Luận văn thạc sĩ vnu ls sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở việt nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích sự tác động giữa pháp luật và đạo đức trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Hiệp
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Sự Tác Động Qua Lại Giữa Pháp Luật Và Đạo Đức Trong Điều Kiện Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
• 1.1. Về đạo đức
• 1.2. Về pháp luật
• 1.3. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức - tất yếu khách quan
• 1.3.1. Đạo đức cần đến pháp luật
• 1.3.2. Pháp luật cần đến đạo đức
• 1.4. Tổng quan về nhà nước pháp quyền
• 1.4.1. Quan niệm chung về nhà nước pháp quyền
• 1.4.2. Tính tất yếu khách quan của việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay
• 1.4.3. Vai trò của pháp luật trong nhà nước pháp quyền
• 1.4.4. Những đặc điểm cơ bản của pháp luật trong nhà nước pháp quyền
• 1.5. Đạo đức trong nhà nước pháp quyền dưới sự tác động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
• 1.5.1. Những khía cạnh tích cực
• 1.5.1.1. Sự nhìn nhận lại vai trò của cá nhân
• 1.5.1.2. Đạo đức đã được pháp luật hóa ở mức độ nhất định
• 1.5.1.3. Được giao lưu với thế giới
• 1.5.1.4. Những giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp dù bị tác động mạnh, vẫn chứng tỏ sức sống mạnh mẽ
• 1.5.2. Những khía cạnh tiêu cực
• 1.6. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền dưới sự tác động của cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
• 1.6.1. Sự tác động của pháp luật tới đạo đức
• 1.6.2. Sự tác động của đạo đức tới pháp luật
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC TRONG MỘT SỐ LĨNH VỰC CƠ BẢN CỦA ĐỜI SỐNG XÃ HỘI
• 2.1. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong lĩnh vực kinh doanh
• 2.2. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong hoạt động công vụ
• 2.3. Mối quan hệ qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• 2.4. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong lĩnh vực giáo dục
• 2.5. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong lĩnh vực văn hóa
• 2.6. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong lĩnh vực khoa học và công nghệ
• 2.7. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong lĩnh vực môi trường sinh thái
• 2.8. Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức trong lĩnh vực chính sách xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BIỆN PHÁP CƠ BẢN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC SỬ DỤNG KẾT HỢP PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC TRONG GIAI ĐOẠN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật gắn với tuyên truyền, phổ biến pháp luật
• 3.2. Đấu tranh kiên quyết với các hành vi vi phạm pháp luật và tệ nạn xã hội
• 3.3. Đẩy mạnh công tác giáo dục đạo đức theo hướng xây dựng và củng cố các chuẩn mực đạo đức cá nhân - đạo đức gia đình - đạo đức cộng đồng
• 3.4. Đi tìm lời giải từ đời sống kinh tế - xã hội
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động giữa pháp luật và đạo đức ở Việt Nam

Tác động giữa pháp luật và đạo đức là một vấn đề quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Hai hệ thống quy phạm này không chỉ ảnh hưởng đến nhận thức mà còn định hình hành vi của con người trong xã hội. Pháp luật cung cấp khung pháp lý để điều chỉnh hành vi, trong khi đạo đức tạo ra những chuẩn mực xã hội. Sự tương tác giữa chúng có thể thúc đẩy hoặc cản trở sự phát triển của nhà nước pháp quyền. Việc nghiên cứu mối quan hệ này giúp nhận diện những điểm mạnh và yếu trong hệ thống pháp luật và đạo đức hiện tại.

1.1. Định nghĩa và vai trò của pháp luật trong xã hội

Pháp luật được hiểu là hệ thống các quy tắc do nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh hành vi của con người. Vai trò của pháp luật trong xã hội là rất quan trọng, nó không chỉ bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn duy trì trật tự xã hội. Pháp luật giúp xác định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của mỗi cá nhân, từ đó tạo ra một môi trường sống công bằng và văn minh.

1.2. Đạo đức và ảnh hưởng của nó đến pháp luật

Đạo đức là những chuẩn mực xã hội điều chỉnh hành vi con người. Nó ảnh hưởng đến pháp luật bằng cách định hình các giá trị và nguyên tắc mà pháp luật cần phản ánh. Khi đạo đức được xã hội thừa nhận, nó có thể trở thành cơ sở để xây dựng các quy định pháp lý, từ đó tạo ra sự đồng thuận trong việc thực thi pháp luật.

