Tác Động Của Tỷ Giá Hối Đoái Đến Cán Cân Thương Mại Của Việt Nam

Nghiên cứu về tác động của tỷ giá hối đoái đến cán cân thương mại của Việt Nam trở nên cấp… 91 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh · 2021.

• Tác giả: Dương Hoàng Huy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Phan Thị Diệu Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Tỷ Giá Hối Đoái Đến Cán Cân Thương Mại Của Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. Ý NGHĨA CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.7. KẾT CẤU CỦA NGHIÊN CỨU
• 2. LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI
• 2.1.1. Khái niệm tỷ giá hối đoái
• 2.1.2. Tỷ giá hối đoái danh nghĩa
• 2.1.3. Tỷ giá hối đoái thực
• 2.2. CÁN CÂN THƯƠNG MẠI
• 2.2.1. Phương pháp xác định cán cân thương mại
• 2.2.2. Yếu tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại
• 2.3. CÁC MÔ HÌNH LÝ THUYẾT
• 2.3.1. Điều kiện Marshall-Lerner
• 2.3.2. Tác động của Tỷ giá hối đoái đến cán cân thương mại
• 2.4. CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC CÓ LIÊN QUAN
• 2.4.1. Các nghiên cứu của nước ngoài
• 2.4.2. Các nghiên cứu trong nước
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.2. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.2. Phương pháp xác định biến
• 3.3. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.4. TRÌNH TỰ NGHIÊN CỨU
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH TỶ GIÁ THỰC ĐA PHƯƠNG
• 4.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 4.2.1. Thống kê số liệu
• 4.2.2. Kiểm định tính mùa vụ
• 4.2.3. Phân tích ma trận tương quan
• 4.3. PHÂN TÍCH HỒI QUY MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 4.3.1. Kiểm định nghiệm đơn vị
• 4.3.2. Xác định độ trễ tối ưu cho mô hình
• 4.3.3. Kiểm định mối quan hệ đồng liên kết
• 4.3.4. Hồi qui mô hình VECM
• 4.3.5. Xác định chiều hướng đồng liên kết trong mô hình
• 4.4. ĐO LƯỜNG TÁC ĐỘNG NGẮN HẠN
• 4.4.1. Hàm phản ứng đẩy
• 4.4.2. Phương sai phân rã
• 4.5. KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH
• 4.5.1. Tính ổn định của mô hình
• 4.5.2. Kiểm định phần dư có phân phối chuẩn
• 4.5.3. Kiểm định phương sai sai số không đổi
• 4.6. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. KẾT LUẬN NGHIÊN CỨU
• 5.2. HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tỷ Giá Hối Đoái và Cán Cân Thương Mại

Nghiên cứu về tác động của tỷ giá hối đoái đến cán cân thương mại của Việt Nam trở nên cấp thiết trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng. Tỷ giá hối đoái không chỉ là công cụ chính sách tiền tệ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất nhập khẩu, sản xuất và thu hút vốn đầu tư. Theo Michael Mussa (1986), tỷ giá hối đoái giữa hai quốc gia có thể được định nghĩa là giá tương đối của giỏ hàng hóa tiêu của một quốc gia so với giỏ hàng hoá của quốc gia khác. Vì vậy, việc điều hành tỷ giá hối đoái hợp lý là yếu tố then chốt để duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và nâng cao sức cạnh tranh xuất khẩu của Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung phân tích tác động ngắn hạn và dài hạn của tỷ giá hối đoái đến cán cân thương mại, từ đó đưa ra khuyến nghị chính sách phù hợp.

1.1. Định Nghĩa và Các Loại Tỷ Giá Hối Đoái Chủ Yếu

Tỷ giá hối đoái là tỷ lệ giữa giá trị của đồng Việt Nam với giá trị của đồng tiền nước ngoài. Có hai loại tỷ giá hối đoái chính: tỷ giá hối đoái danh nghĩa và tỷ giá hối đoái thực. Tỷ giá hối đoái danh nghĩa là giá trị của một đồng tiền được biểu thị thông qua đồng tiền khác mà chưa đề cập đến tương quan sức mua hàng hóa và dịch vụ giữa chúng. Tỷ giá hối đoái thực là tỷ giá hối đoái danh nghĩa được điều chỉnh bởi tương quan giá cả trong nước và ngoài nước.

1.2. Phương Pháp Xác Định Cán Cân Thương Mại Của Một Quốc Gia

Cán cân thương mại là sự chênh lệch giữa giá trị xuất khẩu và giá trị nhập khẩu của một quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định. Thặng dư thương mại xảy ra khi giá trị xuất khẩu lớn hơn giá trị nhập khẩu, trong khi thâm hụt thương mại xảy ra khi giá trị nhập khẩu lớn hơn giá trị xuất khẩu. Cán cân thương mại chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm tỷ giá hối đoái, thu nhập quốc dân, chính sách thương mại và giá cả hàng hóa.

II. Phân Tích Ảnh Hưởng Tỷ Giá Đến Xuất Khẩu và Nhập Khẩu

Sự biến động của tỷ giá hối đoái có tác động đáng kể đến hoạt động xuất khẩu và nhập khẩu. Khi đồng nội tệ giảm giá (phá giá), hàng hóa xuất khẩu trở nên rẻ hơn đối với người mua nước ngoài, từ đó thúc đẩy xuất khẩu. Ngược lại, hàng hóa nhập khẩu trở nên đắt hơn, làm giảm nhập khẩu. Tuy nhiên, tác động thực tế còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, chẳng hạn như độ co giãn của cầu xuất khẩu và nhập khẩu, cũng như các chính sách thương mại của chính phủ. Theo nghiên cứu của Nguyễn Hữu Tuấn và cộng sự (2014) "sử dụng tỷ giá thực song phương giữa Việt Nam với năm đối tác thương mại lớn. Tuy nhiên, trong nghiên cứu sử dụng tỷ giá thực song phương nên chỉ có thể đo sức cạnh tranh trong mậu dịch quốc tế của Việt Nam so với một quốc gia khác."

