Phân Tích Tác Động Lan Tỏa Của Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. 248 trang · Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh · 2018.

• Tác giả: Phạm Thế Anh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Trọng Hoài
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Tác Động Lan Tỏa Của Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.1.1. Bối cảnh thế giới
• 1.1.2. Bối cảnh Việt Nam
• 1.2. Vấn đề nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp và dữ liệu nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa của nghiên cứu
• 1.6.1. Ý nghĩa học thuật
• 1.6.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.7. Bố cục của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀ TÁC ĐỘNG LAN TỎA
• 2.1. Khái niệm và phân loại FDI
• 2.1.1. Khái niệm FDI
• 2.1.2. Phân loại FDI
• 2.2. Tác động lan tỏa từ FDI
• 2.2.1. Khái niệm tác động lan tỏa
• 2.2.2. Sự hiện diện của FDI
• 2.2.3. Các kênh lan tỏa từ FDI
• 2.2.3.1. Kênh lan tỏa theo chiều ngang
• 2.2.3.2. Kênh lan tỏa theo chiều dọc
• 2.3. Các lý thuyết về FDI và tác động lan tỏa
• 2.3.1. Lý thuyết tăng trưởng
• 2.3.1.1. Lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển
• 2.3.1.2. Lý thuyết tăng trưởng nội sinh
• 2.3.2. Lý thuyết động cơ nhà đầu tư
• 2.3.2.1. Lý thuyết chiết trung
• 2.3.2.2. Lý thuyết vòng đời sản phẩm
• 2.3.2.3. Lý thuyết về quyền lợi thị trường
• 2.3.3. Lý thuyết sản xuất và tiến bộ công nghệ
• 2.3.4. Lý thuyết về khả năng hấp thụ
• 2.3.5. Tổng hợp các nghiên cứu lý thuyết
• 2.4. Lược khảo các nghiên cứu trước
• 2.4.1. Các nghiên cứu trước về lan tỏa công nghệ từ FDI
• 2.4.2. Các nghiên cứu trước về lan tỏa xuất khẩu từ FDI
• 2.5. Khung phân tích đề nghị cho nghiên cứu của luận án
• 2.5.1. Khe hổng nghiên cứu
• 2.5.2. Khung phân tích đề nghị cho luận án
• 2.6. Tóm tắt chương
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình khái niệm và các giả thuyết nghiên cứu
• 3.1.1. Mô hình khái niệm và các giả thuyết nghiên cứu về lan tỏa công nghệ từ FDI
• 3.1.1.1. Biến mục tiêu “Năng suất”
• 3.1.1.2. Sự hiện diện của FDI và tác động lan tỏa công nghệ
• 3.1.1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến lan tỏa công nghệ từ FDI
• 3.1.1.4. Tác động của đặc trưng doanh nghiệp và ngành đến năng suất
• 3.1.2. Mô hình khái niệm và các giả thuyết nghiên cứu về lan tỏa xuất khẩu từ FDI
• 3.1.2.1. Biến mục tiêu “Năng lực xuất khẩu”
• 3.1.2.2. Sự hiện diện của FDI và tác động lan tỏa xuất khẩu
• 3.1.2.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến lan tỏa xuất khẩu từ FDI
• 3.1.2.4. Tác động của đặc trưng doanh nghiệp và ngành đến năng lực xuất khẩu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu thực nghiệm đề nghị
• 3.2.1. Mô hình kinh tế lượng về lan tỏa công nghệ từ FDI
• 3.2.1.1. Mô hình nghiên cứu đề nghị
• 3.2.1.2. Định nghĩa các biến trong mô hình lan tỏa công nghệ
• 3.2.2. Mô hình kinh tế lượng về lan tỏa xuất khẩu từ FDI
• 3.2.2.1. Mô hình nghiên cứu đề nghị
• 3.2.2.2. Định nghĩa các biến trong mô hình lan tỏa xuất khẩu
• 3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. Kỹ thuật ước lượng mô hình
• 3.4.1. Ước lượng mô hình lan tỏa công nghệ từ FDI
• 3.4.1.1. Dữ liệu bảng
• 3.4.1.2. Mô hình tác động cố định (FEM)
• 3.4.1.3. Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM)
• 3.4.1.4. Kiểm định Hausman để lựa chọn mô hình
• 3.4.2. Ước lượng mô hình lan tỏa xuất khẩu từ FDI
• 3.4.2.1. Mô hình chọn mẫu Heckman (Heckman Sample Selection Model)
• 3.4.2.2. Các phương pháp ước lượng
• 3.5. Tóm tắt chương
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH VÀ THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 4.1.1. Phân bố mẫu theo ngành nghề qua các năm
• 4.1.2. Phân bố mẫu theo ngành nghề và loại hình doanh nghiệp
• 4.1.3. Phân bố mẫu theo ngành nghề và các thang đo FDI
• 4.1.4. Thống kê mô tả các biến số chính trong mô hình lan tỏa công nghệ từ FDI
• 4.1.5. Phân bố mẫu theo ngành nghề và quyết định xuất khẩu
• 4.1.6. Phân bố mẫu theo loại hình doanh nghiệp và quyết định xuất khẩu
• 4.1.7. Thống kê mô tả các biến số chính trong mô hình lan tỏa xuất khẩu từ FDI
• 4.2. Kết quả ước lượng mô hình lan tỏa công nghệ từ FDI
• 4.2.1. Các kiểm định cơ bản
• 4.2.2. Tác động lan tỏa công nghệ từ FDI và các nhân tố ảnh hưởng
• 4.2.3. Tác động của đặc trưng doanh nghiệp và đặc trưng ngành đến năng suất lao động của doanh nghiệp trong nước
• 4.2.4. Phân tích độ nhạy với ba thang đo đại diện FDI (Sensitivity Analysis)
• 4.3. Kết quả ước lượng mô hình lan tỏa xuất khẩu từ FDI
• 4.3.1. Các kiểm định cơ bản
• 4.3.2. Tác động lan tỏa xuất khẩu từ FDI và các nhân tố ảnh hưởng
• 4.3.3. Tác động của đặc trưng doanh nghiệp và đặc trưng ngành đến quyết định xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước
• 4.3.4. Phân tích độ nhạy với ba thang đo đại diện FDI (Sensitivity Analysis)
• 4.4. Tóm tắt chương
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Các hàm ý chính sách về tác động lan tỏa của FDI tại Việt Nam
• 5.1.1. Các hàm ý chính sách về tác động lan tỏa công nghệ từ FDI
• 5.1.1.1. Rút ngắn khoảng cách công nghệ giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI
• 5.1.1.2. Gia tăng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước có mức độ vốn hóa cao và quy mô lớn
• 5.1.1.3. Nhân rộng kinh nghiệm thu hút và quản lý đầu tư giữa các khu vực
• 5.1.2. Các hàm ý chính sách về tác động lan tỏa xuất khẩu từ FDI
• 5.1.2.1. Tăng cường hỗ trợ khối doanh nghiệp tư nhân
• 5.1.2.2. Thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước có thâm niên hoạt động và mức độ vốn hóa cao
• 5.1.2.3. Tăng cường thu hút hút FDI vào khu vực phía Bắc và Trung
• 5.2. Những đóng góp chính của luận án
• 5.2.1. Đóng góp về lý thuyết
• 5.2.2. Đóng góp về thực tiễn
• 5.3. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tác Động Lan Tỏa Của Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Các nghiên cứu gần đây tập trung vào tác động lan tỏa của FDI, tức là những ảnh hưởng gián tiếp mà FDI Việt Nam tạo ra đối với các doanh nghiệp trong nước. FDI có thể tác động đến doanh nghiệp trong nước thông qua nhiều kênh, bao gồm chuyển giao công nghệ, nâng cao kỹ năng quản lý, tăng cường năng lực xuất khẩu, và thúc đẩy cạnh tranh. Bài viết này sẽ phân tích sâu sắc tác động lan tỏa của FDI đối với nền kinh tế Việt Nam, đi sâu vào cả những lợi ích và hạn chế.