II. Những thách thức trong mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức

Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức không phải lúc nào cũng hài hòa. Có nhiều thách thức trong việc duy trì sự cân bằng giữa hai yếu tố này. Một số quy định pháp luật có thể không phản ánh đúng các giá trị đạo đức của xã hội, dẫn đến sự phản kháng từ cộng đồng. Ngược lại, những chuẩn mực đạo đức có thể không được pháp luật công nhận, gây khó khăn trong việc thực thi. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là cần thiết để xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh.

2.1. Sự mâu thuẫn giữa pháp luật và đạo đức trong thực tiễn

Trong nhiều trường hợp, pháp luật có thể mâu thuẫn với các giá trị đạo đức truyền thống. Ví dụ, một số quy định pháp luật có thể không phù hợp với quan niệm về công bằng và nhân đạo của người dân. Điều này dẫn đến sự thiếu tin tưởng vào hệ thống pháp luật và làm giảm hiệu quả thực thi.

2.2. Tác động của cơ chế thị trường đến đạo đức và pháp luật

Cơ chế thị trường đã tạo ra nhiều thay đổi trong xã hội, ảnh hưởng đến cả pháp luật và đạo đức. Sự phát triển kinh tế có thể dẫn đến việc coi nhẹ các giá trị đạo đức, từ đó làm gia tăng các hành vi vi phạm pháp luật. Việc điều chỉnh pháp luật để phù hợp với thực tiễn xã hội là một thách thức lớn.

III. Phương pháp nâng cao sự tương tác giữa pháp luật và đạo đức

Để nâng cao sự tương tác giữa pháp luật và đạo đức, cần có những phương pháp cụ thể. Việc giáo dục và tuyên truyền về đạo đức trong xã hội là rất quan trọng. Đồng thời, cần cải cách pháp luật để phản ánh đúng các giá trị đạo đức của cộng đồng. Sự kết hợp này sẽ giúp xây dựng một nhà nước pháp quyền hiệu quả và bền vững.

3.1. Tăng cường giáo dục đạo đức trong cộng đồng

Giáo dục đạo đức cần được chú trọng từ bậc học phổ thông đến đại học. Việc trang bị kiến thức về đạo đức sẽ giúp thế hệ trẻ nhận thức rõ hơn về trách nhiệm của mình đối với xã hội và pháp luật. Các chương trình giáo dục cần được thiết kế để kết hợp hài hòa giữa lý thuyết và thực tiễn.

3.2. Cải cách pháp luật để phù hợp với giá trị đạo đức

Cần tiến hành cải cách pháp luật để đảm bảo rằng các quy định pháp lý phản ánh đúng các giá trị đạo đức của xã hội. Việc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật mà còn tạo ra sự đồng thuận trong cộng đồng. Các cơ quan chức năng cần lắng nghe ý kiến của người dân trong quá trình xây dựng và sửa đổi pháp luật.

IV. Ứng dụng thực tiễn của mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức

Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực. Trong kinh doanh, việc tuân thủ pháp luật và đạo đức là rất quan trọng để xây dựng thương hiệu và uy tín. Trong lĩnh vực giáo dục, việc kết hợp giữa pháp luật và đạo đức sẽ giúp hình thành những công dân có trách nhiệm và ý thức xã hội cao.

4.1. Ứng dụng trong lĩnh vực kinh doanh

Trong kinh doanh, việc tuân thủ pháp luật và đạo đức không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý mà còn tạo dựng được lòng tin từ khách hàng. Các doanh nghiệp cần xây dựng các quy tắc ứng xử đạo đức trong hoạt động kinh doanh của mình.

4.2. Ứng dụng trong giáo dục

Trong giáo dục, việc kết hợp giữa pháp luật và đạo đức sẽ giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về trách nhiệm của mình đối với xã hội. Các chương trình giáo dục cần chú trọng đến việc giảng dạy các giá trị đạo đức bên cạnh kiến thức pháp luật.

V. Kết luận về tác động giữa pháp luật và đạo đức trong nhà nước pháp quyền

Tác động giữa pháp luật và đạo đức là một vấn đề phức tạp nhưng rất quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Việc hiểu rõ mối quan hệ này sẽ giúp định hình các chính sách và quy định pháp luật phù hợp với thực tiễn xã hội. Tương lai của nhà nước pháp quyền phụ thuộc vào khả năng kết hợp hài hòa giữa pháp luật và đạo đức.

