Khóa luận đánh giá tác dụng cải thiện tổn thương khứu giác và tác dụng chống trầm cảm của lá chè đắng ilex kudingcha c j tseng trên mô hình động vật thực nghiệm

Khóa luận nghiên cứu tác dụng của lá chè đắng ilex kudingcha c j tseng trong cải thiện tổn thương khứu giác và chống trầm cảm trên mô hình động vật.

• Tác giả: Bùi Tuấn Đạt
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Thị Nguyệt Hằng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Tác Dụng Của Lá Chè Đắng Ilex Kudingcha Trong Cải Thiện Khứu Giác Và Chống Trầm Cảm
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổn thương khứu giác
• 1.2. Rối loạn chức năng khứu giác thứ phát sau bệnh xoang mũi
• 1.3. Rối loạn chức năng khứu giác sau nhiễm trùng PIOD
• 1.4. Rối loạn chức năng khứu giác liên quan đến bệnh thần kinh
• 1.5. Rối loạn chức năng khứu giác sau chấn thương
• 1.6. Rối loạn chức năng khứu giác liên quan đến thuốc, chất độc
• 1.7. Các rối loạn khác liên quan đến suy giảm khứu giác
• 1.8. Rối loạn chức năng khứu giác vô căn
• 1.9. Liệu pháp điều trị
• 1.10. Sử dụng thuốc
• 1.11. Huấn luyện khứu giác (OT)
• 1.12. Một số mô hình nghiên cứu
• 1.12.1. Mô hình gây tổn thương khứu giác cấp tính bằng ZnSO4
• 1.12.2. Mô hình gây tổn thương khứu giác bằng Vanadi pentoxit
• 1.12.3. Mô hình điều trị tổn thương khứu giác
• 1.13. Chè đắng (Ilex kudingcha C. Tseng)
• 1.13.1. Tên gọi, vị trí phân loại
• 1.13.2. Đặc điểm thực vật, phân bố
• 1.13.3. Đặc điểm thực vật
• 1.13.4. Thành phần hoá học
• 1.13.5. Một số nghiên cứu tác dụng của cây Chè đắng trong và ngoài nước
• 1.13.5.1. Sơ lược cây Chè đắng sử dụng làm thuốc
• 1.13.5.2. Một số nghiên cứu tác dụng của cây Chè đắng trong nước
• 1.13.5.3. Một số nghiên cứu tác dụng của cây Chè đắng trên thế giới
• 1.14. Tính an toàn của lá Chè đắng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và nguyên liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Chuẩn bị mẫu nghiên cứu
• 2.1.3. Động vật thí nghiệm
• 2.1.4. Hoá chất, thiết bị và dụng cụ
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Triển khai mô hình đánh giá tác dụng của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương cấp tính biểu mô khứu giác bằng ZnSO4
• 2.2.2. Đánh giá tác dụng cải thiện tổn thương khứu giác và tác dụng chống trầm cảm của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác gây bởi ZnSO4
• 2.2.3. Đánh giá tác dụng cải thiện tổn thương khứu giác
• 2.2.4. Đánh giá tác dụng chống trầm cảm bằng thử nghiệm treo đuôi chuột
• 2.2.5. Phân tích dữ liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tác dụng cải thiện tổn thương khứu giác của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác cấp tính gây bởi ZnSO4
• 3.2. Tác dụng cải thiện chức năng khứu giác của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác gây bởi ZnSO4 bằng thử nghiệm tìm kiếm mùi
• 3.3. Tác dụng cải thiện tổn thương biểu mô khứu giác của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác gây bởi ZnSO4 bằng phương pháp nhuộm hóa mô Hemaotoxylin&Eosin
• 3.4. Tác dụng chống trầm cảm của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác cấp tính gây bởi ZnSO4 bằng thử nghiệm treo đuôi chuột
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Bàn luận về mô hình nghiên cứu
• 4.2. Về đối tượng nghiên cứu
• 4.3. Về lựa chọn mô hình gây tổn thương khứu giác
• 4.4. Về căn cứ lựa chọn mức liều nghiên cứu
• 4.5. Về việc không lựa chọn chứng dương trong nghiên cứu
• 4.6. Bàn luận về kết quả nghiên cứu
• 4.6.1. Tác dụng cải thiện tổn thương khứu giác của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác cấp tính gây bởi ZnSO4 170 mM
• 4.6.2. Tác dụng cải thiện chức năng khứu giác của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác cấp tính gây bởi ZnSO4 170 mM bằng thử nghiệm tìm kiếm mùi
• 4.6.3. Tác dụng cải thiện tổn thương lớp biểu mô khứu giác của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác cấp tính gây bởi ZnSO4 170 mM bằng phương pháp nhuộm hóa mô Hemaotoxylin&Eosin
• 4.6.4. Tác dụng chống trầm cảm của lá Chè đắng trên chuột bị tổn thương khứu giác cấp tính gây bởi ZnSO4 170 mM thông qua thử nghiệm treo đuôi chuột
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác dụng của lá chè đắng Ilex kudingcha

Lá chè đắng Ilex kudingcha đã được nghiên cứu và chứng minh có nhiều tác dụng tích cực đối với sức khỏe con người. Đặc biệt, loại lá này nổi bật với khả năng cải thiện khứu giác và chống trầm cảm. Nghiên cứu gần đây cho thấy chiết xuất từ lá chè đắng có thể giúp phục hồi chức năng khứu giác bị tổn thương, đồng thời giảm triệu chứng trầm cảm ở các mô hình động vật thực nghiệm.

1.1. Đặc điểm và thành phần hóa học của lá chè đắng

Lá chè đắng Ilex kudingcha chứa nhiều hợp chất có lợi như flavonoid, polyphenol và các chất chống oxy hóa. Những thành phần này không chỉ giúp bảo vệ tế bào mà còn có tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn, và hỗ trợ cải thiện tâm trạng.

1.2. Lịch sử sử dụng lá chè đắng trong y học cổ truyền

Từ hàng ngàn năm trước, lá chè đắng đã được sử dụng trong y học cổ truyền Trung Quốc để điều trị nhiều bệnh lý khác nhau. Sự phổ biến của nó trong các bài thuốc dân gian cho thấy giá trị dược lý của loại cây này.

II. Vấn đề tổn thương khứu giác và trầm cảm hiện nay

Tổn thương khứu giác và trầm cảm là hai vấn đề sức khỏe tâm thần ngày càng gia tăng trong xã hội hiện đại. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sự suy giảm chức năng khứu giác có thể dẫn đến trầm cảm, làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh. Việc tìm kiếm các phương pháp điều trị hiệu quả là rất cần thiết.