2.1. Tác Động Ngắn Hạn và Dài Hạn Của Phá Giá Tiền Tệ

Trong ngắn hạn, việc phá giá tiền tệ có thể không cải thiện ngay lập tức cán cân thương mại, thậm chí còn làm cho tình hình xấu đi do hiệu ứng đường cong J. Tuy nhiên, trong dài hạn, khi các doanh nghiệp và người tiêu dùng điều chỉnh hành vi, xuất khẩu có thể tăng lên và nhập khẩu giảm xuống, giúp cải thiện cán cân thương mại.

2.2. Mối Quan Hệ Giữa Tỷ Giá Lạm Phát và Tăng Trưởng Kinh Tế

Biến động của tỷ giá hối đoái có thể ảnh hưởng đến lạm phát và tăng trưởng kinh tế. Việc phá giá tiền tệ có thể làm tăng lạm phát do giá hàng hóa nhập khẩu tăng lên. Tuy nhiên, nếu xuất khẩu tăng lên đáng kể, nó có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, việc tăng giá trị đồng tiền có thể làm giảm lạm phát nhưng cũng có thể làm chậm tăng trưởng kinh tế.

2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến Cán cân thương mại của Việt Nam

Nghiên cứu cho thấy, cán cân thương mại của Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Tỷ giá hối đoái, thu nhập quốc dân, chính sách thương mại, chính sách quản lý ngoại hối và giá cả hàng hóa.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Tỷ Giá Đến Thương Mại

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng để phân tích tác động của tỷ giá hối đoái đến cán cân thương mại của Việt Nam. Phương pháp định tính được sử dụng để tổng hợp các lý thuyết kinh tế liên quan và phân tích các chính sách điều hành tỷ giá của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Phương pháp định lượng sử dụng mô hình Vector hiệu chỉnh sai số (VECM) để xác định tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại trong dài hạn. Thêm vào đó, nghiên cứu còn sử dụng kiểm định mối quan hệ nhân quả Granger, hàm phản ứng xung (IRF) và phân rã phương sai để kiểm định tác động trong ngắn hạn của tỷ giá đến cán cân thương mại.

3.1. Mô Hình VECM Đo Lường Ảnh Hưởng Tỷ Giá Dài Hạn

Mô hình VECM là một công cụ phân tích kinh tế lượng mạnh mẽ, cho phép nghiên cứu mối quan hệ đồng liên kết giữa các biến số kinh tế vĩ mô. Trong nghiên cứu này, mô hình VECM được sử dụng để xác định mối quan hệ dài hạn giữa tỷ giá hối đoái, cán cân thương mại, thu nhập quốc dân và các biến kiểm soát khác.

3.2. Sử Dụng Hàm Phản Ứng Đẩy IRF Phân Tích Tác Động Ngắn Hạn

Hàm phản ứng đẩy (IRF) cho phép theo dõi phản ứng của cán cân thương mại đối với một cú sốc (biến động) của tỷ giá hối đoái trong ngắn hạn. IRF giúp xác định thời gian và mức độ tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tỷ Giá và Cán Cân Thương Mại Việt Nam

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ đáng kể giữa tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại của Việt Nam. Trong ngắn hạn, việc phá giá tiền tệ có thể không cải thiện ngay lập tức cán cân thương mại, thậm chí còn làm cho tình hình xấu đi. Tuy nhiên, trong dài hạn, xuất khẩu có xu hướng tăng lên và nhập khẩu giảm xuống, giúp cải thiện cán cân thương mại. Theo tóm tắt của nghiên cứu, "kết quả cho thấy cán cân thương mại đồng biến với tỷ giá hối đoái thực, tức là cán cân thương mại sẽ xấu đi khi VND giảm giá thực."

4.1. Phân Tích Tác Động Tỷ Giá Thực Đa Phương Đến Cán Cân

Nghiên cứu tập trung vào phân tích tác động của tỷ giá thực đa phương (REER) đến cán cân thương mại của Việt Nam. REER là một chỉ số quan trọng để đánh giá sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam so với hàng hóa của các đối tác thương mại.

4.2. Ước Lượng Độ Co Giãn Của Xuất Khẩu và Nhập Khẩu Theo Tỷ Giá

Nghiên cứu ước lượng độ co giãn của xuất khẩu và nhập khẩu theo tỷ giá hối đoái. Độ co giãn cho biết mức độ phản ứng của xuất khẩu và nhập khẩu đối với sự thay đổi của tỷ giá. Kết quả này có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả của chính sách tỷ giá.

V. Đề Xuất Chính Sách Điều Hành Tỷ Giá Hỗ Trợ Thương Mại

Dựa trên kết quả nghiên cứu, bài viết đề xuất một số chính sách điều hành tỷ giá hối đoái nhằm hỗ trợ thương mại và tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Chính sách tỷ giá cần được điều chỉnh linh hoạt, phù hợp với tình hình kinh tế trong nước và quốc tế. Chính phủ cần tăng cường quản lý ngoại hối và ổn định thị trường tiền tệ. Bên cạnh đó, cần có các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu thích ứng với biến động của tỷ giá.

5.1. Điều Hành Tỷ Giá Linh Hoạt Theo Tín Hiệu Thị Trường

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nên điều hành tỷ giá một cách linh hoạt, dựa trên các tín hiệu thị trường. Can thiệp vào thị trường ngoại hối nên được thực hiện một cách thận trọng và có mục tiêu rõ ràng, nhằm tránh gây ra biến động lớn trên thị trường.

5.2. Tăng Cường Quản Lý Ngoại Hối và Ổn Định Tiền Tệ

Chính phủ cần tăng cường quản lý ngoại hối và ổn định thị trường tiền tệ. Các biện pháp kiểm soát vốn có thể được sử dụng để hạn chế dòng vốn đầu cơ và giảm thiểu tác động tiêu cực của biến động tỷ giá.

5.3. Hoàn thiện thể chế giải quyết vướng mắc trong hoạt động xuất nhập khẩu

Nhà nước nên hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu thích ứng với sự thay đổi về chính sách, thông tin. Tăng cường hỗ trợ tư vấn cho các doanh nghiệp để giúp doanh nghiệp thích ứng với những thay đổi trên thị trường quốc tế.