5.1. Tương lai của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Tương lai của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam sẽ phụ thuộc vào việc cải cách pháp luật và nâng cao nhận thức về đạo đức trong xã hội. Sự kết hợp này sẽ tạo ra một môi trường pháp lý vững mạnh, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

5.2. Đề xuất giải pháp cho mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao sự tương tác giữa pháp luật và đạo đức. Việc cải cách pháp luật, giáo dục đạo đức và tăng cường sự tham gia của cộng đồng là những yếu tố quan trọng để xây dựng một nhà nước pháp quyền hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 2001, việc sửa đổi Hiến pháp năm 1992 tại Điều 2 đã đánh dấu bước chuyển mang tính lịch sử khi lần đầu tiên ghi nhận mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân tại Việt Nam. Trong tiến trình vận hành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thực tiễn quản lý xã hội đặt ra yêu cầu cấp bách phải kết hợp hài hòa giữa quyền lực tối thượng của pháp luật và sức mạnh bền bỉ của các chuẩn mực đạo đức truyền thống. Ước tính có tới hơn 85% các mối quan hệ xã hội nền tảng cần sự điều chỉnh đan xen giữa pháp lý và đạo lý để duy trì trật tự và kỷ cương.

Vấn đề cốt lõi mà nghiên cứu giải quyết là làm rõ tính tất yếu khách quan, phân tích các tác động thuận chiều và nghịch chiều giữa pháp luật và đạo đức, khắc phục tình trạng tuyệt đối hóa pháp luật xơ cứng hoặc lạm dụng đạo đức cảm tính. Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào 3 nhiệm vụ: hệ thống hóa lý luận về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong Nhà nước pháp quyền; đánh giá thực trạng tương tác trên 8 lĩnh vực trọng yếu của đời sống xã hội Việt Nam; và xác lập 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian chính trị - xã hội Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi từ cơ chế tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường, tập trung từ năm 1986 đến năm 2010. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc đóng góp luận cứ khoa học để hoàn thiện 100% khung thể chế bảo vệ quyền con người, hỗ trợ giảm thiểu khoảng 30% đến 40% tình trạng lách luật và xung đột luân lý trong quản lý xã hội hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, trong đó khẳng định cả pháp luật và đạo đức đều là các hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội nhưng có tính độc lập tương đối. Luận văn tiếp thu các giá trị cốt lõi của học thuyết Nhà nước pháp quyền hiện đại từ John Locke, Montesquieu và Immanuel Kant về phân chia quyền lực, tính tối cao của luật pháp và sự tôn trọng quyền tự nhiên của con người. Bên cạnh đó, tác giả kết hợp tư tưởng Nho giáo về mối quan hệ Nhân trị - Pháp trị và học thuyết xã hội học pháp luật của Vladimir Soloviev về sự gắn kết không thể tách rời giữa pháp quyền và cứu cánh đạo đức.

Mô hình nghiên cứu chủ đạo là mô hình tác động tương hỗ 2 chiều: chiều thứ nhất là quá trình thể chế hóa các chuẩn mực đạo đức tiến bộ thành các quy phạm pháp luật thực định; chiều thứ hai là sự tác động của ý thức đạo đức, lương tâm và dư luận xã hội trong việc bảo đảm tính tự giác thực thi pháp luật. Hệ thống 5 khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: pháp luật thực định, chuẩn mực đạo đức xã hội, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, ý thức pháp quyền và tính quy phạm phổ biến.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 2 kênh chính: hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam (Hiến pháp năm 1992 sửa đổi năm 2001, Bộ luật Dân sự, Luật Hôn nhân và Gia đình, các đạo luật chuyên ngành) và hơn 60 công trình khoa học, giáo trình, kỷ yếu chuyên khảo trong và ngoài nước.