2.1. Nguyên nhân gây tổn thương khứu giác

Tổn thương khứu giác có thể do nhiều nguyên nhân như viêm mũi xoang, chấn thương đầu, hoặc nhiễm virus. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng ngửi mà còn có thể gây ra các vấn đề tâm lý như trầm cảm.

2.2. Tác động của trầm cảm đến sức khỏe khứu giác

Trầm cảm có thể làm giảm khả năng nhận thức và cảm nhận mùi, dẫn đến tình trạng khứu giác kém. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn, khi khứu giác kém lại làm tăng cảm giác trầm cảm.

III. Phương pháp nghiên cứu tác dụng của lá chè đắng Ilex kudingcha

Nghiên cứu tác dụng của lá chè đắng được thực hiện trên mô hình động vật thực nghiệm, nhằm đánh giá hiệu quả cải thiện khứu giác và chống trầm cảm. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm thử nghiệm hành vi và phân tích mô học.

3.1. Mô hình nghiên cứu động vật thực nghiệm

Mô hình chuột được sử dụng để đánh giá tác dụng của lá chè đắng. Chuột bị tổn thương khứu giác sẽ được điều trị bằng chiết xuất lá chè đắng để theo dõi sự phục hồi chức năng khứu giác.

3.2. Phương pháp đánh giá tác dụng chống trầm cảm

Thử nghiệm treo đuôi chuột được áp dụng để đánh giá tác dụng chống trầm cảm của lá chè đắng. Kết quả cho thấy sự cải thiện rõ rệt ở nhóm chuột được điều trị.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác dụng của lá chè đắng

Kết quả nghiên cứu cho thấy lá chè đắng Ilex kudingcha có tác dụng tích cực trong việc cải thiện khứu giác và giảm triệu chứng trầm cảm. Các chỉ số sinh lý và hành vi của chuột thí nghiệm đã được cải thiện đáng kể sau khi sử dụng chiết xuất lá chè đắng.

4.1. Tác dụng cải thiện khứu giác

Nghiên cứu cho thấy lá chè đắng giúp phục hồi chức năng khứu giác ở chuột bị tổn thương. Các chỉ số đo lường khứu giác đã tăng lên rõ rệt sau khi điều trị.

4.2. Tác dụng chống trầm cảm

Kết quả từ thử nghiệm treo đuôi cho thấy chuột được điều trị bằng lá chè đắng có thời gian bất động giảm, cho thấy tác dụng chống trầm cảm rõ rệt.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về lá chè đắng

Lá chè đắng Ilex kudingcha không chỉ có tác dụng cải thiện khứu giác mà còn hỗ trợ điều trị trầm cảm. Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới trong việc sử dụng dược liệu tự nhiên để cải thiện sức khỏe tâm thần.

5.1. Tương lai của nghiên cứu về lá chè đắng

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác dụng của lá chè đắng để phát triển các sản phẩm hỗ trợ điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân.

5.2. Ứng dụng thực tiễn trong y học

Việc ứng dụng lá chè đắng trong điều trị các rối loạn khứu giác và trầm cảm có thể mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh xu hướng sử dụng dược liệu tự nhiên ngày càng tăng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khứu giác là một trong năm giác quan cơ bản của con người và động vật, giữ vai trò thiết yếu trong việc nhận biết các tín hiệu hóa học từ môi trường, cảnh báo các mối nguy hại (như thức ăn ôi thiu, hóa chất độc hại), điều hòa phản xạ dinh dưỡng qua cảm giác thèm ăn, đồng thời duy trì hành vi xã hội và sức khỏe tâm thần. Các khảo sát dịch tễ học khách quan ghi nhận tỷ lệ rối loạn chức năng khứu giác trong cộng đồng dao động từ 2,7% đến 24,5%. Dữ liệu từ Khảo sát Kiểm tra Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) cho thấy có 12,4% người từ 40 tuổi trở lên gặp tình trạng này (tương đương 13,3 triệu người), và tỷ lệ mất khứu giác hoàn toàn tăng mạnh lên 14%–22% ở nhóm trên 60 tuổi. Đáng chú ý, có tới 74,2% bệnh nhân không tự nhận biết được tình trạng suy giảm khứu giác của bản thân. Trong bối cảnh đại dịch SARS-CoV-2 bùng phát, có đến 47,85% bệnh nhân mắc COVID-19 xuất hiện triệu chứng suy giảm hoặc mất khứu giác, gây ảnh hưởng tiêu cực tới chất lượng cuộc sống và gia tăng nguy cơ trầm cảm.

Hiện nay, các biện pháp can thiệp mất khứu giác trên lâm sàng vẫn còn nhiều hạn chế và chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Xu hướng nghiên cứu các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đang được chú trọng. Chè đắng (Ilex kudingcha C. Tseng, họ Nhựa ruồi - Aquifoliaceae) là cây thuốc mọc tự nhiên tại vùng núi đá vôi các tỉnh phía Bắc Việt Nam (Cao Bằng, Lào Cai, Hòa Bình, Ninh Bình) và phân bố rộng tại Trung Quốc. Dược liệu này giàu triterpenoid và polyphenol, đã được chứng minh có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ mạch máu và bảo vệ thần kinh. Nghiên cứu trước đây tại Khoa Dược lý – Sinh hóa thuộc Viện Dược liệu cho thấy cao chiết lá Chè đắng có khả năng cải thiện suy giảm trí nhớ trên chuột bị cắt bỏ thùy khứu giác hai bên (OBX). Nhằm làm sáng tỏ hơn tác dụng dược lý của dược liệu trên tổn thương khứu giác và các rối loạn hành vi liên quan, khóa luận tập trung giải quyết hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá tác dụng cải thiện khứu giác của lá Chè đắng trên mô hình chuột bị tổn thương khứu giác gây bởi $\text{ZnSO}_4$.
2. Đánh giá tác dụng chống trầm cảm của lá Chè đắng trên mô hình chuột bị tổn thương khứu giác gây bởi $\text{ZnSO}_4$.