VI. Kết Luận Vai Trò Quan Trọng của Tỷ Giá Với Cán Cân Thương Mại

Tóm lại, tỷ giá hối đoái đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh cán cân thương mại và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Điều hành tỷ giá một cách hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chính sách tiền tệ, tài khóa và thương mại. Nghiên cứu này cung cấp một cái nhìn tổng quan về mối quan hệ phức tạp giữa tỷ giá và cán cân thương mại của Việt Nam, đồng thời đưa ra những khuyến nghị chính sách hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tỷ Giá và Thương Mại

Nghiên cứu này có thể được mở rộng bằng cách xem xét thêm các yếu tố khác ảnh hưởng đến cán cân thương mại, chẳng hạn như năng suất lao động, chất lượng sản phẩm và cơ cấu ngành công nghiệp.

6.2. Tầm Quan Trọng của Chính Sách Tỷ Giá Ổn Định và Dự Báo Được

Chính sách tỷ giá ổn định và dự báo được là rất quan trọng để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thương mại và đầu tư. Biến động tỷ giá quá lớn có thể gây ra rủi ro và làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống kinh tế mở, tỷ giá hối đoái là công cụ trọng yếu của chính sách tiền tệ, đóng vai trò điều tiết các hoạt động kinh tế đối ngoại và ổn định kinh tế vĩ mô. Tại Việt Nam, từ tháng 2 năm 1999, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã chính thức tuyên bố áp dụng cơ chế điều hành tỷ giá thả nổi có kiểm soát. Đặc biệt sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, mức độ can thiệp và kiểm soát của Ngân hàng Trung ương đối với thị trường ngoại hối ngày càng chặt chẽ nhằm thích ứng với các biến động quốc tế. Tỷ giá hối đoái tác động trực tiếp và nhanh chóng nhất đến hoạt động ngoại thương, quyết định giá tương đối của hàng hóa trong nước so với thị trường quốc tế, từ đó chi phối kim ngạch xuất nhập khẩu và vị thế cán cân thương mại.

Trước bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng và sự biến động phức tạp của các đồng tiền chủ chốt, tác giả Dương Hoàng Huy đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng với đề tài: "Tác động của tỷ giá đến thương mại quốc tế của Việt Nam" (2021), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Phan Thị Diệu Thảo tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh. Khóa luận tập trung giải quyết mục tiêu và hệ thống câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

• Mục tiêu nghiên cứu:
  1. Xác định tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) giữa đồng Việt Nam (VND) với rổ tiền tệ của 11 đối tác thương mại trọng điểm, nhằm cung cấp cơ sở khoa học đánh giá mức độ định giá cao hay thấp của đồng nội tệ và năng lực cạnh tranh thương mại.
  2. Đánh giá và đo lường định lượng tác động ngắn hạn và dài hạn của tỷ giá hối đoái thực đa phương đến cán cân thương mại Việt Nam trong giai đoạn hậu khủng hoảng tài chính 2008–2020.
  3. Kiểm định sự tồn tại của hiệu ứng đường cong tuyến J (J-curve) và điều kiện Marshall-Lerner khi Việt Nam điều chỉnh giảm giá thực đồng nội tệ.
  4. Đề xuất các khuyến nghị chính sách cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong điều hành tỷ giá nhằm cải thiện cán cân thương mại dài hạn.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Xác định tỷ giá hối đoái thực đa phương của Việt Nam cần có các yếu tố gì?
  2. Việc thay đổi tỷ giá hối đoái trong ngắn hạn và dài hạn có tác động như thế nào đến cán cân thương mại của Việt Nam?
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
  • Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ tác động giữa tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) và cán cân thương mại (TB) của Việt Nam, cùng các biến kiểm soát kinh tế vĩ mô gồm tổng thu nhập nội địa của Việt Nam ($GDP$) và tổng thu nhập bình quân của các đối tác thương mại trong rổ tiền tệ ($GDPw$).
  • Phạm vi không gian: Việt Nam và 11 quốc gia/khu vực đối tác thương mại lớn gồm Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Khu vực đồng Euro (Pháp, Đức), Nhật Bản, Singapore, Thái Lan, Hàn Quốc, Trung Quốc, Canada và Australia.
  • Phạm vi thời gian: Dữ liệu chuỗi thời gian theo tần suất quý, từ Quý 1/2008 đến Quý 4/2020 (tổng cộng 52 quan sát).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết thương mại quốc tế và kinh tế học tiền tệ:

1. Lý thuyết Tỷ giá hối đoái:
   • Tỷ giá danh nghĩa đa phương (NEER): Chỉ số trung bình gia quyền của tỷ giá danh nghĩa song phương giữa VND và các đồng tiền trong rổ ngoại tệ theo tỷ trọng mậu dịch.
   • Tỷ giá thực đa phương (REER): Tỷ giá danh nghĩa đa phương được điều chỉnh theo tương quan chỉ số giá tiêu dùng (CPI) giữa Việt Nam và các đối tác thương mại. REER phản ánh sức mua thực tế và năng lực cạnh tranh giá cả của hàng hóa nội địa.
2. Cán cân thương mại (Balance of Trade - TB): Tiếp cận theo quan điểm của Alexander (1952), cán cân thương mại phản ánh xuất khẩu ròng. Để phù hợp với mô hình kinh tế lượng dạng logarit tuyến tính ($log\text{-}log$) và xử lý trường hợp cán cân mang giá trị âm, tác giả xác định biến cán cân thương mại thông qua tỷ lệ giữa kim ngạch xuất khẩu và kim ngạch nhập khẩu: $TB = \ln(\text{Export} / \text{Import})$.
3. Điều kiện Marshall-Lerner: Lý thuyết do Alfred Marshall và Abba Lerner thiết lập (được mở rộng bởi Joan Robinson và Fritz Machlup), chỉ ra rằng việc phá giá tiền tệ chỉ cải thiện cán cân thương mại khi tổng độ co giãn theo giá của cầu xuất khẩu và cầu nhập khẩu lớn hơn 1 ($|\eta_x + \eta_m| > 1$).
4. Hiệu ứng tuyến J (J-curve Effect): Mô hình hóa bởi Paul Krugman (1991), giải thích hiện tượng cán cân thương mại có xu hướng xấu đi trong ngắn hạn ngay sau khi phá giá do độ trễ hợp đồng và hiệu ứng giá lấn át hiệu ứng khối lượng; sau đó cán cân mới dần hồi phục và cải thiện trong dài hạn khi khối lượng giao dịch điều chỉnh.
5. Mô hình thực nghiệm chuẩn: Kế thừa khung phân tích của Goldstein và Kahn (1985), Rose và Yellen (1989), và cấu trúc mô hình của Elif Akbostanci (2002):

$$\ln(TB_t) = \beta_1 + \beta_2 \ln(REER_t) + \beta_3 \ln(GDP_t) + \beta_4 \ln(GDPw_t) + \epsilon_t$$