1.1. Vai Trò Quan Trọng Của FDI Đối Với Kinh Tế Việt Nam

FDI không chỉ bổ sung nguồn vốn đầu tư mà còn đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, và thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế. FDI mang lại công nghệ mới, kỹ năng quản lý tiên tiến và cơ hội tiếp cận thị trường toàn cầu cho doanh nghiệp Việt. Từ đó, Ảnh hưởng của FDI đến tăng trưởng kinh tế là không thể phủ nhận.

1.2. Khái Niệm Và Các Kênh Tác Động Lan Tỏa Của FDI

Tác động lan tỏa là những ảnh hưởng gián tiếp mà FDI tạo ra cho doanh nghiệp trong nước, bao gồm lan tỏa theo chiều ngang (giữa các doanh nghiệp cùng ngành) và lan tỏa theo chiều dọc (giữa nhà cung cấp và khách hàng). Các kênh lan tỏa bao gồm chuyển giao công nghệ, học hỏi kinh nghiệm, và tăng cường cạnh tranh. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc hiểu rõ tác động kinh tế FDI.

II. Thách Thức Hạn Chế Trong Tận Dụng Tác Động Lan Tỏa Từ FDI

Mặc dù FDI mang lại nhiều lợi ích, vẫn còn nhiều thách thức trong việc tận dụng tối đa tác động lan tỏa của nó. Một số doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực để hấp thụ công nghệ và kỹ năng từ các doanh nghiệp FDI. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh gay gắt từ FDI có thể gây khó khăn cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc phân bổ FDI không đồng đều giữa các vùng miền cũng là một vấn đề cần được giải quyết. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn FDI.

2.1. Khả Năng Hấp Thụ Công Nghệ Của Doanh Nghiệp Trong Nước

Năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế do thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ sở hạ tầng yếu kém, và thiếu đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D). Điều này cản trở quá trình chuyển giao công nghệ từ FDI và làm giảm tác động lan tỏa công nghệ từ FDI.

2.2. Cạnh Tranh Từ FDI Và Ảnh Hưởng Đến Doanh Nghiệp Nhỏ

Sự cạnh tranh từ FDI có thể gây áp lực lớn cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) trong nước, đặc biệt là những doanh nghiệp có công nghệ lạc hậu và năng lực quản lý yếu kém. Điều này đòi hỏi các SMEs phải nỗ lực đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh để tồn tại và phát triển. Cần có các chính sách hỗ trợ để hỗ trợ doanh nghiệp trong nước từ FDI.

2.3. Phân Bổ FDI Không Đồng Đều Giữa Các Vùng Miền

Phân bổ FDI không đồng đều giữa các vùng miền, tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn và các khu công nghiệp, gây ra sự chênh lệch về phát triển kinh tế giữa các vùng. Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào các vùng sâu vùng xa để giảm thiểu sự bất bình đẳng. Cần xem xét phân bố FDI theo vùng.

III. Giải Pháp Nâng Cao Tác Động Lan Tỏa Công Nghệ Từ FDI

Để nâng cao tác động lan tỏa công nghệ từ FDI, cần tập trung vào việc nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp trong nước, thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước, và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Các chính sách hỗ trợ cần tập trung vào đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đầu tư vào R&D, và cải thiện cơ sở hạ tầng. Điều này nhằm tăng lợi ích của FDI.

3.1. Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao Để Tiếp Thu Công Nghệ

Đầu tư vào đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM), là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp trong nước. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế để đáp ứng nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Cần chú trọng tác động của FDI đến nguồn nhân lực.

3.2. Thúc Đẩy Liên Kết Giữa Doanh Nghiệp FDI Và Doanh Nghiệp Nội Địa

Khuyến khích và hỗ trợ liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là thông qua các chương trình hợp tác, chuyển giao công nghệ, và cung cấp dịch vụ. Tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong nước tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu của các doanh nghiệp FDI. Điều này tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước.

3.3. Cải Thiện Môi Trường Cạnh Tranh Lành Mạnh Minh Bạch

Tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, minh bạch và bình đẳng cho tất cả các doanh nghiệp, không phân biệt loại hình sở hữu. Loại bỏ các rào cản gia nhập thị trường và các chính sách ưu đãi không hợp lý. Cần đảm bảo cơ hội và thách thức của FDI được cân bằng.

IV. Giải Pháp Tăng Cường Tác Động Lan Tỏa Xuất Khẩu Từ FDI

Để tăng cường tác động lan tỏa xuất khẩu từ FDI, cần tập trung vào việc hỗ trợ doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực xuất khẩu, khuyến khích doanh nghiệp FDI chuyển giao công nghệ và kỹ năng xuất khẩu cho doanh nghiệp trong nước, và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong nước tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này giúp tối đa hóa tác động của FDI đến xuất nhập khẩu.

4.1. Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Nội Địa Nâng Cao Năng Lực Xuất Khẩu

Cung cấp thông tin thị trường, tư vấn về tiêu chuẩn chất lượng và quy trình xuất khẩu, hỗ trợ tài chính và bảo hiểm xuất khẩu cho doanh nghiệp trong nước. Tổ chức các khóa đào tạo về kỹ năng marketing, bán hàng và quản lý chuỗi cung ứng cho doanh nghiệp xuất khẩu. Cần chú trọng kinh nghiệm thu hút FDI.

4.2. Khuyến Khích Chuyển Giao Kỹ Năng Xuất Khẩu Từ FDI

Khuyến khích doanh nghiệp FDI chuyển giao công nghệ và kỹ năng xuất khẩu cho doanh nghiệp trong nước thông qua các chương trình hợp tác, liên doanh, và cung cấp dịch vụ. Tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong nước học hỏi kinh nghiệm xuất khẩu từ doanh nghiệp FDI. Đây là bí quyết để tận dụng FDI.

4.3. Tạo Điều Kiện Cho Doanh Nghiệp Tham Gia Chuỗi Giá Trị Toàn Cầu

Xây dựng hạ tầng logistics hiện đại, giảm chi phí vận chuyển và thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong nước tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khuyến khích doanh nghiệp FDI sử dụng các sản phẩm và dịch vụ của doanh nghiệp trong nước. Điều này thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước.