Đối tượng nghiên cứu là cao chuẩn hóa lá Chè đắng (Ilex kudingcha C. Tseng) thu hái tại tỉnh Cao Bằng. Phạm vi thực nghiệm được triển khai trên chuột nhắt trắng đực chủng Swiss albino tại Khoa Dược lý – Sinh hóa, Viện Dược liệu trong năm 2023, kết hợp xử lý tiêu bản mô học tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên cơ sở lý thuyết về giải phẫu - sinh lý khứu giác và phân loại rối loạn chức năng khứu giác theo y văn quốc tế. Rối loạn khứu giác được chia thành hai nhóm chính: rối loạn về cường độ (giảm khứu giác - hyposmia, mất khứu giác chức năng - functional anosmia, tăng khứu giác - hyperosmia, mất khứu giác hoàn toàn - anosmia) và rối loạn về nhận thức mùi (loạn khứu - parosmia, ảo khứu - phantosmia, ngửi mùi thối - cacosmia). Tổn thương biểu mô khứu giác (OE) ngoại vi là nguyên nhân trực tiếp làm thoái hóa tế bào thần kinh cảm giác khứu giác (OSN), gián đoạn dẫn truyền tín hiệu lên hành khứu giác và hệ thống viền, dẫn tới suy giảm khả năng ngửi và phát sinh các rối loạn khí sắc thứ phát như lo âu, trầm cảm.

Về thành phần hóa học, Chè đắng chứa hàm lượng lớn triterpenoid dạng ursane có vòng lactone đặc trưng ($\alpha$-kudinlactone, $\beta$-kudinlactone, $\gamma$-kudinlactone), các saponin chính như kudinoside A, D, E, F và các dẫn chất acid phenolic gồm acid chlorogenic, acid cryptochlorogenic, cùng các acid isochlorogenic A, B, C. Theo Dược điển Việt Nam V, Chè đắng có vị đắng ngọt, tính mát, quy kinh tâm, tỳ, thận, có công năng thanh nhiệt tiêu viêm, bình can hạ áp.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm in vivo được tiến hành theo các nội dung kỹ thuật sau:

• Chuẩn bị mẫu nghiên cứu: Mẫu lá Chè đắng thu hái tại Cao Bằng (tháng 6/2018), định danh bởi PGS. Phạm Thị Thanh Huyền. Dược liệu sấy khô ở 50°C, chiết kiệt bằng cồn 80% qua 3 lần ngâm (lần 1 ngâm tỷ lệ 1/10 trong 48 giờ; lần 2 và lần 3 ngâm trong 24 giờ). Gộp dịch chiết, cô thành cao lỏng tỷ lệ 1:2, bổ sung nước theo tỷ lệ 4:1, để qua đêm, lọc thu tủa và sấy chân không ở 60°C (độ ẩm dưới 5%). Cao chuẩn hóa thu được chứa hàm lượng kudinoside E đạt 4,3% và kudinoside D đạt 3,0%.
• Động vật thực nghiệm: Chuột nhắt trắng Swiss albino, giống đực, 4–5 tuần tuổi, trọng lượng 18–20 g do Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cung cấp, nuôi thích nghi 1 tuần trước khi thử nghiệm (đạt 6 tuần tuổi). Chuột được nuôi ở điều kiện nhiệt độ $22 \pm 1^\circ\text{C}$, chu kỳ chiếu sáng 12/12 giờ.
• Mô hình gây tổn thương khứu giác: Gây tổn thương cấp tính bằng cách nhỏ dung dịch $\text{ZnSO}_4$ nồng độ 170 mM vào hai bên khoang mũi chuột với thể tích 20 $\mu\text{L}$/lỗ mũi (tổng liều 40 $\mu\text{L}$/con).
• Thiết kế phân lô: Chuột được phân ngẫu nhiên thành 4 lô (10–11 con/lô):
  • Lô 1 (Chứng sinh lý): Nhỏ mũi dung dịch $\text{NaCl}$ 0,9% (20 $\mu\text{L}$/lỗ mũi $\times$ 2), uống nước cất hàng ngày trong 14 ngày.
  • Lô 2 (Chứng bệnh lý): Nhỏ mũi dung dịch $\text{ZnSO}_4$ 170 mM (20 $\mu\text{L}$/lỗ mũi $\times$ 2), uống nước cất hàng ngày trong 14 ngày.
  • Lô 3 (IK270): Nhỏ mũi dung dịch $\text{ZnSO}_4$ 170 mM; sau 1 giờ cho uống cao lá Chè đắng liều 270 mg/kg/ngày liên tục 14 ngày.
  • Lô 4 (IK540): Nhỏ mũi dung dịch $\text{ZnSO}_4$ 170 mM; sau 1 giờ cho uống cao lá Chè đắng liều 540 mg/kg/ngày liên tục 14 ngày.
• Phương pháp đánh giá:
  • Thử nghiệm tìm kiếm mùi bơ lạc: Đánh giá chức năng khứu giác vào ngày thứ 7. Chuột nhịn đói qua đêm, thả vào hộp kích thước $20 \times 40 \times 15\text{ cm}$ chứa lớp lót chuồng dày 5 cm. Một tấm giấy lọc $4 \times 4\text{ cm}$ tẩm bơ lạc (nồng độ 1,2 g/mL) vùi sâu 1 cm dưới lớp lót chuồng. Ghi nhận thời gian chuột tìm thấy tấm giấy (tối đa 180 giây), tính giá trị trung bình qua 3 lần lặp.
  • Nhuộm mô học Hematoxylin & Eosin (H&E): Sau 14 ngày, chuột được gây mê bằng chloral hydrate (50 mg/kg), tách khối sọ mũi, hủy xương trong dung dịch EDTA ở 4°C suốt 1 tuần, cố định bằng paraformaldehyde 4%. Bệnh phẩm được đúc khối parafin, cắt lát mỏng và nhuộm H&E theo quy trình 7 bước (tẩy parafin bằng xylen, khử cồn nồng độ giảm dần, nhuộm nhân Hematoxylin Harris 6 phút, nhuộm bào tương Eosin B 1% trong 1–2 phút, loại phẩm thừa và gắn lamen). Quan sát tiêu bản dưới kính hiển vi soi ngược Olympus IX73 ở vật kính $\times 4$ và $\times 10$, đo độ dày biểu mô khứu giác (OE) tại 5 vị trí ngẫu nhiên trên mỗi tiêu bản (3 tiêu bản/con).
  • Thử nghiệm treo đuôi chuột (Tail Suspension Test - TST): Đánh giá hành vi trầm cảm vào ngày thứ 7 và ngày thứ 14. Chuột được cố định bằng băng dính cách mút đuôi 1 cm, treo ngược cách mặt sàn 30 cm trong 10 phút. Hành vi được ghi hình và phân tích tự động bằng phần mềm Any-maze (Stoelting, Hoa Kỳ) để xác định tổng thời gian bất động.
• Xử lý số liệu: Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm SPSS 23. Các biến liên tục tuân theo phân bố chuẩn được biểu diễn dưới dạng $\text{M} \pm \text{SE}$, kiểm định ANOVA kết hợp hậu kiểm LSD hoặc Dunnett's T3; dữ liệu phân bố không chuẩn dùng kiểm định Kruskal-Wallis và Wilcoxon. Mức ý nghĩa thống kê xác định tại $p \le 0,05$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương này trình bày hệ thống lý thuyết về giải phẫu, sinh lý và cơ chế bệnh sinh của các dạng rối loạn khứu giác. Tác giả phân tích các nguyên nhân phổ biến dẫn tới suy giảm khứu giác gồm: hậu nhiễm trùng hô hấp trên (PIOD do virus như Rhinovirus, Coronavirus, SARS-CoV-2 gây phá hủy tế bào thụ thể OSN), bệnh lý mũi xoang mạn tính có hoặc không có polyp, chấn thương sọ não, tiếp xúc hóa chất/kim loại nặng và suy giảm khứu giác liên quan đến các bệnh thoái hóa thần kinh (bệnh Parkinson có trên 90% bệnh nhân suy giảm khứu giác giai đoạn sớm; bệnh Alzheimer liên quan đến tích tụ protein tau tại hành khứu giác). Về mặt can thiệp, tác giả rà soát các phương pháp điều trị hiện nay như corticosteroid tại chỗ/toàn thân, thuốc ức chế phosphodiesterase (theophylline), natri citrat, liệu pháp huấn luyện khứu giác (OT), châm cứu và phẫu thuật nội soi xoang.