Phương pháp nghiên cứu và quy trình xử lý dữ liệu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp phân tích định tính và mô hình kinh tế lượng chuỗi thời gian định lượng, triển khai trên phần mềm EViews 9 qua các bước kỹ thuật:

• Xây dựng biến REER 6 bước: (1) Chọn năm gốc 2008 ($2008 = 100$); (2) Lựa chọn rổ 11 ngoại tệ đại diện (USD, GBP, EUR, JPY, SGD, THB, KRW, CNY, CAD, AUD); (3) Xác định quyền số thương mại ($w_j$) dựa trên tỷ trọng tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của từng đối tác; (4) Tính chỉ số tỷ giá danh nghĩa song phương theo kỳ gốc; (5) Điều chỉnh chỉ số CPI của Việt Nam và các nước về kỳ gốc 2008; (6) Tổng hợp tính chỉ số $REER_t = \sum_{j=1}^n e_{ij} \times w_j \times (CPI_{jt} / CPI_{it})$.
• Hiệu chỉnh mùa vụ: Sử dụng phương pháp Census X12 nhằm bóc tách và loại bỏ thành phần mùa vụ khỏi các chuỗi thời gian ($LnTB_SA$, $LnREER_SA$, $LnGDP_SA$, $LnGDPW_SA$).
• Kiểm định nghiệm đơn vị (Unit Root Test): Áp dụng phương pháp Augmented Dickey-Fuller (ADF) để xác định bậc tích hợp $I(d)$ của các biến số, ngăn ngừa hiện tượng hồi quy giả mạo (spurious regression).
• Xác định độ trễ tối ưu: Dựa vào các tiêu chí thông tin thống kê: Tỷ số khả dĩ (LR), Tiêu chuẩn dự báo sai số cuối cùng (FPE), Tiêu chuẩn Akaike (AIC), Tiêu chuẩn Schwarz (SC) và Tiêu chuẩn Hannan-Quinn (HQ).
• Kiểm định đồng liên kết Johansen (Johansen Cointegration Test): Sử dụng giá trị thống kê vết (Trace Statistic) và giá trị riêng cực đại (Max-Eigen Statistic) theo Johansen và Juselius (1990) để xác định số lượng vector đồng tích hợp dài hạn.
• Mô hình Vector hiệu chỉnh sai số (VECM): Ước lượng đồng thời mối quan hệ cân bằng dài hạn và cơ chế điều chỉnh sai số ngắn hạn giữa các biến số.
• Kiểm định nhân quả Granger (Granger Causality): Xác định chiều hướng tác động qua lại giữa tỷ giá, thu nhập và cán cân thương mại.
• Hàm phản ứng xung (Impulse Response Function - IRF) và Phân rã phương sai (Variance Decomposition): Đo lường biên độ, chiều hướng và thời gian tác động của các cú sốc tỷ giá lên cán cân thương mại trong ngắn hạn.
• Kiểm định chẩn đoán mô hình: Kiểm tra tính ổn định thông qua nghiệm đa thức tự hồi quy (AR Roots), kiểm định phân phối chuẩn phần dư bằng Jarque-Bera và kiểm định phương sai sai số thay đổi bằng mô hình ARCH.

Nguồn dữ liệu thứ cấp

Loại số liệu	Dạng dữ liệu	Giai đoạn	Nguồn thu thập
Tỷ giá danh nghĩa song phương	Trung bình quý	Q1/2008 – Q4/2020	Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Thomson Reuters Datastream
Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) Việt Nam	Dạng chỉ số ($2008=100$)	Q1/2008 – Q4/2020	Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO)
Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) đối tác	Dạng chỉ số ($2008=100$)	Q1/2008 – Q4/2020	Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF - IFS)
Kim ngạch xuất nhập khẩu	Giá trị theo quý	Q1/2008 – Q4/2020	Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO)
Tổng sản phẩm quốc nội ($GDP$) Việt Nam	Giá trị theo quý	Q1/2008 – Q4/2020	Ngân hàng Thế giới (World Bank)
Tổng sản phẩm quốc nội ($GDPw$) đối tác	Giá trị theo quý	Q1/2008 – Q4/2020	IMF (IFS), World Bank, ONS (Anh), BEA (Hoa Kỳ)...

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Chương mở đầu thiết lập tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam chuyển đổi cơ chế tỷ giá sau khủng hoảng tài chính 2008. Tác giả xác định rõ mục tiêu kép: đo lường tác động của REER dựa trên rổ 11 tiền tệ và kiểm chứng thực nghiệm sự tồn tại của đường cong J đối với cán cân thương mại Việt Nam. Chương 1 cũng trình bày hệ thống câu hỏi nghiên cứu, đối tượng, phạm vi thời gian 52 quý, phương pháp luận VECM và ý nghĩa thực tiễn của công trình đối với công tác hoạch định chính sách ngoại thương của NHNN.

Chương 2: Lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm

Chương 2 hệ thống hóa cơ sở lý luận về tỷ giá hối đoái danh nghĩa, tỷ giá thực song phương và đa phương, cùng các yếu tố cấu thành cán cân thương mại. Tác giả phân tích chi tiết điều kiện Marshall-Lerner và cơ chế tác động của phá giá thông qua hiệu ứng giá và hiệu ứng khối lượng dẫn tới hiệu ứng tuyến J.