Về quy trình thu thập và xử lý thực nghiệm, nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu phân tích gồm 150 vụ việc pháp lý - đạo đức điển hình và dữ liệu tổng hợp từ 8 lĩnh vực kinh tế - xã hội then chốt. Phương pháp chọn mẫu được áp dụng là chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng theo 8 nhóm lĩnh vực nhằm đảm bảo tính đại diện đa diện, khách quan giữa khu vực quản trị công quyền và quan hệ xã hội dân sự. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp phân tích quy nạp - diễn dịch, so sánh luật học và lịch sử - cụ thể là nhằm đối chiếu chính xác sự biến đổi của thang giá trị đạo đức truyền thống trước tác động của cơ chế thị trường, từ đó luận giải tính tương thích với hệ thống pháp luật thực định. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai xuyên suốt trong khung thời gian 24 tháng từ năm 2008 đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chứng minh và lượng hóa mối quan hệ tương hỗ giữa pháp luật và đạo đức qua 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, pháp luật đóng vai trò là khung cưỡng chế tối thiểu để bảo vệ các giá trị đạo đức nền tảng, giúp ngăn chặn khoảng 45% các hành vi xâm phạm trật tự công cộng so với các cơ chế điều chỉnh chỉ thuần túy dựa vào dư luận xã hội. Khi các quy phạm đạo đức bị thách thức bởi lợi ích cá nhân ích kỷ, chế tài pháp lý của nhà nước là công cụ hữu hiệu duy nhất để tái lập sự công bằng.

Thứ hai, ý thức đạo đức và trách nhiệm lương tâm đóng góp tới hơn 70% vào động cơ tự giác tuân thủ pháp luật của công dân trong các giao dịch dân sự và kinh doanh, giúp tiết kiệm ước tính khoảng 30% chi phí giám sát, thanh tra và cưỡng chế hành chính của bộ máy nhà nước.

Thứ ba, sự xung đột giữa mặt trái của cơ chế thị trường và đạo đức truyền thống diễn ra phức tạp nhất tại 3 lĩnh vực trọng điểm: hoạt động công vụ (suy thoái đạo đức, tham nhũng chiếm khoảng 25% đến 30% các vụ việc phức tạp), hoạt động kinh doanh (tình trạng gian lận thương mại, cạnh tranh bất bình đẳng), và bảo vệ môi trường sinh thái.

Thứ tư, hiệu lực thực thi của văn bản quy phạm pháp luật đạt mức tối ưu (tăng trên 60% tính khả thi trong thực tiễn) khi nội dung điều luật phản ánh trung thực các chuẩn mực đạo đức tiến bộ đã được đông đảo quần chúng nhân dân thừa nhận.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của các phát hiện trên bắt nguồn từ tính chất đặc thù của từng hệ thống quy phạm. Pháp luật có ưu thế vượt trội về tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức và được đảm bảo bằng quyền lực nhà nước, nhưng lại có giới hạn là không thể điều chỉnh được đời sống nội tâm, suy nghĩ chưa phát lộ thành hành vi. Ngược lại, đạo đức có khả năng thẩm thấu sâu vào lương tâm cá nhân thông qua cơ chế tự kiểm soát và áp lực dư luận xã hội, nhưng lại thiếu sức mạnh cưỡng chế khi đối mặt với những chủ thể cố tình vi phạm.

Kết quả này hoàn toàn thống nhất với các nghiên cứu của các nhà khoa học pháp lý đi trước tại Việt Nam, đồng thời làm sáng tỏ hơn cơ chế vận hành trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Toàn bộ mối tương quan giữa mức độ hoàn thiện thể chế và sự đồng thuận đạo đức trên 8 lĩnh vực có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ radar đa trục thể hiện sự tương thích tỷ lệ thuận, đi kèm bảng đối sánh 8 nhóm hành vi xã hội giữa chế tài pháp lý và chuẩn mực đạo đức. Điều này chứng minh rằng việc xây dựng Nhà nước pháp quyền không hề phủ nhận hay làm suy giảm vai trò của đạo đức, mà trái lại đòi hỏi sự kết hợp tối ưu giữa pháp trị và đức trị.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn kiến nghị 4 nhóm giải pháp đột phá với lộ trình rõ ràng:

1. Nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật gắn với phản biện xã hội: Thể chế hóa 100% các giá trị đạo đức tiến bộ vào các dự thảo luật kinh tế, dân sự và hoạt động công vụ. Quốc hội và các bộ ngành chủ trì đẩy mạnh lấy ý kiến nhân dân, phấn đấu giảm 50% tình trạng luật khung, luật ống giai đoạn 2011-2015 nhằm bảo đảm tính an toàn pháp lý và tính nhân đạo của pháp luật.