Phần tiếp theo tổng hợp các mô hình gây tổn thương khứu giác trên động vật thực nghiệm, gồm mô hình cắt bỏ thùy khứu giác hai bên (OBX), mô hình khí dung Vanadi pentoxit ($\text{V}_2\text{O}_5$), mô hình tiêm màng bụng 3-Methylindole (3MI) và mô hình hủy biểu mô mũi bằng dung dịch kẽm sulfate ($\text{ZnSO}_4$). Cuối chương, tác giả tổng thuật về cây Chè đắng (Ilex kudingcha C. Tseng): nguồn gốc phân loại thực vật, phân bố tại Việt Nam và Trung Quốc, thành phần hoạt chất chính (triterpenoid, acid phenolic). Đồng thời, tác giả tóm lược các nghiên cứu dược lý đã công bố của Chè đắng: khả năng bảo vệ thần kinh trong thiếu máu cục bộ não, cải thiện hội chứng tự kỷ thực nghiệm, ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase hạ đường huyết, chống xơ gan do $\text{CCl}4$, ức chế ACAT hạ lipid máu và dữ liệu an toàn độc tính cấp ($LD{50} > 10.000\text{ mg/kg}$).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết nguồn gốc nguyên liệu, tiêu chuẩn hóa cao chiết, hóa chất, thiết bị và các quy trình thử nghiệm sinh học. Đối tượng nghiên cứu là cao chuẩn hóa lá Chè đắng có hàm lượng kudinoside E đạt 4,3% và kudinoside D đạt 3,0%. Tác giả mô tả chi tiết sơ đồ điều chế qua các bước ngâm chiết phân đoạn cồn 80%, tủa nước và sấy chân không. Động vật thí nghiệm gồm 42 chuột nhắt trắng Swiss albino đực khỏe mạnh, phân bố đều vào 4 lô thực nghiệm.

Quy trình gây tổn thương khứu giác ngoại vi cấp tính bằng $\text{ZnSO}_4$ 170 mM được chuẩn hóa nghiêm ngặt theo thể tích 20 $\mu\text{L}$ mỗi bên mũi. Các quy trình đánh giá hành vi tìm kiếm bơ lạc, xử lý tiêu bản mô học qua khâu hủy xương bằng EDTA kéo dài 1 tuần tại 4°C, kỹ thuật nhuộm H&E 7 bước và thử nghiệm treo đuôi đo qua phần mềm Any-maze đều được chi tiết hóa kèm tiêu chí đánh giá sai số kỹ thuật nhuộm (như hiện tượng nhân nhạt màu, bắt màu quá mức) và các phương pháp thống kê y sinh học tương ứng trên phần mềm SPSS 23.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các số liệu thực nghiệm thu được sau 14 ngày can thiệp:

• Chức năng khứu giác: Chuột ở lô bệnh lý ($\text{ZnSO}_4$ 170 mM) có thời gian tiềm tàng phát hiện tấm giấy tẩm bơ lạc tăng rõ rệt so với lô chứng sinh lý ($p < 0,01$). Chuột được điều trị bằng cao chiết lá Chè đắng ở cả hai mức liều 270 mg/kg và 540 mg/kg đều có thời gian tìm thấy mùi thức ăn rút ngắn đáng kể so với lô bệnh lý ($p < 0,05$).
• Cấu trúc mô học biểu mô khứu giác: Quan sát vi thể ở vật kính $\times 4$ và $\times 10$ cho thấy lớp biểu mô khứu giác (OE) của lô sinh lý dày, săn chắc và liên kết liên tục. Ngược lại, lớp OE của lô bệnh lý bị teo mỏng rõ rệt, cấu trúc tế bào lỏng lẻo, xuất hiện các vết đứt rách và phá hủy liên kết. Ở hai lô uống cao Chè đắng (IK270 và IK540), lớp OE tái tạo cấu trúc rõ rệt, biểu mô dày hơn và các liên kết tế bào chặt chẽ hơn hẳn so với lô bệnh lý. Phép đo định lượng độ dày lớp OE ghi nhận: lô sinh lý đạt $48,01 \pm 1,54\text{ }\mu\text{m}$; lô bệnh lý suy giảm nghiêm trọng còn $20,54 \pm 1,65\text{ }\mu\text{m}$ ($p < 0,001$ so với sinh lý). Lô IK270 phục hồi độ dày lên $26,19 \pm 1,09\text{ }\mu\text{m}$ ($p < 0,01$ so với bệnh lý) và lô IK540 đạt $25,19 \pm 0,83\text{ }\mu\text{m}$ ($p < 0,05$ so với bệnh lý).
• Hành vi trầm cảm: Trong thử nghiệm treo đuôi chuột (TST), thời gian bất động của chuột lô bệnh lý tăng cao có ý nghĩa thống kê so với lô sinh lý ($p < 0,01$). Điều trị bằng cao Chè đắng làm giảm có ý nghĩa thời gian bất động so với lô bệnh lý ở cả mức liều 270 mg/kg ($p < 0,01$) và mức liều 540 mg/kg ($p < 0,05$).

