sở các cá nhân tự nguyện liên kết trên tinh thần tương trợ, dân chủ, công bằng, bình đẳng, bác ái, trách nhiệm với cộng đồng… trong khi đó, khía cạnh doanh nghiệp được thể hiện ở việc HTX huy động vốn góp của thành viên để tổ chức hoạt động kinh doanh có hiệu quả nhằm mục đích mang lại lợi ích tốt nhất cho thành viên và gia tăng tài sản của HTX.
Sự giống nhau và sự khác nhau về bản chất giữa HTX kiểu cũ và HTX kiểu mới Tiêu chí HTX kiểu cũ HTX kiểu mới 1. Tính chất - Tổ chức kinh tế - hành chính - Tổ chức kinh tế nhà nước - Không tối đa hóa lợi nhuận - Không tự nguyện mà ép buộc nhưng phải hoạt động có hiệu quả - Lợi ích phân phối bình quân - Tổ chức của cá nhân, người lao theo quy định chung của NHà động là chính: Tổ chức kinh tế đối nước nhân. - Tự nguyện - Mọi lợi ích đều thuộc về thành viên 2. Mục tiêu tổ - Tạo ra sản phẩm, dịch vụ theo - Đáp ứng trước hết nhu cầu chung chức kế hoạch Nhà nước chỉ đạo về kinh tế, văn hóa, xã hội của thành viên 123doc 9 3.
Đối tượng - Các tổ chức thương mại Nhà - Đối tượng phục vụ là thành viên phục vụ/ quan nước HTX hệ giữa HTX và - Luôn có khách hàng; trước khi thành viên thành lập đã có khách hàng 4. Sở hữu tài - Xã viên phải póp tài sản riêng - Thành viên góp vốn vào HTX và sản gộp thành tài sản chung sở hữu tài sản của HTX theo vốn - Xã viên được tổ chức tập góp điều lệ trung sản xuất, không có sản - Thành viên vẫn sở hữu tư nhân xuất cá thể, tư nhân tư liệu sản xuất và hoạt động kinh tế tư nhân, cá thể 5. Tài sản Tài sản chung là “tài sản tập Tài sản chung HTX thuộc sở hữu chung thể” trộn lẫn: tài sản Nhà nước, cộng đồng xã viên, không được cá thể của xã viên và chung của chia cộng đồng xã viên 6. Phương thức - Chỉ đạo theo kế hoạch của - Hướng vào làm lợi cho thành quản lý Nhà nước viên - Điều hành của Ban quản trị, - Quyền biểu quyết bình đẳng giữa nhất là Chủ nhiệm các thành viên (mỗi thành viên 1 phiếu) 7.
Phân chia lợi Theo quy định chung của Nhà Lợi nhuận/thặng dư được chia nhuận nước: chia đều bình quân theo nhiều tiêu thức khác nhau: - Mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của HTX; - Vốn góp; - Quỹ phát triển sản xuất; - Quỹ dự phòng; - Hoạt động thông tin, giáo dục cộng đồng, sinh hoạt văn hóa… Nguồn: Bộ Kế hoạch và Đầu tư,Vụ HTX. Bản chất HTX thực tiễn Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế và khả năng vận dụng ở Việt Nam, Hà Nội tháng 2 năm 2007 1. Quan điểm của thế giới về HTX HTX là tổ chức kinh tế tập thể mang tính nhân văn sâu sắc, tổ chức HTX là kết tinh của tinh thần hợp tác, chia sẻ và mang lại thịnh vượng cho các thành viên và cho xã hội. Hiện nay HTX đã phát triển rộng khắp ở nhiều nước, có vai trò, vị thế và đóng góp to lớn trong phát triển kinh tế - xã hội ở mỗi quốc gia, Liên hợp quốc xác định phong trào HTX quốc tế là lực lượng kinh tế - xã hội quan trọng, một đối tác hiệu quả của Liên hợp quốc trong việc thực hiện sứ mệnh của tổ chức này trên toàn thế giới; bảo đảm cả về mục tiêu kinh tế cũng như trách nhiệm xã hội.
Liên minh HTX quốc tế (ICA) là tổ chức đại diện cho phong trào HTX thế giới, đại diện cho hơn 750.000 HTX và gần 1 tỷ thành viên từ 224 tổ chức HTX cấp quốc gia của gần 100 nước thành viên. Khu vực HTX đã đóng góp vào việc cải thiện đời sống 123doc 10 của một nửa dân số thế giới, đặc biệt đối với phát triển bền vững, xóa đói, giảm nghèo, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ. Hiện nay, Liên minh HTX Việt Nam là thành viên chính thức của tổ chức Liên minh HTX quốc tế, Liên minh HTX châu Á- Thái Bình Dương (ICA-AP), Liên minh HTX Nghề cá quốc tế, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thế giới (WASME); có quan hệ với 125 tổ chức quốc tế và đại diện HTX ở các nước. Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về HTX Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin bằng cơ sở lý luận và thực tiễn khoa học khẳng định tính tất yếu và vai trò to lớn của kinh tế HTX trong nền kinh tế quốc dân, đều nhấn mạnh vai trò quan trọng của hình thức kinh tế hợp tác là con đường để đưa nông dân đi tới CNXH.