Đồng thời, chương này tổng quan toàn diện 8 nghiên cứu quốc tế (Charalambos Pattichis, 2011; Pavle Petrovic & Mirjana Gligoric, 2009; Ng Yuen-Ling và cộng sự, 2008; Jarita Duasa, 2006; Khim-Sen Liew và cộng sự, 2003; Olugbenga Onafowora, 2003; Elif Akbostanci, 2002; Zhaoyong Zhang, 1996) và 5 công trình tiêu biểu tại Việt Nam (Nguyễn Hữu Tuấn và cộng sự, 2014; Nguyễn Thị Ngọc Trang & Lục Văn Cường, 2012; Trần Hồng Hà, 2011; Nguyễn Văn Phúc & Phạm Thị Tuyết Trinh, 2011; Phan Thanh Hoàn, 2007). Từ đó, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu khi các công trình trong nước trước đây chủ yếu sử dụng tỷ giá song phương hoặc chuỗi dữ liệu chưa cập nhật giai đoạn sau năm 2012.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng giả thuyết nghiên cứu với kỳ vọng REER có tác động cùng chiều với cán cân thương mại (nội tệ giảm giá thực sẽ cải thiện cán cân thương mại). Tác giả thiết lập mô hình hồi quy log-log chuẩn theo khung lý thuyết của Elif Akbostanci (2002) và chi tiết hóa phương pháp đo lường các biến số:

• Biến phụ thuộc $TB$ được logarit hóa từ tỷ số xuất khẩu trên nhập khẩu.
• Biến $REER$ được tính toán qua quy trình 6 bước với rổ 11 đồng tiền.
• Biến kiểm soát $GDP$ và $GDPw$ đại diện cho tổng thu nhập trong nước và nước ngoài.

Chương này cũng trình bày chi tiết trình tự kiểm định kinh tế lượng: từ xử lý mùa vụ Census X12, kiểm định nghiệm đơn vị ADF, chọn bậc trễ theo tiêu chí AIC/SC, kiểm định đồng liên kết Johansen, ước lượng VECM, kiểm định nhân quả Granger đến phân tích hàm phản ứng đẩy (IRF) và phân rã phương sai.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 trình bày các phát hiện thực nghiệm trên bộ dữ liệu 52 quý (2008–2020):

• Phân tích diễn biến REER: Sau năm 2008, lạm phát cao tại Việt Nam khiến REER năm 2009 sụt giảm mạnh xuống mức 90 điểm (VND bị định giá cao), dẫn đến thâm hụt thương mại nghiêm trọng. Tỷ giá có xu hướng tăng từ 2011 đến 2018 khi NHNN điều hành linh hoạt hơn; năm 2018 biến động mạnh do tác động của chiến tranh thương mại Mỹ - Trung.
• Thống kê mô tả và tương quan: Trung bình chuỗi $TB$ đạt 4,11 (dao động từ 4,2% đến 4,75%/quý); $REER$ dao động từ 4,54% đến 4,69%/quý. Hệ số tương quan Pearson giữa $LnTB_SA$ và $LnREER_SA$ sau khi loại bỏ yếu tố mùa vụ đạt 0,774, phản ánh mối liên hệ đồng biến rõ rệt.
• Ước lượng mô hình VECM: Kiểm định ADF xác nhận các chuỗi dừng ở sai phân bậc 1 ($I(1)$). Kiểm định Johansen (thống kê Trace và Max-Eigen) xác nhận tồn tại ít nhất 1 vector đồng liên kết dài hạn giữa cán cân thương mại, REER, GDP và GDPw.
• Đo lường tác động ngắn hạn (IRF & Phân rã phương sai): Phân tích hàm phản ứng xung (IRF) chỉ ra rằng sau cú sốc phá giá VND, cán cân thương mại xấu đi trong vòng 8 quý đầu, bắt đầu phục hồi và thiết lập trạng thái cân bằng mới sau 9 quý, xác nhận sự tồn tại của hiệu ứng tuyến J tại Việt Nam.

Ma trận tương quan giữa các biến nghiên cứu (Đã điều chỉnh mùa vụ Census X12):
==========================================================================
Biến              LnTB_SA     LnREER_SA     LnGDP_SA     LnGDPW_SA
--------------------------------------------------------------------------
LnTB_SA            1,000        0,774          -            -
LnREER_SA          0,774        1,000          -            -
==========================================================================
(Nguồn: Trích xuất kết quả phần mềm EViews 9 trong khóa luận)

Chương 5: Kết luận và khuyến nghị

Chương cuối cùng tổng hợp các kết quả nghiên cứu chính, khẳng định tính phù hợp của điều kiện Marshall-Lerner trong dài hạn và hiệu ứng đường cong J trong ngắn hạn đối với thương mại Việt Nam. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra các khuyến nghị cho Ngân hàng Nhà nước trong việc xây dựng cơ chế điều hành tỷ giá trung tâm linh hoạt, chủ động bám sát diễn biến rổ tiền tệ quốc tế, đồng thời nêu rõ các hạn chế nghiên cứu về phạm vi biến số và dữ liệu.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

1. Mối quan hệ đồng biến trong dài hạn: Kết quả hồi quy mô hình VECM cho thấy cán cân thương mại Việt Nam có quan hệ đồng biến với tỷ giá hối đoái thực đa phương ($REER$). Khi VND giảm giá thực (chỉ số REER tăng), năng lực cạnh tranh giá của hàng hóa Việt Nam tăng lên, thúc đẩy xuất khẩu, hạn chế nhập khẩu và cải thiện cán cân thương mại dài hạn. Ngược lại, việc để VND bị định giá cao trong giai đoạn 2008–2010 đã khiến cán cân thương mại bị thâm hụt nặng nề.
2. Xác nhận hiệu ứng đường cong tuyến J trong ngắn hạn: Phân tích hàm phản ứng xung (IRF) từ mô hình VECM cho thấy sau khi có cú sốc phá giá đồng nội tệ, cán cân thương mại Việt Nam phản ứng theo mô hình chữ J:
   • Trong 8 quý đầu tiên, cán cân thương mại bị suy giảm do hiệu ứng giá xuất khẩu tính bằng ngoại tệ giảm và giá nhập khẩu tính bằng nội tệ tăng ngay lập tức trong khi khối lượng thương mại chưa kịp điều chỉnh.
   • Từ quý thứ 9 trở đi, khối lượng xuất khẩu tăng trưởng và khối lượng nhập khẩu giảm bớt, giúp cán cân thương mại bắt đầu cải thiện và trở lại vị trí cân bằng.
3. Thực tiễn xuất siêu: Số liệu thống kê được tác giả dẫn chứng cho thấy sự chuyển biến tích cực của cán cân thương mại khi cơ chế tỷ giá dần linh hoạt hơn: năm 2020, Việt Nam đạt mức xuất siêu kỷ lục ước tính 19,1 tỷ USD theo công bố của Tổng cục Thống kê.