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung biện giải các khía cạnh phương pháp luận và cơ chế sinh học:

• Lựa chọn mô hình: Tác giả giải thích lý do ưu tiên mô hình nhỏ mũi $\text{ZnSO}_4$ 170 mM liều duy nhất thay vì mô hình phẫu thuật cắt bỏ thùy khứu giác (OBX). $\text{ZnSO}_4$ gây tổn thương cấp tính lớp biểu mô khứu giác ngoại vi có tính chất phục hồi, cho phép đánh giá năng lực kích thích tái tạo biểu mô và tế bào thần kinh của dược liệu; trong khi OBX phá hủy vĩnh viễn hành khứu giác trung ương, làm mất phản xạ nhận diện pheromone, gây tổn thương tuần hoàn não và thoái hóa tế bào hồi hải mã trên diện rộng.
• Thiết kế thực nghiệm không có lô chứng dương: Do trên lâm sàng hiện nay hoàn toàn chưa có hoạt chất hoặc phác đồ thuốc tân dược đặc hiệu được phê duyệt chuẩn cho tổn thương khứu giác (ngoại trừ các liệu pháp hỗ trợ chưa đồng nhất), việc không sử dụng chứng dương là phù hợp với thực tiễn nghiên cứu quốc tế; hiệu quả của dược liệu được chứng minh thông qua sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối chiếu trực tiếp giữa lô bệnh lý và lô can thiệp.
• Biện giải kết quả: Tác dụng rút ngắn thời gian tìm kiếm thức ăn và phục hồi độ dày lớp OE của Chè đắng tương tự như cơ chế của bài thuốc Tokishakuyakusan trong nghiên cứu của Noda và cộng sự trên mô hình Methimazole. Sự cải thiện này gắn liền với các thành phần triterpenoid và acid isochlorogenic trong lá Chè đắng nhờ hoạt tính chống oxy hóa, dọn dẹp gốc tự do và chống viêm tại chỗ, từ đó bảo vệ và tạo thuận lợi cho sự biệt hóa của tế bào gốc khứu giác tái tạo lại các tế bào OSN. Đồng thời, tác dụng làm giảm thời gian bất động trong thử nghiệm treo đuôi khẳng định Chè đắng có khả năng điều hòa trạng thái trầm cảm thứ phát phát sinh sau mất khứu giác.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã cung cấp các bằng chứng thực nghiệm định lượng rõ ràng về hiệu lực sinh học của cao chuẩn hóa lá Chè đắng (Ilex kudingcha C. Tseng) đối với tổn thương khứu giác cấp tính và rối loạn hành vi trầm cảm trên chuột nhắt trắng.

Lô thực nghiệm	Quy cách can thiệp	Thời gian tìm mùi bơ lạc (giây)	Độ dày lớp biểu mô OE ($\mu\text{m}$)	Thời gian bất động TST (giây)
Lô sinh lý	Nhỏ mũi $\text{NaCl}$ 0,9% + uống nước cất	Thấp (chức năng ngửi bình thường)	$48,01 \pm 1,54$	Thấp (vận động tích cực)
Lô bệnh lý	Nhỏ mũi $\text{ZnSO}_4$ 170 mM + uống nước cất	Tăng rõ rệt ($p < 0,01$ so với sinh lý)	$20,54 \pm 1,65$ ($p < 0,001$ so với sinh lý)	Tăng rõ rệt ($p < 0,01$ so với sinh lý)
Lô IK270	$\text{ZnSO}_4$ + Cao Chè đắng 270 mg/kg/ngày	Giảm có ý nghĩa ($p < 0,05$ so với bệnh lý)	$26,19 \pm 1,09$ ($p < 0,01$ so với bệnh lý)	Giảm có ý nghĩa ($p < 0,01$ so với bệnh lý)
Lô IK540	$\text{ZnSO}_4$ + Cao Chè đắng 540 mg/kg/ngày	Giảm có ý nghĩa ($p < 0,05$ so với bệnh lý)	$25,19 \pm 0,83$ ($p < 0,05$ so với bệnh lý)	Giảm có ý nghĩa ($p < 0,05$ so với bệnh lý)

Đóng góp khoa học của khóa luận:

• Lần đầu tiên chứng minh cao chiết chuẩn hóa lá Chè đắng (Ilex kudingcha C. Tseng) có tác dụng phục hồi tổn thương cấu trúc vi thể của lớp biểu mô khứu giác (OE) và cải thiện chức năng khứu giác hành vi trên mô hình động vật bị gây tổn thương cấp tính bằng $\text{ZnSO}_4$.
• Xác nhận tác dụng chống trầm cảm của cao Chè đắng trên mô hình động vật bị suy giảm khứu giác, mở rộng hướng tiếp cận dược lý về mối liên hệ trục khứu giác – thần kinh trung ương.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm hoàn chỉnh về liều dùng hiệu quả (270 mg/kg và 540 mg/kg) làm tiền đề cho các định hướng phát triển chế phẩm hỗ trợ điều trị di chứng mất mùi sau viêm nhiễm đường hô hấp hoặc chấn thương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn kỹ thuật được rút ra từ phạm vi nghiên cứu:

• Chưa sử dụng lô đối chứng dương do hiện tại y văn và lâm sàng chưa có thuốc điều trị đặc hiệu chuẩn đối với tổn thương khứu giác để làm thước đo tham chiếu song song.
• Nghiên cứu chỉ đánh giá cấu trúc biểu mô khứu giác qua phương pháp nhuộm H&E thông thường và đo độ dày lớp OE, chưa triển khai các kỹ thuật sinh học phân tử chuyên sâu như hóa mô miễn dịch để đếm số lượng tế bào thần kinh cảm giác khứu giác thành thục (thông qua dấu ấn OMP), chưa định lượng biểu hiện các yếu tố dinh dưỡng thần kinh (BDNF, NGF) hay các cytokine gây viêm qua Western Blot hoặc Real-time PCR.
• Thử nghiệm mới tiến hành trên chuột đực chủng Swiss albino với thời gian theo dõi 14 ngày trên mô hình tổn thương cấp, chưa khảo sát trên động vật cái hoặc các mô hình tổn thương khứu giác mạn tính kéo dài.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất bao gồm: khảo sát sâu cơ chế phân tử điều hòa phản ứng viêm và tái tạo tế bào OSN của các hợp chất triterpenoid tinh khiết phân lập từ Chè đắng, đồng thời mở rộng nghiên cứu đánh giá độc tính bán trường diễn và thử nghiệm tiền lâm sàng trên các mô hình bệnh lý mạn tính.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên sau đại học và các nghiên cứu viên thuộc chuyên ngành Dược học, Dược lý học, Dược liệu học, Hóa thực vật và Y học cổ truyền.