Về cải tạo sản xuất nhỏ, cả K.Lenin đều có chung quan niệm là phải lôi cuốn nông dân đi theo chủ nghĩa xã hội. Trong “Tuyên ngôn thành lập Hiệp hội công nhân Quốc tế” K.Marx đã nhấn mạnh “muốn giải phóng nông dân, giải phóng quần chúng lao động, thì cần phải phát triển lao động hợp tác trên quy mô cả nước, bằng con đường kinh tế”. Vì kinh tế HTX có vai trò hết sức quan trọng, lôi cuốn đại bộ phận dân cư hoạt động trong nền kinh tế, cũng là hình thức tổ chức kinh tế mà qua đó có thể dần xoá bỏ tình trạng bóc lột, nhưng mặt khác là hình thức có hiệu quả để đảm bảo được sự kết hợp hài hòa lợi ích của những tiểu nông với lợi ích của xã hội. Và, trong bức thư gửi Beben, F.Engels khẳng định “trong bước quá độ lên nền kinh tế cộng sản chủ nghĩa đầy đủ, chúng ta phải áp dụng nền sản xuất HTX coi như một giai đoạn trung gian trên qui mô rộng lớn” (C.Lenin làm rõ thêm: HTX là hình thức kinh tế quá độ thích hợp để chuyển từ tiểu sản xuất sang đại sản xuất, đưa những nhà sản xuất nhỏ lên chủ nghĩa xã hội.
Người viết “HTX tạo điều kiện thuận lợi cho việc liên hợp và tổ chức hàng triệu người, sau đó toàn thể dân chúng; và tình hình ấy lại là một điều lợi rất lớn cho bước quá độ tương lai từ chủ nghĩa tư bản nhà nước lên chủ nghĩa xã hội” (V. Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về HTX Chủ tịch Hồ Chí Minh ngay từ rất sớm đã nhận thức rất rõ ràng về vai trò của hợp tác xã trong phát triển kinh tế - xã hội và đã đề cập trong tác phẩm “Đường kách mệnh” 123doc 11 viết vào năm 1927. Bác viết: “Nhóm lại thành giàu, chia nhau thành khó”, “một cây làm chẳng lên non, nhiều cây nhóm lại thành hòn núi cao” và Người cho rằng “Lý luận hợp tác xã đều ở trong những điều ấy”. Người chỉ ra rằng “Trước hết cần nhận rõ mục đích của việc tổ chức HTX là gì? Là để cải thiện đời sống nông dân, làm cho nông dân được ấm no, mạnh khoẻ, được học tập, làm cho dân giàu, nước mạnh.
Dân có giàu thì nước mới mạnh. Đó là mục đích riêng và mục đích chung của việc xây dựng hợp tác xã". Để phân biệt với các tổ chức kinh doanh vì mục đích lợi nhuận và tổ chức xã hội, từ thiện, Bác viết: “Hợp tác xã khác hội buôn, vì hội buôn lợi riêng, hợp tác xã lợi chung. Hợp tác xã tuy là để giúp đỡ nhau, nhưng không giống các hội từ thiện.
Vì các hội ấy có tiêu đi mà không làm ra, và giúp đỡ bất kỳ ai nhưng có ý bố thí, hợp tác xã có tiêu đi, có làm ra, chỉ giúp cho người trong hội, nhưng giúp một cách bình đẳng, một cách "cách mệnh" ai cũng giúp mà ai cũng bị giúp”. Để trả lời câu hỏi “tại sao người ta cần phải tham gia hợp tác xã”, Bác Hồ đã đưa ra một ví dụ cụ thể chứng minh: “Người sản xuất, nhất là nông dân được chia sẻ lợi ích phát sinh cả trong quá trình trao đổi, tiêu thụ sản phẩm, tạo tiết kiệm cho xã hội thông qua giảm chi phí trung gian, tạo lợi ích cho người tiêu dùng cuối cùng thông qua giá rẻ”. Bác nhấn mạnh, hợp tác xã phải mang lại lợi ích thiết thực cho xã viên, người không tham gia HTX không được hưởng lợi, có như vậy mới tạo sự hấp dẫn của HTX đối với nhân dân. Bác đề cao tính tự giác, tự nguyện, tự chủ và tính hiệu quả của việc thành lập HTX.
Quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về HTX Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 5/4/1988 của Bộ chính trị khẳng định: “ Hợp tác xã, tập đoàn sản xuất là tổ chức kinh tế tự nguyện của nông dân, …, hoạt động theo nguyên tắc tự quản lý, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả sản xuất- kinh doanh, có tư cách pháp nhân, bình đẳng trước pháp luật… phải dân chủ hoá, công khai hoá công tác quản lý, phát huy quyền lực tối cao của đại hội xã viên, làm cho xã viên thực sự tham gia vào công tác quản lý sản xuất, kinh doanh của tập thể". Đặc biệt, Chỉ thị số 68- CT/TW ngày 24/5/1996 của Ban bí thư và Nghị quyết Đại hội VIII lần đầu tiên sử dụng khái niệm “kinh tế hợp tác”, đồng thời tiếp tục khẳng định nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, cùng có lợi, quản lý dân chủ của hợp tác xã.