Tác Động Của Tỷ Giá Đến Cán Cân Thương Mại Việt Nam - Trung Quốc

Trong nền kinh tế hiện nay, tỷ giá có tác động không nhỏ đến cán cân thương mại quốc tế. 116 trang · Học viện Ngân hàng · 2016.

• Tác giả: Phạm Hà Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thị Hoàng Anh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Tỷ Giá Đến Cán Cân Thương Mại Việt Nam – Trung Quốc
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Tính mới của đề tài
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 0.4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.6. Kết cấu đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỶ GIÁ VÀ TÁC ĐỘNG CỦA TỶ GIÁ ĐẾN CÁN CÂN THƢƠNG MẠI SONG PHƢƠNG
• 1.1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỶ GIÁ
• 1.1.1. Khái niệm về tỷ giá
• 1.1.2. Phân loại tỷ giá hối đoái
• 1.1.3. Chế độ tỷ giá
• 1.1.3.1. Khái niệm
• 1.1.3.2. Phân loại cơ chế tỷ giá theo lý thuyết
• 1.1.3.3. Cách phân loại cơ chế tỷ giá mới của IMF
• 1.1.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ giá
• 1.2. LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÁN CÂN THƢƠNG MẠI SONG PHƢƠNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA TỶ GIÁ ĐẾN CÁN CÂN THƢƠNG MẠI SONG PHƢƠNG
• 1.2.1. Cán cân thƣơng mại song phƣơng
• 1.2.2. Tác động của tỷ giá đến cán cân thƣơng mại song phƣơng
• 1.3. KINH NGHIỆM CỦA TRUNG QUỐC TRONG ĐIỀU HÀNH TỶ GIÁ NHẰM THAY ĐỔI TÍCH CỰC ĐẾN CÁN CÂN THƢƠNG MẠI
• 1.3.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.3.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA TỶ GIÁ ĐẾN CÁN CÂN THƢƠNG MẠI VIỆT NAM – TRUNG QUỐC
• 2.1. THỰC TRẠNG CÁN CÂN THƢƠNG MẠI SONG PHƢƠNG VIỆT NAM – TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 2000 – 2015
• 2.1.1. Hoạt động xuất khẩu của Việt Nam
• 2.1.2. Hoạt động nhập khẩu của Việt Nam
• 2.1.3. Cán cân thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc và tình trạng nhập siêu
• 2.2. ĐÁNH GIÁ ĐỊNH LƢỢNG VỀ TÁC ĐỘNG CỦA TỶ GIÁ CNY/VND TỚI CÁN CÂN THƢƠNG MẠI VIỆT NAM – TRUNG QUỐC
• 2.2.1. Mô tả mô hình
• 2.2.2. Đánh giá tác động của tỷ giá đến thƣơng mại song phƣơng Việt Nam-Trung Quốc
• 2.3. Đánh giá chung về tác động của tỷ giá tới cán cân thƣơng mại song phƣơng Việt Nam – Trung Quốc
• 2.4. KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI ĐIỀU HÀNH TỶ GIÁ Ở VIỆT NAM NHẰM CẢI THIỆN CÁN CÂN THƢƠNG MẠI SONG PHƢƠNG VIỆT NAM – TRUNG QUỐC
• 2.4.1. CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC ĐỐI VỚI VIỆT NAM TRONG CẢI THIỆN CÁN CÂN THƢƠNG MẠI SONG PHƢƠNG VIỆT NAM – TRUNG QUỐC
• 2.4.1.1. Thách thức
• 2.4.2. KHUYẾN NGHỊ ĐỐI VỚI ĐIỀU HÀNH TỶ GIÁ NHẰM CẢI THIỆN CÁN CÂN THƢƠNG MẠI SONG PHƢƠNG VIỆT NAM – TRUNG QUỐC
• 2.4.3. CÁC KHUYẾN NGHỊ KHÁC NHẰM CẢI THIỆN CÁN CÂN THƢƠNG MẠI SONG PHƢƠNG VIỆT NAM – TRUNG QUỐC
• 2.4.3.1. Xây dựng một nền sản xuất vững mạnh
• 2.4.3.2. Chính sách hàng xuất nhập khẩu
• 2.4.3.3. Tận dụng cơ hội từ các hiệp định thƣơng mại tự do
• 2.4.3.4. Định hƣớng từ Chính phủ
• 2.4.3.5. Tăng cƣờng tính đồng bộ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Mô tả và giải thích số liệu thống kê: EX, RATE, GDPCHINA, D1, D2
• Phụ lục 2. Kiểm định tính dừng của chuỗi thời gian của các biến trong mô hình
• Phụ lục 3. Mô hình 1 - Các hệ số thu đƣợc từ mô hình VAR
• Phụ lục 4. Các kiểm định về tính ổn định của mô hình 1
• Phụ lục 5. Mô hình 2: Các hệ số thu đƣợc từ mô hình VAR
• Phụ lục 6. Các kiểm định về tính ổn định của mô hình 2
• Phụ lục 7. Mô hình 3: Các hệ số thu đƣợc từ mô hình VAR
• Phụ lục 8. Các kiểm định về tính ổn định của mô hình 3

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tỷ Giá Hối Đoái và Cán Cân Thương Mại