Các nội dung có giá trị tham khảo ứng dụng cao gồm:

• Quy trình chiết xuất hồi lưu và chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất kudinoside E (4,3%) và kudinoside D (3,0%) từ lá Chè đắng tại Khoa Hóa thực vật – Viện Dược liệu.
• Quy trình chuẩn hóa mô hình gây tổn thương khứu giác cấp tính bằng $\text{ZnSO}_4$ 170 mM nhỏ mũi trên chuột nhắt trắng.
• Quy trình xử lý giải phẫu vùng sọ mặt, kỹ thuật hủy xương bằng dung dịch EDTA ở 4°C trong 1 tuần và kỹ thuật nhuộm H&E đo độ dày lớp biểu mô khứu giác (OE) phục vụ các đề tài nghiên cứu bệnh học tai mũi họng và thần kinh cảm giác.
• Thiết kế thử nghiệm hành vi kết hợp giữa đánh giá khứu giác (tìm kiếm thức ăn vùi lấp) và đánh giá khí sắc (treo đuôi chuột - TST) xử lý bằng phần mềm chuyên dụng Any-maze.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tác giả lựa chọn mô hình gây tổn thương khứu giác bằng dung dịch $\text{ZnSO}_4$ 170 mM thay vì mô hình phẫu thuật cắt bỏ thùy khứu giác (OBX)?
Mô hình $\text{ZnSO}_4$ 170 mM liều duy nhất gây phá hủy cấp tính lớp biểu mô khứu giác (OE) ở ngoại vi nhưng vẫn bảo tồn khả năng tự tái tạo của tế bào thần kinh và tế bào gốc nội sinh, rất phù hợp để theo dõi khả năng phục hồi tổn thương của dược liệu. Ngược lại, mô hình OBX là can thiệp ngoại khoa gây mất khứu giác vĩnh viễn, làm mất hoàn toàn khả năng nhận diện pheromone, gây tổn thương tuần hoàn máu não và thoái hóa lan tỏa các vùng não liên quan (hồi hải mã, hạch hạnh nhân). Vì vậy, mô hình $\text{ZnSO}_4$ đáp ứng chính xác mục tiêu đánh giá sự tái tạo chức năng và cấu trúc biểu mô khứu giác của đề tài.

2. Lý do nghiên cứu không bố trí lô đối chứng dương (thuốc chuẩn) trong các thử nghiệm là gì?
Trong thực hành lâm sàng hiện nay, chưa có thuốc tân dược nào được công nhận là thuốc điều trị đặc hiệu cho tổn thương hoặc mất khứu giác, các nhóm thuốc như corticosteroid hay theophylline chỉ mang tính hỗ trợ và có hiệu lực không đồng nhất tùy nguyên nhân. Do thiếu một thuốc chuẩn đặc hiệu làm căn cứ đối chứng tin cậy, tác giả không thiết lập lô chứng dương mà tập trung đánh giá hiệu quả của cao Chè đắng thông qua việc so sánh có ý nghĩa thống kê trực tiếp với lô chứng bệnh lý ($\text{ZnSO}_4$).

3. Cao chiết lá Chè đắng sử dụng trong nghiên cứu được chuẩn hóa dựa trên các hợp chất nào và hàm lượng bao nhiêu?
Mẫu cao chiết lá Chè đắng (mã hiệu IK) được chuẩn hóa dựa trên hai hợp chất saponin triterpenoid chỉ thị là kudinoside E và kudinoside D. Qua quy trình chiết xuất và phân tích tại Khoa Hóa thực vật – Viện Dược liệu, cao chuẩn hóa thu được có hàm lượng kudinoside E đạt khoảng 4,3% và kudinoside D đạt khoảng 3,0%.

4. Mức độ hồi phục độ dày lớp biểu mô khứu giác (OE) của các lô chuột uống cao Chè đắng so với lô bệnh lý đạt kết quả cụ thể như thế nào?
Sau khi nhỏ mũi dung dịch $\text{ZnSO}_4$ 170 mM, độ dày lớp biểu mô khứu giác ở lô bệnh lý bị teo mòn nghiêm trọng, giảm xuống còn $20,54 \pm 1,65\text{ }\mu\text{m}$ (so với lô sinh lý bình thường là $48,01 \pm 1,54\text{ }\mu\text{m}$, $p < 0,001$). Sau 14 ngày điều trị bằng cao lá Chè đắng, lớp biểu mô khứu giác được tái tạo có ý nghĩa thống kê: liều 270 mg/kg phục hồi đạt $26,19 \pm 1,09\text{ }\mu\text{m}$ ($p < 0,01$ so với lô bệnh lý) và liều 540 mg/kg phục hồi đạt $25,19 \pm 0,83\text{ }\mu\text{m}$ ($p < 0,05$ so với lô bệnh lý).

5. Tác dụng chống trầm cảm của cao Chè đắng được xác định thông qua chỉ số nào trong thử nghiệm treo đuôi chuột?
Tác dụng chống trầm cảm được lượng hóa thông qua tổng thời gian bất động của chuột (được định nghĩa là trạng thái chuột buông xuôi, không có bất kỳ cử động nào của cả bốn chi và đầu) trong khoảng thời gian treo 10 phút, ghi nhận qua hệ thống phân tích tự động Any-maze. Chuột bệnh lý bị tổn thương khứu giác có thời gian bất động tăng cao rõ rệt ($p < 0,01$ so với lô sinh lý). Uống cao Chè đắng ở cả hai mức liều 270 mg/kg và 540 mg/kg đã rút ngắn có ý nghĩa thời gian bất động này ($p < 0,01$ ở liều 270 mg/kg và $p < 0,05$ ở liều 540 mg/kg so với lô bệnh lý), thể hiện tác dụng làm giảm trạng thái trầm cảm thực nghiệm.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Tuấn Đạt đã hoàn thành trọn vẹn hai mục tiêu đề ra khi chứng minh cao chuẩn hóa lá Chè đắng (Ilex kudingcha C. Tseng) ở hai mức liều 270 mg/kg và 540 mg/kg có khả năng cải thiện rõ rệt chức năng ngửi và phục hồi cấu trúc vi thể lớp biểu mô khứu giác trên mô hình chuột bị tổn thương cấp tính bằng $\text{ZnSO}_4$. Đồng thời, nghiên cứu khẳng định hiệu lực chống trầm cảm của dịch chiết Chè đắng thông qua việc làm giảm đáng kể thời gian bất động trong thử nghiệm treo đuôi. Toàn bộ thiết kế nghiên cứu từ khâu chuẩn hóa nguyên liệu, gây mô hình, giải phẫu hủy xương làm tiêu bản mô học đến phân tích hành vi tự động đều được tiến hành chuẩn mực, cung cấp luận cứ khoa học thực nghiệm có giá trị cao cho việc nghiên cứu phát triển các chế phẩm hỗ trợ điều trị phục hồi khứu giác và rối loạn tâm thần liên quan từ nguồn dược liệu trong nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổn thương khứu giác 1. Định nghĩa Khứu giác là một trong năm giác quan cơ bản của con người và động vật, giác quan này đóng một vai trò quan trọng trong cuộc sống hàng ngày của con người. Vai trò chính của hệ thống khứu giác là cung cấp những thông tin về các chất hóa học trong môi trường [1].