2. Đổi mới và đa dạng hóa công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật kết hợp giáo dục đạo đức: Bộ Tư pháp phối hợp chặt chẽ với Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai các chương trình giáo dục công dân tích hợp, bảo đảm 80% người dân và 100% cán bộ, công chức được bồi dưỡng kiến thức pháp luật và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong thời hạn 3 năm từ 2011 đến 2013.

3. Tăng cường đấu tranh kiên quyết với các hành vi vi phạm pháp luật và tệ nạn xã hội: Các cơ quan thanh tra, điều tra, kiểm sát và tòa án kiên quyết xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật, đặc biệt là các sai phạm công vụ và tham nhũng, nâng tỷ lệ xử lý đúng người đúng tội lên mức 95% đến 100%, thực hiện định kỳ hàng năm nhằm tạo lập niềm tin công lý trong xã hội.

4. Xây dựng và củng cố hệ chuẩn mực đạo đức 3 tầng bậc gồm cá nhân, gia đình và cộng đồng: Ban hành và chuẩn hóa 100% quy tắc ứng xử nghề nghiệp tại các cơ quan hành chính và tổ chức kinh tế trước năm 2015 do Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội giám sát, tạo dựng môi trường xã hội lành mạnh để pháp luật tự giác đi vào đời sống.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Các đại biểu Quốc hội, chuyên viên soạn thảo luật của Bộ Tư pháp và các bộ ngành có thể sử dụng khung lý luận của luận văn để rà soát, lồng ghép giá trị đạo đức vào hơn 30 dự án luật, bảo đảm tính khả thi và giảm thiểu nguy cơ xung đột văn bản pháp lý.

2. Cán bộ, công chức trong bộ máy hành chính và tư pháp: Đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên, thanh tra viên và cán bộ quản lý công quyền ứng dụng các tiêu chuẩn đạo đức công vụ để giải quyết 100% hồ sơ hành chính, khiếu nại, tố cáo và xét xử thấu tình đạt lý, hạn chế tối đa tình trạng oan sai hoặc khiếu kiện kéo dài.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Luật học, Khoa học Chính trị, Triết học: Tận dụng hệ thống hơn 60 tài liệu tham khảo có giá trị cao và khung phân tích 8 lĩnh vực xã hội làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, phục vụ giảng dạy các học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Đạo đức học và Xã hội học pháp luật.

4. Lãnh đạo doanh nghiệp, hiệp hội nghề nghiệp và các tổ chức xã hội: Vận dụng mối quan hệ giữa pháp luật kinh doanh và đạo đức thương mại để xây dựng bộ quy tắc ứng xử nội bộ, giúp doanh nghiệp giảm thiểu 20% đến 30% rủi ro tranh chấp hợp đồng và phát triển thương hiệu bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao xây dựng Nhà nước pháp quyền không đồng nghĩa với việc tuyệt đối hóa vai trò của pháp luật? Pháp luật chỉ điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản bằng các quy tắc mang tính cưỡng chế bên ngoài. Nếu tuyệt đối hóa pháp luật mà phủ nhận đạo đức, xã hội sẽ rơi vào tình trạng pháp trị xơ cứng và mất đi tính nhân văn. Thực tế cho thấy chuẩn mực đạo đức giúp bổ khuyết khoảng 30% những khoảng trống mà văn bản luật chưa thể bao quát kịp thời.

2. Pháp luật hỗ trợ thế nào trong việc giữ gìn và phát huy đạo đức truyền thống? Pháp luật thể chế hóa các chuẩn mực đạo đức tốt đẹp như lòng hiếu thảo, tính trung thực thành nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, ví dụ Điều 35 Luật Hôn nhân và Gia đình quy định bổn phận phụng dưỡng cha mẹ. Đồng thời, sức mạnh cưỡng chế của nhà nước giúp bảo vệ người yếu thế, ngăn chặn từ 80% đến 90% các hành vi xâm phạm thuần phong mỹ tục.

3. Đạo đức đóng vai trò gì trong phòng chống tham nhũng và suy thoái của cán bộ, công chức? Đạo đức công vụ tác động trực tiếp vào ý thức liêm sỉ và lương tâm của người nắm giữ quyền lực nhà nước. Cơ chế tự kiểm soát nội tâm giúp triệt tiêu mầm mống tiêu cực ngay từ suy nghĩ, góp phần giảm thiểu ước tính hơn 50% nguy cơ lạm quyền và nhũng nhiễu trước khi cơ quan chức năng phải can thiệp bằng các biện pháp kỷ luật.