V. Nghiên Cứu Thực Tiễn Kết Quả Phân Tích Tác Động Lan Tỏa Tại VN

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy tác động lan tỏa công nghệ và xuất khẩu từ FDI đến doanh nghiệp chế biến chế tạo Việt Nam là có tồn tại, nhưng quy mô lan tỏa không đồng đều và phụ thuộc vào khả năng hấp thụ và đặc trưng của doanh nghiệp trong nước. Các yếu tố như vốn hóa, quy mô sản xuất, và khoảng cách công nghệ ảnh hưởng đến lan tỏa công nghệ, trong khi kinh nghiệm xuất khẩu, tuổi doanh nghiệp, và hình thức sở hữu ảnh hưởng đến lan tỏa xuất khẩu. Đây là một hướng dẫn quan trọng để hiểu rõ hơn về vấn đề này.

5.1. Ảnh Hưởng Của Vốn Hóa Đến Khả Năng Hấp Thụ Lan Tỏa Công Nghệ

Doanh nghiệp có vốn hóa lớn có khả năng đầu tư vào công nghệ mới, đào tạo nhân lực, và thực hiện các hoạt động R&D, từ đó nâng cao khả năng hấp thụ và tận dụng tác động lan tỏa công nghệ từ FDI. Cần chú trọng tác động của FDI đến doanh nghiệp trong nước.

5.2. Vai Trò Kinh Nghiệm Xuất Khẩu Trong Lan Tỏa Xuất Khẩu Từ FDI

Doanh nghiệp có kinh nghiệm xuất khẩu có kiến thức và kỹ năng cần thiết để tiếp cận thị trường quốc tế, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng, và xây dựng mối quan hệ với khách hàng nước ngoài, từ đó tận dụng tác động lan tỏa xuất khẩu từ FDI. Cần xem xét tác động của FDI đến xuất nhập khẩu.

VI. Kết Luận Chính Sách Và Tương Lai Tác Động Lan Tỏa Của FDI

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng về tác động lan tỏa từ FDI tại Việt Nam và đề xuất các hàm ý chính sách để nâng cao hiệu quả của FDI. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu về tác động lan tỏa của FDI trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và sự phát triển của công nghệ số. Điều này nhằm đạt được phát triển bền vững.

6.1. Hàm Ý Chính Sách Về Tác Động Lan Tỏa Công Nghệ Từ FDI

Chính sách cần tập trung vào nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp trong nước, thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước, và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Cần chú trọng chính sách thu hút FDI.

6.2. Hàm Ý Chính Sách Về Tác Động Lan Tỏa Xuất Khẩu Từ FDI

Chính sách cần tập trung vào hỗ trợ doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực xuất khẩu, khuyến khích doanh nghiệp FDI chuyển giao công nghệ và kỹ năng xuất khẩu, và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong nước tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phân tích tác động lan tỏa của đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam" được tác giả Phạm Thế Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Trọng Hoài, bảo vệ tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh năm 2018, thuộc chuyên ngành Kinh tế Phát triển (mã số: 9310105).

Về tính cấp thiết, sau hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới và ban hành Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 cùng các luật sửa đổi (1990, 1992, 1996, 2000, 2005, 2014), dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam tăng trưởng mạnh mẽ. Vốn đăng ký tích lũy tăng từ 735 triệu USD (năm 1990) lên 281,9 tỷ USD với 2.120 dự án đăng ký mới vào năm 2015. Khu vực FDI đóng góp xấp xỉ 24% tổng vốn đầu tư phát triển xã hội giai đoạn 2006–2015, tạo việc làm trực tiếp cho 4,2 triệu lao động vào năm 2015 và đóng góp trên 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước năm 2015. Dù vậy, việc thu hút FDI bộc lộ nhiều tác động không mong muốn: ô nhiễm môi trường, chuyển giá, tỷ lệ nội địa hóa thấp, và hiệu quả chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng khi có đến 80% công nghệ thuộc mức trung bình, 15% mức khá và chỉ 5% công nghệ cao theo đánh giá của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2014).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực trạng phần lớn các công trình trong nước trước đây chỉ tập trung vào tác động trực tiếp của FDI lên tăng trưởng vĩ mô hoặc đánh giá định tính. Các công trình định lượng về tác động lan tỏa (spillover effects) còn rời rạc, chủ yếu kiểm định sự tồn tại của lan tỏa công nghệ theo chiều ngang hoặc chiều dọc mà chưa đi sâu xác định các nhân tố quyết định khả năng hấp thụ lan tỏa từ đặc trưng doanh nghiệp. Đồng thời, các nghiên cứu trước thường sử dụng cỡ mẫu nhỏ, giai đoạn dữ liệu cũ (trước năm 2004) và chỉ áp dụng một thang đo đơn lẻ đại diện cho FDI.

Luận án tập trung giải quyết 3 vấn đề nghiên cứu chính:

1. Tác động của FDI đến năng lực công nghệ (đại diện bằng năng suất lao động) của các doanh nghiệp Việt Nam (kiểm định sự tồn tại của hiệu ứng lan tỏa công nghệ từ FDI).
2. Tác động của FDI đến năng lực xuất khẩu (đại diện bằng quyết định tham gia và tỷ trọng xuất khẩu) của doanh nghiệp Việt Nam (kiểm định sự tồn tại của hiệu ứng lan tỏa xuất khẩu từ FDI).
3. Vai trò của những yếu tố đặc trưng doanh nghiệp đối với khả năng hấp thụ lan tỏa từ FDI của doanh nghiệp Việt Nam (xác định các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu ứng lan tỏa).

Hệ thống 5 mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Xây dựng và ước lượng mô hình tác động lan tỏa của FDI đến năng lực công nghệ của doanh nghiệp Việt Nam.
2. Xây dựng và ước lượng mô hình tác động lan tỏa của FDI đến năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam.
3. Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu ứng lan tỏa công nghệ và lan tỏa xuất khẩu từ FDI đến doanh nghiệp Việt Nam.
4. Phân tích và đánh giá sự khác biệt về hiệu ứng lan tỏa khi sử dụng các thang đo khác nhau đại diện cho FDI.
5. Gợi ý các chính sách nhằm phát huy những hiệu ứng lan tỏa tích cực từ FDI đến các doanh nghiệp trong nước.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sự tồn tại và các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu ứng lan tỏa từ doanh nghiệp FDI đến năng lực công nghệ và năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong khu vực doanh nghiệp ngành chế biến, chế tạo tại Việt Nam, tập trung vào kênh lan tỏa theo chiều ngang giữa các doanh nghiệp cùng ngành. Phạm vi thời gian nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng giai đoạn 2011–2013 với tổng số 137.419 quan sát thu thập từ các cuộc điều tra doanh nghiệp thường niên của Tổng cục Thống kê.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về tác động trực tiếp của FDI tại Việt Nam, các nghiên cứu của Hồ Nhật Quang (2010), Pham Hoang Mai (2002), Varamini và Vu (2007) đã lượng hóa mối quan hệ giữa FDI với tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu và bất bình đẳng vùng miền giai đoạn 1988–2005. Bên cạnh đó, các nghiên cứu định tính của Nguyễn Thị Cành và Trần Hùng Sơn (2009), Đoàn Ngọc Phúc (2004), Nguyễn Tiến Dũng (2009), Võ Thanh Thu và Ngô Thị Hải Xuân (2010), Nguyễn Thị Thìn (2009) tập trung nhận diện thực trạng thu hút FDI, vấn đề môi trường và cơ chế chuyển giá.