Khứu giác giúp phát hiện các mối nguy hiểm từ thức ăn, môi trường; giúp duy trì dinh dưỡng cho cơ thể một cách đầy đủ thông qua cảm giác thèm ăn; duy trì hành vi giữa các cá nhân, sức khỏe thần kinh [1–3]. Tổn thương khứu giác là tình trạng khứu giác bị tổn thương bởi nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, từ đó dẫn đến các rối loạn, suy giảm chức năng khứu giác và thậm chí có thể gây mất khứu giác. Rối loạn chức năng khứu giác được chia làm 2 loại chính: rối loạn về cường độ và rối loạn khả năng nhận thức về mùi [1,3,10,11].1: Phân loại rối loạn chức năng khứu giác [10–13]. Tình trạng Mô tả Chức năng khứu giác giảm nhưng hiện tại Hyposmia tình trạng này vẫn có ích cho bệnh nhân trong cuộc sống hàng ngày Rối loạn về Chức năng khứu giác giảm rõ rệt và hiện tại Functional cường độ tình trạng này không có ích cho bệnh nhân Anosmia trong cuộc sống hàng ngày Hyperosmia Chức năng khứu giác tăng bất thường Anosmia Mất chức năng khứu giác Cảm nhận được mùi này khi có sự kích thích Parosmia của mùi khác 3 Cảm nhận được mùi nhưng không có kích Rối loạn khả Phantosmia thích mùi đó năng nhận Cảm nhận được mùi khó chịu nhưng không thức về mùi Cacosmia có sự hiện diện của chất kích thích mùi Tổn thương khứu giác hay rối loạn, suy giảm chức năng khứu giác có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh [1,14].

Những người bị rối loạn chức năng khứu giác cho biết họ gặp khó khăn khi nấu nướng, giảm cảm giác thèm ăn, gặp khó khăn trong việc duy trì vệ sinh cá nhân, duy trì các mối quan hệ xã hội [14], ngoài ra những người này còn gặp phải những nguy cơ chấn thương (đặc biệt là những chấn thương liên quan đến hóa chất nguy hiểm, thức ăn ôi thiu) và suy dinh dưỡng [1]. Trong một nghiên cứu của Temmel và cộng sự trên 278 người mắc rối loạn chức năng khứu giác, kết quả cho thấy hầu hết các bệnh nhân đều cho biết họ gặp phải những khó khăn trong sinh hoạt hàng ngày. Cụ thể, phàn nàn về gặp khó khăn khi nấu ăn (73%,), thay đổi tâm trạng (68%), chán ăn (56%), ăn đồ ôi thiu (50%), thích đồ ăn khét (30%), nhận thức quá ít về mùi cơ thể (41%) và gặp các vấn đề trong công việc (8%) [15]. Dịch tễ Khảo sát Kiểm tra Dinh dưỡng và Sức khoẻ Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) ở những người từ 40 tuổi trở lên có 12,4% số người gặp phải tình trạng rối loạn chức năng khứu giác (13,3 triệu người lớn; 55 % nam/45 % nữ).

Các tỷ lệ mắc bệnh cụ thể theo độ tuổi: 4,2 % (40–49 tuổi), 10% (50-59 tuổi), 12,7 % (60–69 tuổi), 25% (70-79 tuổi) và 39,4 % (80 tuổi trở lên) [12,16]. Riêng tình trạng mất khứu giác, có 3,2 % người trên 40 tuổi mắc phải (3,4 triệu; 74 % nam/26 % nữ) [16] và con số này lên đến 14%-22% ở những người trên 60 tuổi [12]. Mặc dù tỷ lệ mắc rối loạn khứu giác khá cao nhưng so với mất cảm giác ở các giác quan khác, suy giảm chức năng khứu giác thường ít được chú ý hơn bởi những người bị ảnh hưởng và thường được chẩn đoán muộn [3]. Có tới 74,2% những người được chẩn đoán bị rối loạn chức năng khứu giác không nhận ra tình trạng mình gặp phải [17].

Nguyên nhân Có rất nhiều nguyên nhân gây ra tổn thương khứu giác, một số nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tình trạng này có thể kể đến như: hậu nhiễm trùng đường hô hấp trên (URI) (18–45%), bệnh mũi/xoang (7–56%), chấn thương đầu (8–20%), tiếp xúc với chất độc/thuốc độc (2–6%) và chứng mất khứu giác bẩm sinh (0–4%) [18]. Rối loạn chức năng khứu giác thứ phát sau bệnh xoang mũi Viêm mũi xoang bao gồm một nhóm các rối loạn đặc trưng bởi tình trạng viêm niêm mạc mũi và các xoang cạnh mũi. Viêm mũi xoang cấp tính kéo dài không quá 12 tuần trong khi viêm mũi xoang mạn tính (CRS) kéo dài trên 12 tuần. Tình trạng này thường là nguyên nhân gây ra rối loạn chức năng khứu giác, đặc trưng bởi biểu hiện giảm hoặc mất khứu giác bên cạnh các triệu chứng ở mũi (chẳng hạn như chảy nước mũi, đau vùng mũi, tắc nghẽn mũi) [10,19].