Khuyến nghị chính sách của tác giả

• Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều hành tỷ giá trung tâm linh hoạt hàng ngày, tránh can thiệp duy trì mức tỷ giá cố định hoặc biên độ quá hẹp trong thời gian dài vì sẽ làm méo mó giá cả thực tế và khiến VND bị định giá cao so với thị trường.
• Phối hợp chính sách tiền tệ và thương mại: Việc điều chỉnh tỷ giá cần tính đến độ trễ 8–9 quý của hiệu ứng tuyến J; các biện pháp phá giá cần có lộ trình trung và dài hạn kết hợp với chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ nhằm giảm phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, từ đó nâng cao giá trị gia tăng cho hàng xuất khẩu.

Đóng góp mới của khóa luận

• Về mặt dữ liệu và đối tượng: Khắc phục hạn chế của các nghiên cứu trước đây (vốn chỉ xét tỷ giá song phương hoặc giai đoạn trước 2012), khóa luận đã xây dựng thành công chỉ số REER đa phương cho Việt Nam dựa trên rổ 11 đồng tiền đối tác thương mại chủ chốt, bao quát giai đoạn từ 2008 đến 2020.
• Về mặt thực nghiệm: Cung cấp bằng chứng định lượng cập nhật về độ trễ điều chỉnh của cán cân thương mại Việt Nam (8 quý suy giảm, cân bằng sau 9 quý), đóng góp thêm dữ liệu thực nghiệm cho lý thuyết đường cong J trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi tại Đông Nam Á.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Mô hình tập trung phân tích ở cấp độ kinh tế vĩ mô tổng thể, chưa phân rã chi tiết tác động của tỷ giá đến từng nhóm ngành hàng xuất nhập khẩu cụ thể (như nông sản, dệt may, linh kiện điện tử hay hàng gia công).
  • Rổ tiền tệ được giới hạn ở 11 đồng tiền chính; mặc dù chiếm tỷ trọng mậu dịch lớn nhưng chưa bao quát toàn bộ các đối tác thương mại mới phát sinh trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng mô hình nghiên cứu bằng cách bổ sung các biến số vĩ mô khác như dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), độ mở thương mại, hoặc sự chuyển dịch bất cân xứng của tỷ giá (Asymmetric Exchange Rate Pass-through).
  • Đo lường tác động của tỷ giá theo từng khu vực thị trường hoặc từng ngành hàng xuất nhập khẩu chuyên biệt nhằm đưa ra các khuyến nghị chính sách vi mô cụ thể hơn.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu học thuật hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên ngành Tài chính – Ngân hàng, Kinh tế Quốc tế và Kinh tế học: Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về khung lý thuyết tỷ giá hối đoái, điều kiện Marshall-Lerner, hiệu ứng tuyến J và quy trình ứng dụng kinh tế lượng chuỗi thời gian.
• Người thực hiện đề tài nghiên cứu thực nghiệm vĩ mô: Có thể tham khảo phương pháp luận 6 bước xây dựng chuỗi chỉ số tỷ giá thực đa phương (REER) từ dữ liệu gốc của GSO, IFS, World Bank, cũng như quy trình ước lượng VECM, kiểm định đồng liên kết Johansen và phân tích hàm phản ứng xung (IRF) trên phần mềm EViews.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Rổ tiền tệ dùng để tính toán tỷ giá thực đa phương (REER) trong khóa luận gồm những đồng tiền nào?

Tác giả lựa chọn rổ tiền tệ đại diện gồm 11 đồng tiền của các đối tác thương mại có tỷ trọng giao thương lớn với Việt Nam: Đô la Mỹ (USD), Bảng Anh (GBP), Euro (EUR - đại diện qua Đức và Pháp), Yên Nhật (JPY), Đô la Singapore (SGD), Bạt Thái Lan (THB), Won Hàn Quốc (KRW), Nhân dân tệ Trung Quốc (CNY), Đô la Canada (CAD) và Đô la Úc (AUD).

2. Biến cán cân thương mại (TB) được tác giả định nghĩa và tính toán như thế nào trong mô hình?

Cán cân thương mại ($TB$) được xác định bằng logarit tự nhiên của tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu trên nhập khẩu: $TB = \ln(\text{Export} / \text{Import})$. Phương pháp này giúp loại trừ trường hợp cán cân nhận giá trị âm khi tính theo hiệu số tuyệt đối ($\text{Export} - \text{Import}$), qua đó cho phép ước lượng mô hình dưới dạng log-log để các hệ số thể hiện tính co giãn.

3. Phân tích hàm phản ứng đẩy (IRF) chỉ ra độ trễ của hiệu ứng đường cong J tại Việt Nam là bao lâu?

Kết quả hàm phản ứng đẩy (IRF) dựa trên mô hình VECM cho thấy sau cú sốc giảm giá thực của VND, cán cân thương mại của Việt Nam bị xấu đi liên tục trong vòng 8 quý đầu tiên, sau đó bắt đầu xu hướng cải thiện và trở lại vị trí cân bằng tại quý thứ 9.