Về hướng nghiên cứu lan tỏa công nghệ, các công trình quốc tế kinh điển như Caves (1974), Globerman (1979), Aitken và Harrison (1999), Blomström và Sjöholm (1999), Javorcik (2004), Sadik và Bolbol (2001), Ruane và Sutherland (2005), Sun (2009), Newman và cộng sự (2014, 2015) ghi nhận những kết quả trái chiều về hiệu ứng lan tỏa cùng ngành và liên kết dọc. Tại Việt Nam, các tác giả Le Thanh Thuy (2005), Le và Pomfret (2008, 2011), Hoang Van Thanh và Pham Thien Hoang (2010), Nguyễn Khắc Minh và Nguyễn Việt Hùng (2012), Pham Thi Bich Ngoc (2012, 2013) đã bước đầu kiểm định sự tồn tại của lan tỏa công nghệ, một số nghiên cứu có đưa vào biến tương tác về chất lượng lao động, khoảng cách công nghệ hoặc nguồn gốc dòng vốn.

Về hướng nghiên cứu lan tỏa xuất khẩu, các công trình quốc tế tiêu biểu gồm Aitken và cộng sự (1997), Kokko và cộng sự (2001), Greenaway và cộng sự (2004), Kneller và Pisu (2007). Tại Việt Nam, hướng nghiên cứu này có số lượng rất hạn chế, điển hình là Anwar và Nguyen (2011), Nguyễn Thị Hồng Đào và Phạm Thế Anh (2012). Đa phần các nghiên cứu lan tỏa xuất khẩu tại Việt Nam dùng cỡ mẫu hẹp với dữ liệu trước năm 2004 và chỉ dùng một biến đại diện FDI duy nhất.

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết bao gồm:

• Tích hợp đồng thời cả hai nhánh nghiên cứu là lan tỏa công nghệ và lan tỏa xuất khẩu trong một khung phân tích thống nhất.
• Đưa vào mô hình hệ thống biến tương tác giữa sự hiện diện của FDI với các đặc trưng doanh nghiệp (quy mô, mức độ vốn hóa, thâm niên hoạt động, hình thức sở hữu, khoảng cách công nghệ, khu vực địa lý) để làm rõ cơ chế và khả năng hấp thụ lan tỏa.
• Khắc phục sự sai lệch đo lường bằng cách sử dụng đồng thời 3 thang đo đại diện cho sự hiện diện của FDI (tỷ trọng doanh thu, tỷ trọng lao động, tỷ trọng tài sản) và tiến hành phân tích độ nhạy.
• Cập nhật dữ liệu điều tra doanh nghiệp cấp vi mô giai đoạn 2011–2013 với cỡ mẫu 137.419 quan sát, bổ sung bằng chứng thực nghiệm khi hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp được Tổng cục Thống kê đưa lại vào nội dung điều tra từ năm 2011.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tổng hợp và kế thừa hệ thống lý thuyết nền tảng về FDI và tác động lan tỏa:

• Lý thuyết tăng trưởng: Lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển (Solow, 1956; Rostow, 1971; Todaro, 1997; Papanek, 1973) coi FDI là nguồn bổ sung vốn, bù đắp thâm hụt tài khóa và ngoại hối trong ngắn hạn. Lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Romer, 1986; Lucas, 1988; Mankiw và cộng sự, 1992; Paugel, 2007) mở rộng khái niệm vốn sang vốn con người và tri thức, xác định FDI là nguồn tạo ngoại tác dài hạn lên năng suất và tiến bộ kỹ thuật.
• Lý thuyết động cơ nhà đầu tư: Khung OLI trong lý thuyết chiết trung của Dunning (1979, 1988) giải thích động cơ đầu tư qua 3 lợi thế: Sở hữu (Ownership - O), Địa điểm (Location - L), và Nội bộ hóa (Internalization - I). Lý thuyết vòng đời sản phẩm của Vernon (1966) mô tả 3 giai đoạn (phát triển, chín muồi, chuẩn hóa), cho thấy doanh nghiệp FDI đã tích lũy kinh nghiệm xuất khẩu trước khi đầu tư ra nước ngoài. Lý thuyết về quyền lợi thị trường trong thế độc quyền nhóm của Knickerbocker (1973) lý giải phản ứng phòng vệ thị phần giữa các tập đoàn đa quốc gia.
• Lý thuyết sản xuất và tiến bộ công nghệ: Dựa trên cấu trúc hàm sản xuất Cobb-Douglas $Y = A K^\alpha L^\beta$, trong đó tiến bộ công nghệ và ngoại tác lan tỏa từ FDI được tích hợp vào yếu tố năng suất nhân tố tổng hợp (TFP).
• Lý thuyết về khả năng hấp thụ (Absorptive Capacity): Nhấn mạnh doanh nghiệp trong nước cần có nguồn lực nội tại, mức độ vốn hóa và khoảng cách công nghệ phù hợp để tiếp thu kiến thức từ FDI.

Kênh lan tỏa theo chiều ngang giữa các doanh nghiệp cùng ngành được xác định qua 3 cơ chế: di chuyển lao động (labour mobility), hiệu ứng biểu thị và bắt chước (demonstration and imitation effects), và hiệu ứng áp lực cạnh tranh (competition effects / market stealing effects). Kênh chiều dọc diễn ra thông qua liên kết ngược (backward linkages) và liên kết xuôi (forward linkages).

Về thang đo sự hiện diện của FDI, luận án tổng hợp ưu điểm và hạn chế của 3 chỉ tiêu:

Thang đo	Ưu điểm	Hạn chế	Trích dẫn
Tỷ trọng doanh thu	Phản ánh kết quả đầu ra, tỷ trọng đóng góp GDP và mức độ chiếm lĩnh thị trường thực tế của FDI.	Có thể bị sai lệch do doanh nghiệp FDI thực hiện chuyển giá để giảm thu nhập chịu thuế.	Globerman (1979); Javorcik (2004); Le & Pomfret (2011); Anwar & Nguyen (2011)
Tỷ trọng lao động	Phản ánh đóng góp về việc làm, gắn trực tiếp với kênh lan tỏa qua dịch chuyển lao động.	Doanh nghiệp FDI thường tập trung vào ngành thâm dụng vốn nên có thể đánh giá thấp vai trò của FDI.	Caves (1974); Aitken & Harrison (1999); Sun (2009)
Tỷ trọng tài sản	Thể hiện tiềm lực tài chính, năng lực đầu tư trang thiết bị công nghệ của doanh nghiệp FDI.	Có thể bị bóp méo bởi quy định pháp lý về quyền sở hữu vốn tại nước tiếp nhận đầu tư.	Kohpaiboon (2006); Sun (2009); Liu và cộng sự (2011)