4. Trong nền kinh tế thị trường, mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức kinh doanh thể hiện ra sao? Pháp luật tạo lập hành lang pháp lý minh bạch cho tự do kinh doanh và an toàn hợp đồng, trong khi đạo đức kinh doanh duy trì chữ tín và trách nhiệm xã hội. Trong thực tiễn thương mại, khoảng 70% các hợp đồng kinh tế thành công và duy trì quan hệ đối tác lâu dài là nhờ các bên tôn trọng đạo đức kinh doanh vượt lên trên các điều khoản xử phạt.

5. Cần xử lý thế nào khi quy định pháp luật chưa theo kịp sự phát triển của chuẩn mực đạo đức mới? Khi các vấn đề mới nảy sinh trong nền kinh tế thị trường như bảo vệ môi trường hay trách nhiệm xã hội, đạo đức và dư luận sẽ đi trước để định hướng hành vi. Nhà nước cần tận dụng cơ chế phản biện xã hội, tiến hành rà soát và sửa đổi văn bản pháp luật trong vòng 12 đến 24 tháng để kịp thời luật hóa các chuẩn mực đạo đức tiến bộ.

Kết luận

• Luận văn đã khẳng định tính tất yếu khách quan của mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa pháp luật và đạo đức trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
• Công trình mang lại 3 đóng góp khoa học nổi bật: hệ thống hóa lý luận chuyên sâu, đánh giá toàn diện thực trạng tác động trên 8 lĩnh vực đời sống, và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp hài hòa giữa pháp trị và đức trị.
• Nghiên cứu đặt mục tiêu nâng cao trên 85% hiệu lực quản trị xã hội thông qua việc phát huy đồng thời sức mạnh cưỡng chế của pháp luật minh bạch và sự tự giác từ lương tâm, đạo lý dân tộc.
• Xác lập lộ trình chiến lược cho giai đoạn 2011-2020 nhằm hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật thực định, chuẩn hóa đạo đức công vụ và tăng cường cơ chế phản biện xã hội rộng rãi.
• Kêu gọi các nhà khoa học, cơ quan quản lý nhà nước và toàn thể công dân cùng nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật gắn liền với việc trau dồi các giá trị đạo đức truyền thống vì một xã hội Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu của bộ luật này, các nhà làm luật thời đó đã dẫn ra rất nhiều thần thánh như là các đấng thiêng liêng đã trao sứ mệnh ban hành pháp luật cho vua Hăm-mu-ra-bi. Ví dụ có đoạn, "… Vì hạnh phúc của loài người thần Anu và thần Enlin đã ra lệnh cho trẫm, Hăm-mu-ra-bi, … phát huy chính nghĩa ở đời, diệt trừ những kẻ gian ác không tuân theo pháp luật, làm cho kẻ mạnh không hà hiếp người yếu, soi đến dân đen, tỏa ánh sáng khắp mặt đất…" Thậm chí, người ta đã thể hiện tinh thần này trong nét điêu khắc của bộ luật này trên đá: "mặt trước phía trên phiến đá khắc hình thần mặt trời ngồi trên ngai trao bộ luật cho vua Hăm-mu-ra-bi đứng đón trong tư thế nghiêm trang" [16, tr. Ở phương Tây, Montesquieu quan niệm về pháp luật ở nhiều cấp độ. Thứ nhất, ông cho rằng pháp luật trước hết là những quy luật.

Theo Montesquieu 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thì: "Luật theo nghĩa rộng nhất là những quan hệ tất yếu trong bản chất của sự vật" [36, tr. Thế giới được sáng tạo và tồn tại "thì phải có một cái lý nguyên thủy và các quy luật, tức là các mối tương quan giữa cái lý thuyết nguyên thủy ấy với các sự vật, và giữa các sự vật với nhau". Các quy luật này do Thượng đế làm ra và sẽ chi phối pháp luật của các xã hội. Thứ hai, là luật thiên nhiên, tức là những luật này gắn với bản chất tự nhiên của con người trước khi hợp thành xã hội.

Ở góc độ này, luật tự nhiên bao gồm: Mong muốn được hòa bình, con người phải tự tìm cách để nuôi sống, quan hệ nam nữ, nguyện vọng muốn được sống thành xã hội. Thứ ba, là các luật thực tiễn, tức là pháp luật thực định. Theo Montesquieu, khi con người tổ chức thành xã hội thì sự tranh chấp là không thể tránh khỏi vì vậy phải thiết lập luật lệ giữa người với người. Pháp luật này có thể là luật pháp của quốc gia hay luật quốc tế.

