CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về đô thị hóa và dịch bệnh sốt xuất huyết Đô thị hóa Khái niệm Đô thị hóa – ĐTH là quá trình chuyển hóa và vận động phức tạp mang tính quy luật, diễn ra trên quy mô toàn cầu, mang tính chất đặc trưng của sự phát triển kinh tế - xã hội trong thời đại hiện nay [2]. Đô thị hóa làm thay đổi sự phân bố dân cư, từ dạng phân tán ở các vùng nông thôn sang dạng tập trung ở các vùng đô thị, gắn với các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp, thương mại và dịch vụ [2]. Ở các nước phát triển có mức độ đô thị hóa cao tuy nhiên tốc độ đô thị hóa thấp hơn so với các nước đang phát triển.
Chất lượng đô thị hóa phát triển theo các nhân tố chiều sâu, nâng cao chất lượng cuộc sống, tận dụng tối đa những lợi ích và hạn chế tối thiểu những ảnh hưởng xấu của quá trình đô thị hóa cuộc sống và nâng cao chất lượng môi trường đô thị, đấy là hình thức đô thị hóa tích cực [1]. Ở các nước đang phát triển, hiện tượng bùng nổ dân số đô thị bên cạnh sự phát triển yếu kém của công nghiệp đã làm cho quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa mất cân bằng. Sự mâu thuẫn giữa đô thị và nông thôn càng thêm sâu sắc. Sự chênh lệch về mức sống đã thúc đẩy sự chuyển dịch dân số nông thôn ra đô thị một cách ồ ạt, làm cho dân số đô thị tăng lên nhanh chóng, đặc biệt là các đô thị lớn, đô thị trung tâm, tạo nên những điểm có mức độ tập trung dân cư cực lớn, mất cân đối trong dự phát triển hệ thống dân cư – đây là hình thức đô thị hóa tiêu cực [3].
Đặc trưng của đô thị hóa Đô thị hóa là hiện tượng mang tính toàn cầu và có các đặc trưng chủ yếu: [4] ‒ Số lượng các thành phố, kể cả các thành phố lớn tăng nhanh ‒ Quy mô dân số tập trung trong mỗi thành phố ngày càng lớn, số lượng thành phố có trên 1 triệu dân ngày càng nhiều ‒ Việc hình thành và phát triển nhiều thành phố gần nhau về mặt địa lý, liên quan chặt chẽ với nhau do phân công lao động đã tạo nên các vùng đô thị. 5 Ảnh hưởng Đô thị hóa Xét theo mặt tích cực, quá trình đô thị hóa tạo ra những biến đổi mạnh mẽ trong cuộc sống của người dân đặc biệt ở các vùng ven đô. Vì đây là vùng đệm cho bước chuyển từ nông thôn sang thành thị, nơi phản ánh rõ nét nhất những ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa. Điều này được thể hiện rõ nét ở các mặt như: Cải thiện cở sở hạ tầng; thay đổi cơ cấu kinh tế; cơ hội việc làm cho người lao động.
Tuy nhiên, đô thị hóa cũng phải đối mặt với những hệ quả kinh tế xã hội hay điều kiện tự nhiên vốn có của nó thể hiện qua các đặc điểm: Gia tăng khoảng cách giàu – nghèo; cạnh tranh việc làm; môi trường sống bị ảnh hưởng. Một số ảnh hưởng tiêu cực đặc trưng của quá trình Đô thị hóa tại các vùng ven đô được có thể kể đến như sau: - Vấn đề nhà ở Do thu hút nhiều nguồn lao động khắp nơi đến các thành phố và thị trấn sinh sống, lầm việc, dẫn đến sự gia tăng dân số cao. Với sự gia tăng số lượng người sống ở các trung tâm đô thị, tình trạng khan hiếm nhà là điều không tránh khỏi. - Phát triển các ‘khu nhà ổ chuột’ Giá cả sinh hoạt ở thành thị rất cao, sẽ dẫn đến sự xuất hiệ của các khu định cư cư trú bất hợp pháp mà đại diện là các khu ổ chuột.
Sự phát triển của các khu nhà ổ chuột và tại các khu vực đô thị do thiếu đất phát triển cho nhà ở, một lượng lớn người nhập cư từ nông thôn đến các thành phố để tìm kiếm một cuộc sống tốt hơn và giá đất tăng cao vượt quá tầm với của người nghèo. - Các vấn đề về nước thải Do dân số quá đông và tăng nhanh trong khoảng thời gian ngắn, các công trình xử lý nước thải chưa được xử lý hoàn toàn hiệu quả hoặc được thải trực tiếp ra các ao, suối, sông, hồ trong quá trình sinh hoạt của người dân tại các khu vực đông đúc. - Sức khỏe kém và bệnh tật lây lan Điều kiện xã hội, kinh tế và cuộc sống ở các khu vực đô thị tắc nghẽn ảnh hưởng đến việc tiếp cận và sử dụng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Các khu ổ chuột nói riêng có điều kiện vệ sinh kém và nguồn cung cấp nước không đủ hoặc không được đảm bảo làm cho các khu ổ chuột dễ mắc các bệnh truyền nhiễm.
6 Đô thị hóa tại Việt Nam Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa được gắn liền với công cuộc công nghiệp hóa đất nước. Bối cảnh đô thị hóa được thể hiện qua nhiều khía cạnh: ‒ Tính đến tháng 5 năm 2019, cả nước có trên 833 đô thị, bao gồm 2 đô thị loại đặc biệt là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, 20 đô thị loại I, 29 đô thị loại II, 45 đô thị loại III, 85 đô thị loại IV và 652 đô thị loại V, tỉ lệ đô thị hóa đạt 38,5% (so với 500 đô thị các loại vào năm 1990, thì đây là một sự bứt phá tương đối mạnh trong vấn đề đô thị hóa) [5]. Có thể thấy, đô thị hóa tại Việt Nam đã và đang có chuyển biến phát triển mạnh mẽ. Tuy vậy, việc sắp xếp đô thị vẫn còn nhiều tiêu chí chưa đáp ứng như quy mô đô thị, kinh tế - xã hội, cơ cấu kinh tế và hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật.