Về phương pháp thực nghiệm và kỹ thuật ước lượng:

• Đối với mô hình lan tỏa công nghệ: Xây dựng hàm năng suất lao động tuyến tính hóa logarit từ hàm sản xuất Cobb-Douglas. Kỹ thuật ước lượng sử dụng phương pháp dữ liệu bảng gồm mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Kiểm định Hausman được thực hiện để lựa chọn mô hình phù hợp nhất.
• Đối với mô hình lan tỏa xuất khẩu: Áp dụng mô hình chọn mẫu Heckman (Heckman Sample Selection Model) nhằm xử lý hiện tượng thiên lệch chọn mẫu (sample selection bias) do chỉ có một nhóm doanh nghiệp trong nước tham gia xuất khẩu. Kỹ thuật ước lượng hợp lý cực đại (MLE) được sử dụng để ước lượng đồng thời phương trình lựa chọn tham gia xuất khẩu và phương trình tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu với sai số chuẩn mạnh.
• Phân tích độ nhạy: Ước lượng lặp lại các mô hình với 3 biến đại diện FDI (tỷ trọng doanh thu làm biến chính; tỷ trọng lao động - $fdie$, và tỷ trọng tài sản - $fdia$ làm biến kiểm tra độ bền vững).

Nguồn dữ liệu là bộ số liệu thứ cấp Điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê trong 3 năm liên tiếp 2011, 2012 và 2013, thu thập qua các hình thức phỏng vấn trực tiếp, gián tiếp và bảng hỏi điện tử, với kích thước mẫu sau xử lý đạt 137.419 quan sát thuộc ngành chế biến, chế tạo.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương mở đầu thiết lập bối cảnh nghiên cứu về FDI trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả chỉ ra sự tương phản giữa thành tựu thu hút vốn FDI (đóng góp trên 70% xuất khẩu, 20% GDP) và những hệ lụy phát sinh (công nghệ hiện đại chỉ chiếm 5%, mất cân đối vùng miền, ô nhiễm môi trường). Chương xác định vấn đề nghiên cứu, xây dựng 5 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, giới hạn đối tượng và phạm vi trong ngành chế biến chế tạo giai đoạn 2011–2013 với 137.419 quan sát. Chương 1 cũng trình bày phương pháp tiếp cận kinh tế lượng, ý nghĩa học thuật, ý nghĩa thực tiễn và phác thảo kết cấu 5 chương của luận án.

Chương 2: Tổng quan lý thuyết về đầu tư trực tiếp nước ngoài và tác động lan tỏa

Chương 2 hệ thống hóa các định nghĩa FDI của WTO, IMF, UNCTAD, OECD và Luật Đầu tư Việt Nam 2005 (quy định ngưỡng sở hữu tối thiểu 10% vốn cổ phần). Tác giả phân loại FDI theo góc độ nhà đầu tư (chiều ngang, chiều dọc, kết hợp) và nước tiếp nhận (thay thế nhập khẩu, tăng cường xuất khẩu, định hướng chính phủ). Chương phân tích bản chất của tác động lan tỏa thông tin, so sánh 3 thang đo FDI dựa trên tổng thuật 131 công trình của Wooster và Diebel (2010), trình bày chi tiết các kênh lan tỏa ngang (lao động, học hỏi bắt chước, cạnh tranh) và lan tỏa dọc (liên kết ngược, liên kết xuôi). Các nền tảng lý thuyết từ Tân cổ điển, Nội sinh, OLI, Vòng đời sản phẩm, Quyền lợi thị trường đến Hàm sản xuất Cobb-Douglas được đối chiếu để xác lập khe hổng nghiên cứu và định hình khung phân tích thực nghiệm cho luận án.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 thiết lập mô hình khái niệm và các giả thuyết nghiên cứu. Mô hình lan tỏa công nghệ được xây dựng trên hàm Cobb-Douglas với biến phụ thuộc là năng suất lao động ($lnLP$), chịu tác động của sự hiện diện FDI ($FDI$), đặc trưng doanh nghiệp ($K/L$, quy mô, thâm niên, sở hữu) và các biến tương tác. Mô hình lan tỏa xuất khẩu ứng dụng cấu trúc Heckman 2 bước/MLE gồm phương trình xác suất xuất khẩu ($Export_dummy$) và phương trình tỷ trọng xuất khẩu ($Export_share$), có tính đến biến tỷ lệ Mills nghịch đảo ($\lambda$) để kiểm soát thiên lệch chọn mẫu. Chương định nghĩa chi tiết các biến, phân tích đặc tính dữ liệu bảng 2011–2013 và trình bày quy trình kiểm định kinh tế lượng (FEM, REM, Hausman, kiểm định đa cộng tuyến VIF, ma trận tương quan, và quy trình phân tích độ nhạy với thang đo $fdie$, $fdia$).

Chương 4: Phân tích và thảo luận kết quả nghiên cứu

Chương 4 trình bày các thống kê mô tả về phân bố mẫu theo ngành, năm, loại hình doanh nghiệp và hành vi xuất khẩu. Kết quả ước lượng thực nghiệm cho thấy sự tồn tại của hiệu ứng lan tỏa công nghệ và lan tỏa xuất khẩu theo chiều ngang tại các doanh nghiệp chế biến chế tạo Việt Nam. Tuy nhiên, mức độ lan tỏa chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi các nhân tố hấp thụ nội tại:

• Lan tỏa công nghệ: Mức độ thâm dụng vốn ($K/L$) và quy mô sản xuất có mối quan hệ đồng biến với khả năng tiếp thu công nghệ từ FDI; khoảng cách công nghệ quá lớn làm giảm hiệu quả lan tỏa; có sự phân hóa rõ nét giữa các khu vực địa lý (vùng kinh tế trọng điểm phía Nam có mức độ lan tỏa tích cực hơn).
• Lan tỏa xuất khẩu: Kinh nghiệm xuất khẩu, thâm niên hoạt động, loại hình sở hữu tư nhân, mức độ vốn hóa và vị trí địa lý là những yếu tố điều tiết quyết định khả năng tham gia và tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước.
• Kết quả kiểm định VIF và ma trận tương quan khẳng định mô hình không bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi đa cộng tuyến. Phân tích độ nhạy với 3 thang đo đại diện FDI (doanh thu, $fdie$, $fdia$) cho kết quả ước lượng nhất quán về dấu và mức ý nghĩa thống kê, khẳng định tính vững của mô hình.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương cuối cùng tổng kết các kết quả định lượng, nêu bật các đóng góp học thuật và thực tiễn của đề tài. Từ bằng chứng thực nghiệm, tác giả đề xuất hai nhóm giải pháp: nhóm giải pháp thúc đẩy lan tỏa công nghệ (thu hẹp khoảng cách công nghệ, ưu tiên doanh nghiệp có vốn hóa cao, chia sẻ kinh nghiệm quản lý đầu tư) và nhóm giải pháp nâng cao năng lực xuất khẩu (hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân, kết nối doanh nghiệp thâm niên cao, điều chỉnh thu hút FDI vào miền Bắc và miền Trung). Chương khép lại với việc chỉ ra các giới hạn nghiên cứu về chuỗi dữ liệu, phạm vi đo lường kênh liên kết dọc và gợi ý hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đóng góp vào hệ thống tài liệu nghiên cứu kinh tế học thực nghiệm:

• Xây dựng khung phân tích toàn diện đánh giá đồng thời hai hiệu ứng lan tỏa công nghệ và lan tỏa xuất khẩu từ FDI trong một ngành kinh tế trọng điểm.
• Đưa vào hệ thống biến tương tác giữa FDI và các đặc trưng nội tại của doanh nghiệp trong nước, chứng minh bằng thực nghiệm rằng tác động lan tỏa không diễn ra đồng nhất mà phụ thuộc vào khả năng hấp thụ (mức độ thâm dụng vốn, quy mô, khoảng cách công nghệ, độ tuổi, loại hình sở hữu, vị trí địa lý).
• Áp dụng phương pháp phân tích độ nhạy thông qua 3 thang đo đại diện sự hiện diện của FDI (doanh thu, lao động, tài sản), giúp kiểm soát sai số đo lường và khắc phục hiện tượng thiên lệch khi chỉ dựa vào một chỉ báo duy nhất.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp căn cứ định lượng cho công tác điều hành chính sách:

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm trên bộ dữ liệu quy mô 137.419 quan sát giai đoạn 2011–2013, làm rõ thực trạng tác động lan tỏa của FDI đối với khối doanh nghiệp chế biến chế tạo trong nước.
• Đề xuất các khuyến nghị chính sách về lan tỏa công nghệ:
  1. Rút ngắn khoảng cách công nghệ giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI thông qua hỗ trợ đổi mới kỹ thuật.
  2. Gia tăng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và các doanh nghiệp trong nước có mức độ vốn hóa cao và quy mô lớn nhằm tối ưu hóa khả năng hấp thụ.
  3. Nhân rộng kinh nghiệm thu hút và quản lý đầu tư từ khu vực phía Nam đến các địa phương khác.
• Đề xuất các khuyến nghị chính sách về lan tỏa xuất khẩu:
  1. Tăng cường chính sách hỗ trợ khối doanh nghiệp tư nhân trong nước tham gia vào chuỗi cung ứng xuất khẩu.
  2. Thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp FDI và các doanh nghiệp trong nước có thâm niên hoạt động và mức độ vốn hóa cao.
  3. Tăng cường thu hút dòng vốn FDI định hướng xuất khẩu vào khu vực phía Bắc và miền Trung.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi thời gian nghiên cứu giới hạn trong giai đoạn 2011–2013 do các cuộc điều tra doanh nghiệp trước đó của Tổng cục Thống kê bị gián đoạn thông tin về xuất khẩu từ sau năm 2004 đến năm 2011 mới khôi phục.
• Luận án tập trung đo lường hiệu ứng lan tỏa theo chiều ngang ở cấp độ phân ngành chế biến chế tạo, chưa lượng hóa chi tiết các kênh lan tỏa theo chiều dọc (liên kết ngược và liên kết xuôi) do hạn chế của dữ liệu bảng liên kết ngành (Input-Output).
• Các chỉ số đo lường sự hiện diện của FDI phản ánh tỷ trọng tương đối mà chưa tích hợp quy mô vốn tuyệt đối ở cấp địa phương.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng chuỗi số liệu thời gian dài hơn khi các cuộc điều tra doanh nghiệp cập nhật những năm tiếp theo.
• Kết hợp ma trận liên ngành (bảng I/O) để phân tích chi tiết hiệu ứng lan tỏa theo chiều dọc giữa các ngành cung ứng và tiêu thụ.
• Nghiên cứu sâu hơn về sự khác biệt trong tác động lan tỏa theo nguồn gốc quốc gia của dòng vốn FDI (châu Á, Bắc Mỹ, châu Âu) và phân tích so sánh giữa thang đo tỷ trọng tương đối với quy mô vốn tuyệt đối.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế Phát triển, Kinh tế Quốc tế và Quản lý Kinh tế: Có thể tham khảo phương pháp tiếp cận kết hợp hàm Cobb-Douglas (ước lượng FEM/REM) và mô hình chọn mẫu Heckman (ước lượng MLE) để giải quyết vấn đề thiên lệch mẫu trong nghiên cứu kinh tế lượng vi mô.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, Ban Quản lý các Khu công nghiệp - Khu chế xuất và Sở Kế hoạch Đầu tư các tỉnh, thành phố: Có thể ứng dụng kết quả phân tích về khả năng hấp thụ và đặc trưng doanh nghiệp để xây dựng tiêu chí lựa chọn dự án FDI, thiết kế các chương trình kết nối công nghiệp phụ trợ có chọn lọc thay vì áp dụng ưu đãi dàn trải.
• Phần đáng tham khảo nhất trong văn bản là Chương 3 (thiết kế mô hình kinh tế lượng và kỹ thuật kiểm soát thiên lệch chọn mẫu Heckman) và Chương 4 (kỹ thuật phân tích độ nhạy với 3 thang đo đại diện FDI).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng bộ dữ liệu nào và quy mô mẫu nghiên cứu là bao nhiêu?
   Luận án sử dụng dữ liệu bảng thứ cấp cấp doanh nghiệp từ các cuộc Điều tra doanh nghiệp thường niên do Tổng cục Thống kê thực hiện trong 3 năm liên tiếp 2011, 2012 và 2013. Sau quá trình làm sạch và xử lý, bộ dữ liệu chính thức của ngành chế biến chế tạo bao gồm 137.419 quan sát.

2. Tại sao tác giả lại sử dụng mô hình chọn mẫu Heckman để phân tích lan tỏa xuất khẩu?
   Mô hình chọn mẫu Heckman được lựa chọn nhằm kiểm soát và điều chỉnh hiện tượng thiên lệch chọn mẫu (sample selection bias). Hiện tượng này xảy ra do trong tổng thể mẫu điều tra chỉ có một tỷ lệ nhất định doanh nghiệp trong nước thực tế tham gia xuất khẩu. Việc ước lượng đồng thời phương trình xác suất tham gia xuất khẩu và phương trình tỷ trọng xuất khẩu bằng phương pháp MLE giúp ước lượng chính xác, không bị chệch.

3. Ba thang đo đại diện cho sự hiện diện của FDI được sử dụng trong luận án là gì?
   Luận án sử dụng 3 thang đo gồm: tỷ trọng doanh thu của doanh nghiệp FDI trong ngành (thang đo chính), tỷ trọng lao động của doanh nghiệp FDI trong ngành ($fdie$), và tỷ trọng tài sản của doanh nghiệp FDI trong ngành ($fdia$). Hai thang đo sau được dùng trong phân tích độ nhạy để kiểm định tính vững của kết quả ước lượng.