Đặc biệt, bệnh đa polyp mũi chiếm ít nhất 25% trong các trường hợp mất khứu giác và có thể ảnh hưởng đến hơn 10 triệu người Mỹ. Sở dĩ, những khiếm khuyết khứu giác ở bệnh nhân viêm mũi xoang xuất hiện là do sự giảm luồng khí và giảm sự vận chuyển chất tạo mùi đến khe khứu giác, lượng chất tạo mùi được đưa đến niêm mạc khứu giác giảm xuống dưới ngưỡng phát hiện [19]. Khám tai mũi họng có thể phát hiện polyp mũi và viêm niêm mạc mũi. Thử nghiệm khứu giác thường cho thấy ngưỡng mùi và khả năng phân biệt mùi giảm nhưng khả năng nhận biết mùi bình thường [10].

Rối loạn chức năng khứu giác sau nhiễm trùng PIOD Tổn thương khứu giác thường do nhiễm trùng nghiêm trọng đường hô hấp trên do virus gây ra và đây là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây suy giảm khứu giác. Sự khởi đầu của mất khứu giác có thể xảy ra đột ngột, bệnh nhân thường gặp phải chứng parosmia (cảm nhận được mùi này khi có sự kích thích của mùi khác) [10]. Sự bất thường về khứu giác bắt đầu sau khi nhiễm trùng với sự khởi phát viêm cấp tính ở niêm mạc mũi dẫn đến nghẹt mũi. Điều này làm suy giảm luồng không khí đi qua biểu mô khứu giác, dẫn đến giảm khả năng phát hiện chất tạo 5 mùi.

Tuy nhiên, phần lớn chức năng khứu giác sẽ bình thường khi tình trạng viêm cấp tính được kiểm soát. Một số loại virus phổ biến được xác định là gây ra PIOD là coronavirus, rhinovirus, parainfluenza virus và Epstein-Barr virus. Những loại virus này có thể làm hỏng chức năng khứu giác thông qua một số cơ chế khác nhau như: gây mất một phần tế bào thần kinh thụ thể khứu giác, gây ra những thay đổi ở tế bào biểu mô khứu giác, gây ra sự hình thành tế bào thần kinh chưa trưởng thành [20]. Đặc biệt trong những năm gần đây, dịch bệnh SARS-CoV-2 bùng phát mạnh mẽ.

Tính đến ngày 10 tháng 5 năm 2023, trên thế giới ghi nhận 765.278 ca mắc SARS-CoV-2 và có tới 6.378 trường hợp tử vong [4]. Các triệu chứng phổ biến mà bệnh nhân bị nhiễm COVID-19 gặp phải bao gồm sốt, ho, khó thở, đau cơ, nhức đầu, đau họng, chảy nước mũi, nghẹt mũi, tiết đờm,… [21]. Rối loạn chức năng khứu giác cũng là một trong những biểu hiện lâm sàng rất phổ biến ở bệnh nhân COVID‐19, có tới 47,85% bệnh nhân gặp phải tình trạng rối loạn chức năng khứu giác [5]. Cơ chế bệnh sinh của chứng rối loạn khứu giác liên quan đến COVID-19 vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, một số cơ chế được cho là: do tổn thương thần kinh khứu giác, sự phá huỷ lớp biểu mô khứu giác (OE) gây ra bởi phản ứng viêm nghiêm trọng và có thể do nhiễm trùng tế bào thần kinh cảm giác khứu giác (OSN) trực tiếp qua trung gian thụ thể NRP-1 [21,22].

Rối loạn chức năng khứu giác liên quan đến bệnh thần kinh Một số rối loạn thần kinh có liên quan đến suy giảm chức năng khứu giác; do đó, suy giảm khứu giác không đặc trưng cho một bệnh thần kinh riêng biệt nào. Trong rối loạn thần kinh, rối loạn chức năng khứu giác chủ yếu được đặc trưng bởi khả năng xác định mùi và phân biệt mùi giảm, trong khi ngưỡng phát hiện mùi là bình thường. Ngoài ra, sự suy giảm chức năng khứu giác bắt đầu từ từ và không có chứng rối loạn khứu giác. Hai bệnh thần kinh phổ biến nhất hiện nay có liên quan đến suy giảm khứu giác là bệnh Alzheimer (AD) và bệnh Parkinson (PD) [10].

6 Rối loạn chức năng khứu giác là một dấu hiệu tiền lâm sàng của bệnh Parkinson, tỷ lệ bệnh nhân mắc PD gặp phải rối loạn khứu giác lên đến hơn 90% [23]. Bệnh nhân mắc PD bị suy giảm nghiêm trọng chức năng khứu giác và thường xuất hiện từ nhiều năm trước khi xuất hiện các triệu chứng vận động như run, cứng đờ và dáng đi chậm [23,24]. Cơ chế gây rối loạn chức năng khứu giác do PD là sự thay đổi của một hay nhiều các chất dẫn truyền thần kinh như acetylcholine, dopamine, norepinephrine và serotonin. Ngoài ra, những tế bào thần kinh chứa α-synuclein là những tế bào dễ bị tổn thương do PD trong khi tế bào thần kinh của hệ thống khứu giác lại chứa α-synuclein, do đó ở bệnh PD, tế bào thần kinh khứu giác bị tổn thương dẫn đến tình trạng rối loạn chức năng khứu giác [23].

Tương tự như bệnh PD, rối loạn chức năng khứu giác có thể là một trong những triệu chứng lâm sàng sớm nhất và nó có thể đánh giá mức độ nghiêm trọng và sự tiến triển của AD. Nghiên cứu hiện tại cho thấy rối loạn chức năng khứu giác do AD có liên quan đến những thay đổi bệnh lý của protein tau trong hành khứu giác [25]. Ngoài ra, trầm cảm là một trong những rối loạn tâm thần phổ biến nhất, và tình trạng này cũng có thể gây suy giảm chức năng khứu giác [10]. Rối loạn chức năng khứu giác sau chấn thương Suy giảm khứu giác có thể xảy ra đột ngột hoặc từ từ sau chấn thương [10,24], ở bất kỳ phần nào của đường khứu giác từ khoang mũi đến não [26].

Kiểm tra khứu giác cho thấy ngưỡng mùi và khả năng phân biệt mùi bị suy giảm, trong khi khả năng nhận biết mùi vẫn bình thường. Theo báo cáo, có tới 60% bệnh nhân chấn thương sọ não có biểu hiện rối loạn chức năng khứu giác. Tỷ lệ mất khứu giác dao động từ 8% đến 34% và tăng theo mức độ nghiêm trọng của chấn thương sọ não. Ba cơ chế bệnh sinh của rối loạn chức năng khứu giác sau chấn thương được phát hiện bao gồm sự phá vỡ, tổn thương đường xoang; bị cắt hoặc kéo dài các sợi thần kinh khứu giác; và dập hoặc xuất huyết khu trú trong hành khứu giác và vỏ não [27].