‒ Quy mô dân số đô thị: Quy mô đô thị nước ta liên tục tăng, năm 2010, dân số đô thị tại Việt Nam là 26.5 triệu người, chiếm 30.3% dân số cả nước. Tuy nhiên đến năm 2020, con số này đã phát triển với 36.7 triệu người, chiếm 37.9% dân số cả nước, trong đó mật độ dân số đô thị tập trung cao ở hai thành phố lớn là Hà Nội và TP. Sự gia tăng dân sống đô thị cả nước do 3 nguồn chính là gia tăng tự nhiên ở khu vực đô thị, di cư từ khu vực nông thôn ra thành thị và quá trình mở rộng địa giới của các đô thị. Khi các đô thị Việt Nam ngày càng phát triển mở rộng, dân số càng tăng, dòng dịch cư càng lớn dân đến sự quá tải trong sử dụng hệ thống hạ tầng cơ sở sẵn có.
Bên cạnh đó là việc hình thành các khu dân cư nghèo quanh đô thị gây ô nhiễm môi trường và nguy cơ mất an ninh lương thực không ngừng tăng cao [3]. Tỷ lệ tăng dân số bình quân năm cả nước và dân số thành thị giai đoạn 2010 – 2020 [7] ‒ Kết cấu hạ tầng kỹ thuật đô thị: Hệ thống hạ tầng đô thị được cãi thiện rõ rệt hơn khi đô thị hóa xuất hiện, thể hiện qua các mặt như nhiều tuyến đường, cầu được xây dựng, các đô thị loại III trở lên hầu hết đã có các tuyến đường chính được nhựa hóa và xây dựng đồng bộ với hệ thống thoát nước, vỉa hè, chiếu sáng, cây xanh. Các thành phố trực thuộc trung ương có nhiều dự án về mở rộng và nâng cấp hạ tầng công cộng như giao thông, cấp – thoát nước… Hệ thống thoát nước được quan tâm đầu tư xây dựng ở hầu hệ các đô thị, góp phần làm giảm mức độ ngập úng cho khu vực. Tuy nhiên, do hầu hết đô thị chỉ có 1 hệ thống cống chung cho cả nước thải và nước mưa, thậm chí nhiều tuyến cống được xây dựng trong các thời kỳ khác nhau, nên không hoàn chỉnh, thiếu đồng bộ và đã xuống cấp nghiêm trọng làm ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước.
Tình trạng ngập úng luôn là mối quan tâm hàng đầu của các khu đô thị lớn, nhất là Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội. Nước thải từ các khu công nghiệp chưa được thu gom, xử lý triệt để, gây ô nhiễm nặng nề cho các dòng sông lớn. Theo báo cáo “Đánh giá đô thị hóa ở Việt Nam” năm 2011 của tổ chức Ngân Hàng Thế Giới, quá trình đô thị hóa ở nước ta đang diễn ra rất nhanh chóng. Tốc độ đô thị hóa đạt 3.4%/ năm, đa số tập trung tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội [3].
ĐTH tại 2 trung tâm kinh tế lớn này đóng vai trò trọng tâm trong tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo. Quá trình đô thị hóa góp 1 phần quan trọng trong tương lai của Việt Nam nói chung và các khu đô thị nói riêng. 8 Tác động của Đô thị hóa a) Xã hội Ở các đô thị, sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghiệp, dịch vụ đã tạo ra nhiều việc làm mới. Trên cơ sở đó, đô thị làm thay đổi cả sự phân bố dân cư và lao động cũng như cơ cấu dân số theo lao động, nghề nghiệp, trình độ… ‒ Chuyển dịch không gian phân bố dân cư: ĐTH cùng với sự phát triển của công nghiệp đã làm xuất hiện những vùng dân cư mới đông đúc, ít phụ thuộc và sản xuất nông nghiệp.
Nhiều nhà máy, xí nghiệp xuất hiện, chất lượng cuộc sống tốt hơn… đã làm làn sóng di cư từ nông thôn lên thành thị ngày càng nhều [3]. ‒ Kết cấu dân số theo độ tuổi và nghề nghiệp: ĐTH thu hút nhóm độ tuổi trong lao động (20 – 40 tuổi) đến sinh sống, học tập và làm việc. Do đó phần nào tác động đến sự mất cân bằng về nhóm thuổi giữa khu vực nông thôn và thành thị. Ở vùng nông thôn, đại bộ phận dân cư hoạt động trong khu vực nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và các ngành dịch vụ nông nghiệp, còn các ngành dịch vụ khác và công nghiệp ít phát triển.
Quá trình ĐTH diễn ra làm thay đổi mạnh mẽ cơ cấu nghề nghiệp. ‒ Mật độ dân số và phân bố dân cư: Sự phát triển công nghiệp và đi cùng với đó là quá trình đô thị hóa đã dẫn đến sự tập trung đông đúc dân cư vào các đô thị, làm cho mật độ dân cư ở các thành thị cao, nguồn lao động dồi dào. b) Môi trường Ngày nay quá trình ĐTH diễn ra trong bối cảnh 3 mối lo về sinh thái: Bùng nổ dân số; Cạn kiệt tài nguyên; Ô nhiễm môi trường.