4. Những nhân tố đặc trưng doanh nghiệp nào quyết định khả năng hấp thụ lan tỏa từ FDI theo kết quả nghiên cứu?
   Khả năng hấp thụ lan tỏa công nghệ chịu ảnh hưởng bởi mức độ thâm dụng vốn ($K/L$), quy mô sản xuất, khoảng cách công nghệ và khu vực địa lý. Khả năng hấp thụ lan tỏa xuất khẩu phụ thuộc vào kinh nghiệm xuất khẩu, độ tuổi doanh nghiệp, hình thức sở hữu tư nhân, mức độ vốn hóa và vị trí địa lý.

5. Thực trạng công nghệ và đóng góp xuất khẩu của khu vực FDI tại Việt Nam được ghi nhận như thế nào trong văn bản?
   Theo số liệu trong văn bản, khu vực FDI đóng góp trên 63% kim ngạch xuất khẩu giai đoạn 2010–2015 (đạt đỉnh trên 70% vào năm 2015). Tuy nhiên, về trình độ công nghệ, đánh giá của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2014) cho thấy công nghệ FDI đưa vào Việt Nam có 80% là công nghệ trung bình, 15% là công nghệ khá và chỉ 5% đạt trình độ hiện đại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thế Anh là công trình nghiên cứu kinh tế lượng thực nghiệm về tác động lan tỏa theo chiều ngang của dòng vốn FDI đối với ngành chế biến chế tạo tại Việt Nam giai đoạn 2011–2013. Bằng việc kết hợp mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas và mô hình chọn mẫu Heckman trên bộ dữ liệu 137.419 quan sát, luận án khẳng định sự tồn tại của hiệu ứng lan tỏa công nghệ và lan tỏa xuất khẩu từ khối FDI sang doanh nghiệp trong nước. Đóng góp cốt lõi của nghiên cứu là chứng minh tác động lan tỏa chịu sự chi phối trực tiếp bởi các yếu tố nội tại của doanh nghiệp như mức độ thâm dụng vốn, quy mô, khoảng cách công nghệ và loại hình sở hữu. Các kết quả và phân tích độ nhạy với 3 thang đo FDI cung cấp cơ sở khoa học để hoạch định chính sách thu hút FDI có chọn lọc và tăng cường liên kết công nghiệp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1.1 Bối cảnh nghiên cứu 1.1 Bối cảnh thế giới Trong những thập niên gần đây, các nghiên cứu lý thuyết lẫn thực nghiệm đã tập trung tìm hiểu về vai trò và tác động của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment – FDI) đối với nước tiếp nhận. Kết quả nghiên cứu đã đưa ra khá nhiều bằng chứng ghi nhận các đóng góp và ảnh hưởng tích cực của FDI đến doanh nghiệp và nền kinh tế của nước tiếp nhận đầu tư (Jayachandran & Seilan, 2010). Nhìn chung, tác động của FDI đến nước tiếp nhận diễn ra theo hai kênh: trực tiếp và gián tiếp. Thứ nhất, thông qua việc thực hiện các hợp đồng liên doanh liên kết hay xây dựng mới cơ sở sản xuất tại nước tiếp nhận, doanh nghiệp FDI tạo ra ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế nước tiếp nhận bằng việc bổ sung cho nguồn vốn đầu tư trong nước; đóng góp nguồn thu ngân sách; tạo ra công ăn việc làm; chuyển giao công nghệ và kỹ thuật hiện đại.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp FDI cũng đóng vai trò quan trọng trong việc gia tăng kim ngạch xuất khẩu; chuyển dịch cơ cấu kinh tế; và cải thiện cán cân thanh toán quốc tế. Thứ hai, doanh nghiệp FDI còn tạo ra những tác động gián tiếp hay hiệu ứng lan tỏa (spillovers/externalities) đến doanh nghiệp và kinh tế địa phương thông qua những mối liên kết giữa hai nhóm doanh nghiệp này khi cùng hoạt động trong một khu vực lãnh thổ xác định. Các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, đặc biệt là các công ty đa quốc gia (Multinational Enterprises – MNEs), vốn được xem là có tiềm lực tài chính và ưu thế vượt trội về công nghệ, nhân lực, kinh nghiệm quản lý và marketing so với các doanh nghiệp bản địa ở các nước đang phát triển. Vì vậy, qua quá trình tương tác và học hỏi từ các doanh nghiệp nước ngoài thì doanh nghiệp trong nước có thể từng bước cải thiện, nâng cao năng suất hoạt động, năng lực công nghệ và khả năng cạnh 2 tranh trong thị trường trong nước cũng như thị trường xuất khẩu, từ đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của nước tiếp nhận đầu tư.

Trong khi lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển (Solow, 1956; Todaro, 1997) xem FDI là kênh cung cấp vốn quan trọng thì lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Romer, 1986; Lucas, 1988) nhấn mạnh vai trò và ảnh hưởng dài hạn của hiệu ứng lan tỏa từ FDI đến nền kinh tế nước tiếp nhận. Doanh nghiệp FDI, đặc biệt là các công ty đa quốc gia, thường có ưu thế vượt trội về trình độ công nghệ và kinh nghiệm tham gia thị trường quốc tế để có thể vượt qua những rào cản khi gia nhập thị trường mới và cạnh tranh thành công với các doanh nghiệp bản địa vốn có nhiều kiến thức và liên kết tại thị trường trong nước (Graham & Krugman, 1995). Sự hiện diện của doanh nghiệp FDI với nhiều lợi thế có thể gián tiếp tạo ra tác động tích cực và lâu dài đến năng lực công nghệ và năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước thông qua quá trình tương tác trong khu vực địa lý nhất định. Về mặt khái niệm, tác động lan tỏa được định nghĩa là những ngoại tác động (dynamic externalities) về thông tin xuất phát từ những tương tác có chủ đích hay không có chủ đích giữa các chủ thể kinh tế theo thời gian (Rosenbloom & Marshallian, 1990).

Tác động lan tỏa từ FDI diễn ra khi doanh nghiệp FDI gặp khó khăn để bảo vệ những tài sản chuyên biệt của mình như công nghệ và kỹ thuật sản xuất tiên tiến, bí quyết công nghệ và quản trị, kỹ năng marketing, cơ sở dữ liệu về khách hàng, và khả năng tiếp cận thị trường,…, và những tài sản này bị rò rỉ ra bên ngoài và từ đó doanh nghiệp trong nước tiếp thu được (Caves, 1996). Thêm vào đó, doanh nghiệp FDI cũng có thể chủ động chia sẻ thông tin và chuyển giao công nghệ với các doanh nghiệp trong nước là khách hàng hay nhà cung ứng của mình (Görg & Greenaway, 2004). Thông qua khả năng rò rỉ, phát tán và chia sẻ thông tin mang tính thụ động và/hoặc chủ động này mà FDI có thể gián tiếp nâng cao trình độ công nghệ và năng suất sản xuất (tạo ra 3 tác động lan tỏa công nghệ) hay tăng cường năng lực xuất khẩu (tạo ra tác động lan tỏa xuất khẩu) của các doanh nghiệp trong nước. Tác động lan tỏa từ FDI đến doanh nghiệp trong nước có thể diễn ra đối với các doanh nghiệp hoạt động trong cùng ngành (lan tỏa chiều ngang) hay khác ngành (lan tỏa chiều dọc) (Blomstrom & Kokko, 1998).