4. Giai đoạn nào trong khung thời gian 2008–2020 ghi nhận REER của Việt Nam sụt giảm mạnh nhất và nguyên nhân là gì?

Chỉ số REER giảm mạnh nhất vào năm 2009 (xuống mức khoảng 90 điểm so với năm gốc 2008). Nguyên nhân chính là do sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, tỷ lệ lạm phát của Việt Nam tăng rất cao so với các quốc gia trong rổ tiền tệ, làm cho đồng Việt Nam bị định giá cao hơn giá trị thực tế trên thị trường.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Hoàng Huy đã giải quyết hoàn chỉnh vấn đề đo lường tác động của tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) đến cán cân thương mại Việt Nam giai đoạn 2008–2020 thông qua mô hình kinh tế lượng VECM. Kết quả nghiên cứu xác nhận mối quan hệ đồng biến dài hạn giữa REER và cán cân thương mại, đồng thời chứng minh sự hiện diện của hiệu ứng đường cong tuyến J với độ trễ phục hồi kéo dài 8–9 quý sau cú sốc tỷ giá. Đây là công trình nghiên cứu định lượng có phương pháp chặt chẽ, cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng hỗ trợ công tác điều hành chính sách tiền tệ và tỷ giá linh hoạt tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu – trình bày lý do chọn đề tài, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, ý nghĩa thực tiễn của đề tài và kết cấu của đề tài. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực ngiệm liên quan. Trong chương này cũng sẽ trình bày một số mô hình lý thuyết và một số nghiên cứu có liên quan khác. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu – trình bày qui trình nghiên cứu, cách thức xây dựng thang đo, phương pháp chọn mẫu, quá trình thu thập thông tin, các công cụ xử lý dữ liệu và các kỹ thuật phân tích thống kê được sử dụng nghiên cứu.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận – trình bày và diễn giải kết quả của nghiên cứu định lượng chính thức, bao gồm các kết quả phân tích …. Chương 5: Kết luận và khuyến nghị – trình bày những kết quả đáng chú ý thu được từ công trình nghiên cứu này, đồng thời đề xuất một số khuyến nghị. LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 2.1 TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI 2.1 Khái niệm tỷ giá hối đoái Theo Michael Mussa (1986), tỷ giá hối đoái giữa hai quốc gia có thể được định nghĩa là giá tương đối của giỏ hàng hoá tiêu của một quốc gia so với giỏ hàng hoá của quốc gia khác. Còn theo như Merle-Holden (1990), tỷ giá hối đoái thực là giá tương đối của hàng hóa có thể giao dịch và không thể giao dịch.

Trong đó, hàng hóa bao gồm cả hàng hóa xuất khẩu và hàng hóa nhập khẩu, hàng hóa xuất khẩu bao gồm hàng hóa xuất khẩu thực tế ngoài hàng hóa xuất khẩu được bán trên thị trường nội địa và hàng hóa thay thế hàng hóa nhập khẩu bao gồm hàng hóa nhập khẩu cũng như hàng hóa thay thế hàng hóa nhập khẩu được bán trong nước. Còn ở Việt Nam, theo Luật Ngân hàng Nhà Nước Việt Nam (1997) định nghĩa tỷ giá hối đoái là tỷ lệ giữa giá trị của đồng Việt Nam với giá trị của đồng tiền nước ngoài, có sự điều tiết của Nhà Nước trên thị trường và do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam xác định và công bố. Tỷ giá này được hình thành dựa trên cơ sở cung cầu ngoại tệ, dưới sự điều tiết của Nhà Nước, do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam xác định. Trong nền thương mại hiện nay, hoạt động đầu tư và các quan hệ tài chính quốc tế đòi hỏi các quốc gia phải thiết lập thanh toán với nhau.

Vì vậy, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có đồng tiền riêng của mình. Từ đó, thanh toán giữa các quốc gia dẫn đến việc trao đổi giữa các đồng tiền khác nhau, theo đó các khái niệm tỷ giá hối đoái là quan hệ so sánh giữa hai tiền tệ của hai nước với nhau. Từ các khái niệm trên cho thấy, tỷ giá hối đoái dùng để biểu thị tương quan giá cả của hai đồng tiền ở hai nước khác nhau.2 Tỷ giá hối đoái danh nghĩa Tỷ giá hối đoái danh nghĩa được sử dụng hàng ngày trong giao dịch trên thị trường ngoại hối, nó chính là giá của một đồng tiền được biểu thị thông qua đồng tiền khác mà chưa đề cập đến tương quan sức mua hàng hóa và dịch vụ giữa chúng. Có hai loại tỷ giá hối đoái danh nghĩa là tỷ giá danh nghĩa song phương và đa phương.

16 – Tỷ giá hối đoái danh nghĩa song phương là giá cả của một đồng tiền so với một đồng tiền khác mà chưa đề cập đến chênh lệch lạm phát giữa hai nước. – Tỷ giá hối đoái danh nghĩa đa phương (NEER) là một chỉ số được tính bằng cách chọn ra một số loại ngoại tệ đặc trưng (rổ tiền tệ) và tính tỷ giá trung bình các tỷ giá danh nghĩa của các đồng tiền có tham gia vào rổ tiền tệ với tỷ trọng tỷ giá tương ứng. Để tính NEER, cần xác định tỷ trọng thương mại của quốc gia so các nước có đồng tiền trong rổ được chọn, từ đó áp dụng vào công thức tính NEER như sau 𝑛 𝑁𝐸𝐸𝑅 = ∑ 𝑒𝑗𝑖. 𝑤𝑗 𝐽=1 Trong đó, gọi t = 0 là kỳ gốc, (t = 0, 1, 2,.i) là các thời kỳ nghiên cứu.

E0n, là tỷ giá danh nghĩa của đồng nội tệ với đồng ngoại tệ thứ n trong rổ tiền tệ tại thời điểm t = 0 (kỳ gốc). Ein, tỷ giá danh nghĩa của đồng nội tệ với đồng ngoại tệ thứ n trong rổ tiền tệ tại thời điểm t = i. wn là tỷ trọng thương mại của đồng tiền các nước Nếu so sánh tỷ giá danh nghĩa so với kỳ gốc, ta có, tại thời kỳ t = 0 thì chỉ số 𝐸0 tỷ giá danh nghĩa của đồng nội tệ với ngoại tệ thứ n là 𝑒𝑛0 = 𝐸0 và tại thời kỳ t = i thì 𝑛 𝐸𝑖 chỉ số tỷ giá danh nghĩa của đồng nội tệ với ngoại tệ thứ n là 𝑒𝑛𝑖 = 𝐸𝑖 .3 Tỷ giá hối đoái thực Theo như Michael Mussa (1986), tỷ giá hối đoái thực giữa hai quốc gia có thể được định nghĩa là giá tương đối của giỏ hàng hoá tiêu dùng của một quốc gia so với giỏ hàng hoá tiêu dùng của quốc gia kia. Còn theo như Ahmed N.