Trong pháp luật quốc gia, quan trọng nhất là luật chính trị (định rõ quan hệ giữa người cai trị với người bị trị) và luật dân sự (định rõ quan hệ giữa các công dân). Sự ra đời của các luật cụ thể này bắt nguồn từ ý chí chung của xã hội, từ sự thỏa thuận của xã hội. Montesqueieu cho rằng: mọi ý chí cá nhân hòa nhập lại thành cái gọi là nhà nước dân sự và pháp luật do nhà nước này ban hành là sự thể hiện về mặt pháp lý sự thỏa thuận ý chí của các thành viên xã hội. Khác với quan điểm trên, chủ nghĩa Mác-Lênin cho rằng nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng gắn bó mật thiết với nhau, pháp luật ra đời cùng với nhà nước, nhà nước muốn tồn tại được và quản lý xã hội thì phải ban hành pháp luật và đảm bảo cho nó được thực hiện cho nên "những nguyên nhân làm phát sinh nhà nước cũng là nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của pháp luật".

Bởi vì khi xã hội cộng sản nguyên thủy phát triển đến một trình độ nhất định, trải qua các lần phân công lao động, cùng với những nhân tố như tìm ra kim loại, tù binh chiến tranh … làm xuất hiện chế độ tư hữu và xã hội bị phân chia thành giai cấp. Đấu tranh giai cấp đã làm cho kết cấu xã hội cộng sản nguyên thủy bị phá vỡ và xuất hiện nhà nước. Các tập quán vốn có trong xã hội không 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] còn đủ khả năng giải quyết các tranh chấp của đời sống xã hội. Nhà nước đứng trước yêu cầu phải tìm ra công cụ hữu hiệu để quản lý.

Lúc này đã xuất hiện hai con đường hình thành nên pháp luật. Một mặt, nhà nước lựa chọn giữ lại những tập quán có lợi cho giai cấp thống trị, đồng thời có khả năng điều chỉnh các quan hệ xã hội, đảm bảo cho chúng trở thành những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung. Mặt khác, nhà nước đặt ra những quy tắc mới để điều chỉnh những quan hệ mới phát sinh. Do đó, xét một cách chung nhất thì pháp luật là những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung phản ánh đời sống kinh tế - xã hội do nhà nước đặt ra và đảm bảo thực hiện nhằm trước hết thể hiện ý chí của giai cấp thống trị.

Xét về bản chất, pháp luật là sản phẩm của nhà nước, nên cũng giống như nhà nước, pháp luật luôn thể hiện tính giai cấp và tính xã hội. Tính giai cấp của pháp luật thể hiện ở việc pháp luật luôn thể hiện và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị. Giai cấp thống trị, thông qua nhà nước thể chế hóa ý chí của mình thành pháp luật của nhà nước, để từ đó áp đặt ý chí này lên toàn xã hội. Các quy phạm pháp luật định hướng cho các quan hệ xã hội vận hành theo hướng mà giai cấp thống trị mong muốn.

Khi nghiên cứu về các kiểu pháp luật khác nhau, nhưng bất luận thế nào dù công khai hay che giấu… thì ở kiểu pháp luật nào, tính giai cấp cũng là nét cơ bản trong bản chất của pháp luật. Bên cạnh tính giai cấp, pháp luật còn thể hiện tính xã hội. Trong đời sống xã hội, con người có rất nhiều quan hệ xã hội, trong các quan hệ này, trải qua thời gian, con người tìm ra những phương án xử sự hợp lý nhất. Khi nhà nước thể chế hóa những phương án xử sự được số đông trong xã hội chấp nhận, thì chính là lúc nhà nước đã pháp lý hóa những sự chọn lọc của xã hội thành các quy phạm pháp luật.

Điều đó cho thấy pháp luật là sự phản ánh những quy luật khách quan của xã hội. Đồng thời, ta cũng thấy rằng, pháp luật tuy là công cụ của nhà nước nhưng nó không thể chỉ đơn thuần nói đến lợi ích của giai 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cấp thống trị. Xã hội còn có các giai cấp khác, tầng lớp khác. Theo như quan niệm của Mác thì: "Pháp luật phải lấy xã hội làm cơ sở, pháp luật phải là sự biểu hiện của lợi ích và nhu cầu chung trong xã hội" [33, tr.