Trong đó, lan tỏa chiều dọc xuất phát từ các liên kết công nghiệp khi doanh nghiệp FDI trở thành khách hàng (liên kết ngược) hoặc nhà cung ứng (liên kết xuôi) của doanh nghiệp trong nước. Các doanh nghiệp trong nước có thể nâng cao năng lực công nghệ và năng lực xuất khẩu thông qua quá trình quan sát và học hỏi kiến thức, kinh nghiệm và kỹ thuật từ doanh nghiệp FDI; tuyển dụng lao động đã qua đào tạo tại doanh nghiệp FDI; hay tự cải tiến, đổi mới công nghệ do áp lực cạnh tranh từ doanh nghiệp FDI (Blomström & Sjöholm, 1999; Javorcik, 2004; Newman & cộng sự, 2014, 2015). So với các tác động trực tiếp, tác động gián tiếp hay lan tỏa của FDI là hướng nghiên cứu khá mới và nhận được sự quan tâm ngày càng gia tăng của giới học thuật, các nhà nghiên cứu cũng như nhà hoạch định chính sách trong thời gian gần đây. Doanh nghiệp FDI thường sở hữu những ưu thế vượt trội, đặc biệt là về công nghệ, tài chính và kinh nghiệm tham gia thị trường quốc tế, nhờ đó có thể tạo ra chất xúc tác mang đến những chuyển đổi tích cực cho các doanh nghiệp trong nước.

Những tác động gián tiếp hay “lan tỏa” này được kỳ vọng là diễn ra với quy mô lớn hơn nhiều so với các tác động trực tiếp. Khác với những tác động trực tiếp vốn mang tính ‘hữu hình’ có thể dễ dàng được đánh giá phân tích qua các phân tích định lượng; các tác động lan tỏa lại mang tính ‘vô hình’ nên thường khó nhận biết và đo lường hơn. Đây có thể là một lý do khiến cho đề tài nghiên cứu này có sức hút lớn đối với các nhà nghiên cứu; mặt khác giải thích cho những kết quả thực nghiệm đa dạng và thậm chí là trái chiều về các hiệu ứng lan tỏa. Một số nghiên cứu đã cho thấy tác động lan tỏa tích cực từ FDI như Caves (1974); 4 Globerman (1979); Aitken và cộng sự (1997); Sun (2009).

Tuy nhiên, một số tác giả khác lại chứng minh được rằng FDI không tạo ra hiệu ứng lan tỏa, thậm chí còn tạo ra lan tỏa tiêu cực đến doanh nghiệp và nền kinh tế trong nuớc do áp lực cạnh tranh gia tăng và khả năng hấp thụ lan tỏa thấp của doanh nghiệp trong nước (Aitken & Harrison, 1999; Sadik & Bolbol, 2001; Ruane & Sutherland, 2005). Do vậy, các bằng chứng thực nghiệm về lan tỏa từ FDI cần được bổ sung nhằm củng cố các lập luận của tác động lan tỏa khi mà các kết quả nghiên cứu ban đầu chưa có xu hướng thống nhất cao. Ngoài ý nghĩa về mặt học thuật, nghiên cứu về các tác động lan tỏa của FDI còn mang nhiều giá trị và hàm ý về mặt chính sách. Thực tế cho thấy sự cạnh tranh gia tăng giữa chính phủ các nước phát triển cũng như đang phát triển trong chính sách thu hút dòng vốn FDI.

Ưu đãi về tài chính (đặc biệt là thuế), thuê đất hoặc thuê mặt bằng, cải cách hải quan, tạo môi trường pháp lý thông thoáng được xem là những chính sách phổ biến và hiệu quả nhằm mời gọi các nhà đầu tư nước ngoài. Mục tiêu cuối cùng của các chính sách này là nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua các kênh tác động trực tiếp và gián tiếp của FDI. Do vậy, kết quả nghiên cứu thực nghiệm về các tác động lan tỏa sẽ cung cấp cơ sở để có thể đánh giá toàn diện và chính xác hơn về các chính sách thu hút và sử dụng FDI; đồng thời gợi ý và đề xuất các giải pháp chính sách cụ thể nhằm tối đa hóa các lan tỏa tích cực và giảm thiểu các lan tỏa tiêu cực để từ đó đóng góp hiệu quả cho sự tăng trưởng chung của nền kinh tế.2 Bối cảnh Việt Nam Sau hơn 30 năm thực hiện chính sách mở cửa, thu hút đầu tư nước ngoài với việc ban hành Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 và các luật sửa đổi bổ sung (năm 1990, 1992, 1996, 2000, 2005, 2014), Việt Nam đã xây dựng được một khung pháp lý tương đối đồng bộ, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi thu hút các nhà đầu tư nước ngoài. Theo Tổng cục Thống kê (TCTK, 2016), tổng số vốn FDI đăng ký đã tăng từ 735 triệu USD (năm 1990) lên đến 281,9 tỷ USD (năm 2015).

Số dự án đăng ký cũng nhảy vọt 5 từ 211 dự án (cho cả giai đoạn 1988-1990) lên 2,120 (năm 2015)1. Việt Nam đã và đang không ngừng nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư nhằm tăng khả năng cạnh tranh trong thu hút FDI, đặc biệt trong bối cảnh suy giảm đầu tư trên toàn thế giới do cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Khu vực FDI là khu vực phát triển năng động, ngày càng phát huy vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam (Nguyễn Thị Cành & Trần Hùng Sơn, 2009; Nguyễn Thị Thìn, 2009). Các số liệu từ Tổng cục Thống kê cũng cho thấy đóng góp của FDI cho đầu tư phát triển xã hội tăng từ 16% giai đoạn 2001-2005 lên gần 24% giai đoạn 2006-2015 (TCTK, 2016).

Ngoài ra, FDI cũng giữ vai trò quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế với tỷ trọng nông nghiệp từ 80% (năm 1988) xuống chỉ còn 17% (2015). Về đóng góp cho nguồn thu ngân sách, tỷ trọng của khu vực FDI tăng từ 5. Với thị trường lao động, các doanh nghiệp FDI đã trực tiếp tạo ra việc làm cho một lượng lớn lao động trong nước với mức tăng từ 358,5 nghìn lao động (năm 2000) lên 4,2 triệu lao động (năm 2015) và giúp tạo hàng triệu lao động gián tiếp khác (TCTK, 2016). Đáng chú ý là năng suất lao động khu vực FDI cao nhất trong các khu vực kinh tế khi mà chỉ với 4% trong tổng số lao động trong nền kinh tế nhưng khu vực này tạo ra 20% GDP.

Hơn thế nữa, khu vực FDI có vai trò đặc biệt quan trọng trong thúc đẩy xuất khẩu của Việt Nam.