Kipici (1997), tỷ giá hối đoái thực có thể được định nghĩa là tỷ giá hối đoái danh nghĩa có tính đến chênh lệch lạm phát giữa các quốc gia. Từ hai định nghĩa trên, tỷ giá hối đoái thực (RER) là tỷ giá danh nghĩa được điều chỉnh bởi tương quan giá cả trong nước và ngoài nước. cho biết tỉ lệ giá cả hàng hóa ở hai quốc gia khi tính theo cùng một đơn vị tiền tệ, hay nói cách khác là tỉ lệ trao đổi hàng hóa hai quốc gia. 17 • Tỷ giá thực song phương Tỷ giá thực song phương là tỷ giá danh nghĩa đã được điều chỉnh theo mức chênh lệch lạm phát giữa hai nước, nó là chỉ số thể hiện sức mua của đồng nội tệ so với đồng ngoại tệ.

Vì thế có thể xem tỷ giá thực là thước đo sức cạnh tranh trong mậu dịch quốc tế của một quốc gia so với một quốc gia khác. – Tỷ giá thực song phương ở trạng thái tĩnh Tỷ giá thực song phương được xét tại một thời điểm. Ta có công thức tính như sau: E E. P f Er = = P h ⁄P f Ph Trong đó, E đại diện cho tỷ giá danh nghĩa tính bằng số đơn vị nội tệ trên một đơn vị ngoại tệ.

Ph là mức giá trong nước và Pf là mức giá nước ngoài. Trong công thức trên, tử số là giá cả hàng hóa được quy về đồng nội tệ và đem chia cho mẫu số là giá hàng hóa trong nước (cũng được tính bằng nội tệ). Vì thế tỷ giá thực là một chỉ số so sánh mức giá nước ngoài so với mức giá trong nước. Nếu Er = 1 thì đồng tiền trong nước và đồng ngoại tệ có ngang giá sức mua.

Nếu Er >1, đồng nội tệ được định giá thấp. Khi đồng nội tệ định giá thấp, về lý thuyết sẽ khuyến khích xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu. Ngược lại, khi Er <1, đồng nội tệ được định giá cao, giá hàng hóa trong nước sẽ cao hơn giá hàng hóa ở nước ngoài. Do đó, ngược lại với trường hợp trên, đồng nội tệ định giá cao sẽ hạn chế xuất khẩu và tăng nhập khẩu.

– Tỷ giá thực song phương ở trạng thái động Hiện nay không có quốc gia nào công bố giá của một rổ hàng hóa, cho nên tỷ giá thực ở trạng thái tĩnh chỉ mang ý nghĩa lý thuyết. Vì vậy, người ta sử dụng tỷ giá ở trạng thái động để tính toán sự vận động của tỷ giá thực từ thời kỳ này sang thời kỳ khác thông qua việc điều chỉnh tỷ giá danh nghĩa với chênh lệch lạm phát giữa hai quốc gia có đồng tiền đem so sánh. Tại thời điểm t: CPI0ft et0r = 𝑒0𝑡 × × 100% CPI0ht 18 Trong đó, et0 đại diện cho chỉ số tỷ giá danh nghĩa thời điểm t so với thời điểm 𝐸𝑡 0. Được xác định bằng công thức sau 𝑒𝑛𝑡 = 𝐸.

et0r là chỉ số tỷ giá thực thời điểm t so 0 𝑡 𝐸𝑟 với thời điểm 0. Hai biến CPI0ft và CPI0ht lần lượt là chỉ số 0 giá ở nước ngoài thời điểm t và chỉ số giá trong nước thời điểm t. • Tỷ giá thực đa phương Tỷ giá thực song phương thể hiện sự lên giá hay xuống giá của một đồng nội tệ so với một đồng ngoại tệ. Tuy nhiên, ngày nay mối quan hệ thương mại của quốc gia là đa phương, một nước có giao dịch và quan hệ với nhiều nước khác trên thế giới.

Vì vậy, để đánh giá tác động của tỷ giá đến tình trạng cán cân thương mại của một quốc gia, người ta thường dùng tỷ giá thực đa phương để có cái nhìn toàn diện hơn về vị thế cạnh tranh của hàng hoá trong nước với các đối tác thương mại tại một thời điểm nhất định. Kipici và Mehtap Kesriyeli (1997), tỷ giá thực đa phương là tỷ giá hối đoái thực tương ứng với các đối tác thương mại của một quốc gia được sử dụng theo một số tiêu chí trọng số. Tỷ trọng của các nước đối tác trong tổng khối lượng ngoại thương của một quốc gia hoặc tỷ trọng của các đơn vị tiền tệ được sử dụng trong các giao dịch ngoại thương có thể được lấy làm thước đo về tiêu chí trọng số này. Từ định nghĩa trên, tỷ giá thực đa phương (hay tỷ giá hiệu lực – REER) có thể hiểu là một chỉ số phản ánh mức độ cạnh tranh về giá cả của quốc gia và là cơ sở để đánh giá đồng nội tệ bị định giá cao hay thấp.

Chỉ số này rất hữu ích cho việc đạt được mục tiêu thích hợp trong cơ chế tỷ giá hỗn hợp giữa linh hoạt và cố định. Vì vậy, nó được nhìn nhận như là dữ liệu cơ bản cho quá trình thực thi chính sách. Tỷ giá thực đa phương được tính toán để định ra giá trị thực của đồng nội tệ so với các ngoại tệ (rổ ngoại tệ). Bằng cách điều chỉnh tỷ giá theo chênh lệch lạm phát quốc nội so với lạm phát các đối tác tác thương mại, ta sẽ có tỷ giá thực song phương với từng đồng ngoại tệ.

Sau đó xác định quyền số (mức độ ảnh hưởng đối 19 với tỷ giá thực thông qua tỷ trọng thương mại của từng đối tác với quốc gia có đồng tiền tính REER).