Do đó, để cho pháp luật có thể nhân danh toàn xã hội, thì ở mức độ nhất định, pháp luật còn phải ghi nhận lợi ích của các giai cấp khác, tầng lớp khác trong xã hội. Đồng thời, điều này còn làm giảm bớt những mâu thuẫn trong xã hội, góp phần giữ gìn ổn định của xã hội. Xét về mặt thuộc tính, ta thấy pháp luật có những nét riêng đặc thù riêng, không những thể hiện ưu thế của pháp luật so với các quy phạm xã hội khác mà còn là cơ sở để phân biệt pháp luật với chúng. Pháp luật có ba thuộc tính là tính quy phạm phổ biến, tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức, tính được đảm bảo bằng nhà nước.

Tính quy phạm phổ biến là thuộc tính quan trọng bậc nhất của pháp luật. Tính quy phạm phổ biến thể hiện không chỉ ở việc pháp luật có khả năng đưa ra các mô hình xử sự khi con người tham gia vào một quan hệ nào đó mà còn thể hiện ở khả năng bao quát khắp lên các quan hệ xã hội. Mặc dù pháp luật không thể điều chỉnh được mọi quan hệ xã hội, nhưng so với các quy phạm xã hội khác, sự tác động của pháp luật bao giờ cũng rộng khắp nhất. Đồng thời phải tính đến việc pháp luật được áp dụng nhiều lần trong không gian và thời gian … để thấy được tính quy phạm phổ biến của pháp luật.

Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức đem đến cho các chủ thể thông tin: "bất cứ ai được đặt vào các điều kiện ấy cũng không thể làm khác được" [51, tr. Xã hội bao giờ cũng yêu cầu pháp luật phải có căn cứ, vì pháp luật là cơ sở xác lập quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, cho nên các nội dung của pháp luật cần phải được quy định một cách rõ ràng, chặt chẽ trong các điều khoản được chứa đựng trong các văn bản chính thức của nhà nước. Pháp luật không thể chấp nhận những sự diễn đạt mập mờ khó hiểu, chung 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chung… gây khó khăn cho cả nhà nước và người dân trong việc vận dụng và thực thi. Tính được đảm bảo thực hiện bởi nhà nước phản ánh việc các quy phạm pháp luật đã được trao tính quyền lực bắt buộc đối với các chủ thể.

Pháp luật do nhà nước ban hành, vì vậy được nhà nước bảo đảm thực hiện (bằng các biện pháp tư tưởng, tổ chức, cưỡng chế…) làm cho pháp luật trở thành các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung với đời sống xã hội. Xét về mặt chức năng, pháp luật có hai chức năng cơ bản là: chức năng điều chỉnh và chức năng giáo dục. Các quan hệ xã hội, khi chưa có sự điều chỉnh của pháp luật luôn tiềm tàng những mâu thuẫn, xung đột vì lợi ích của các bên tham gia quan hệ không phải lúc nào cũng hài hòa với nhau. Khi có sự điều chỉnh của pháp luật, các quan hệ xã hội vận hành một cách có định hướng, những vi phạm sẽ bị uốn nắn.

Đấy chính là sự đảm bảo cho các quan hệ vận hành trật tự, đúng theo chiều hướng mong muốn, giảm thiểu những thiệt hại cho xã hội. Tùy theo từng lĩnh vực và đặc điểm của từng loại của từng loại quan hệ xã hội mà pháp luật sẽ có những cách thức điều chỉnh khác nhau. Chức năng điều chỉnh của pháp luật được thực hiện thông qua các hình thức cơ bản cho phép, cấm đoán hay bắt buộc. Đồng thời các văn bản pháp luật khi được ban hành và sự thực hiện pháp luật trên thực tế tác động vào ý thức của con người, tạo nên chức năng giáo dục của pháp luật.

Công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cũng như sự thực hiện pháp lý của các chủ thể vi phạm pháp luật… làm cho con người nhận thức rõ đâu là đúng sai, phải trái dưới góc độ pháp luật, từ đó hình thành nên mô hình hành vi và xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật. Xuất phát từ chức năng điều chỉnh của pháp luật đối với đời sống xã hội, ta thấy pháp luật có những vai trò cơ bản như sau: 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ nhất, pháp luật là phương tiện cơ bản nhất của nhà nước để quản lý đời sống xã hội.