Trong nền kinh tế hiện nay, tỷ giá có tác động không nhỏ đến cán cân thương mại quốc tế. Theo các lý thuyết về kinh tế quốc tế, khi tỷ giá có xu hướng tăng sẽ tạo hiệu ứng kích thích xuất khẩu làm tăng tổng kim ngạch xuất khẩu, đi kèm với đó là việc làm tăng giá trị các mặt hàng nhập khẩu. Như vậy trong ngắn hạn điều này sẽ góp phần cải thiện cán cân thương mại, nâng cao tính cạnh tranh của quốc gia. Cũng chính bởi vậy mà nhiều quốc gia trên thế giới đã sử dụng tỷ giá như một công cụ để làm thay đổi cán cân thương mại qua việc phá giá đồng nội tệ của mình. Tại Việt Nam, trong hơn 10 năm trở lại đây, cán cân thương mại luôn ở trong tình trạng thâm hụt (ngoại trừ giai đoạn 2012 – 2014). Đặc biệt phải kể đến tình trạng nhập siêu ở mức báo động với Trung Quốc đã khiến cho nền kinh tế Việt Nam mất đi thế chủ động, cân bằng kinh tế vĩ mô bị đe dọa.

1.1. Định Nghĩa và Phân Loại Tỷ Giá Hối Đoái Quan Trọng

Tỷ giá (Exchange rate) là giá cả của một đồng tiền được biểu thị thông qua đồng tiền khác. Trong đó đồng tiền yết giá là đồng tiền có đơn vị cố định và bằng 1 đơn vị. Đồng tiền định giá là đồng tiền có đơn vị thay đổi, phụ thuộc vào quan hệ cung cầu trên thị trường. Ví dụ: Tỷ giá USD/VND = 22,230 tức là 1 USD sẽ đổi lấy 22,230 VNĐ. Ở đây đồng tiền yết giá là USD còn đồng tiền định giá là VND. Trong giao dịch ngoại hối, tín dụng và thanh toán thương mại quốc tế, các loại tỷ giá hối đoái khác nhau được hình thành và phục vụ mục đích khác nhau. Một số loại tỷ giá thường được sử dụng bao gồm Tỷ giá điện hối (T/T Rate), Tỷ giá thư hối (M/T Rate), Tỷ giá Séc (Cheque Rate), Tỷ giá hối phiếu trả ngay (Draft Rate), Tỷ giá chuyển khoản (Transfer Rate), và Tỷ giá tiền mặt (Cash Rate).

1.2. Các Chế Độ Tỷ Giá Phổ Biến Ưu và Nhược Điểm

Chế độ tỷ giá hối đoái là cách thức một đất nước quản lý đồng tiền của mình liên quan đến các đồng tiền nước ngoài và quản lý thị trường ngoại hối. Có ba chế độ tỷ giá chính: Tỷ giá hối đoái cố định, Cơ chế tỷ giá thả nổi (hay còn gọi là cơ chế tỷ giá linh hoạt), Cơ chế tỷ giá thả nổi có điều tiết. Theo cơ chế tỷ giá thả nổi giá, tỷ giá tự do thay đổi theo cung cầu ngoại tệ, chính phủ không can thiệp vào thị trường ngoại hối. Khi tỷ giá hối đoái tăng thì đồng nội tệ giảm giá và ngược lại. Đồng tiền của quốc gia có lạm phát thấp sẽ tăng giá và ngược lại, đồng tiền của nước có lạm phát cao sẽ giảm giá. Điều này đã làm cho cán cân thương mại giữa hai quốc gia cân bằng trở lại và đảm bảo có ngang giá sức mua giữa các quốc gia có tham gia thương mại quốc tế.

II. Ảnh Hưởng Tỷ Giá VNĐ CNY Bài Toán Xuất Nhập Khẩu

Với việc đồng CNY của Trung Quốc mới gia nhập giỏ tiền tệ SDR, trong thời gian tới chính phủ Trung Quốc sẽ phải thả nổi linh hoạt Nhân dân tệ. Điều này cũng đồng nghĩa với việc Nhân dân tệ sẽ lên giá. Trong bối cảnh đó, cán cân thương mại Việt Nam - Trung Quốc sẽ đứng trước những cơ hội và thách thức nào? Liệu tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc có được cải thiện hay không? Việt Nam có thể tận dụng được sự lên giá của nhân dân tệ (CNY) để thúc đẩy xuất khẩu sang Trung Quốc từ đó làm giảm tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc.

2.1. Tác Động của Tỷ Giá đến Xuất Khẩu Việt Nam

Khi đồng Nhân dân tệ (CNY) tăng giá so với Đồng Việt Nam (VNĐ), hàng hóa Việt Nam trở nên rẻ hơn tương đối cho người tiêu dùng Trung Quốc. Điều này có thể dẫn đến sự gia tăng nhu cầu đối với hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc, đặc biệt là các sản phẩm nông nghiệp, thủy sản và hàng tiêu dùng. Ngược lại, nếu đồng VNĐ tăng giá so với CNY, hàng hóa Việt Nam sẽ trở nên đắt hơn đối với người tiêu dùng Trung Quốc, có thể làm giảm sức cạnh tranh và kim ngạch xuất khẩu.

2.2. Tác Động của Tỷ Giá đến Nhập Khẩu từ Trung Quốc

Nếu đồng Nhân dân tệ (CNY) tăng giá so với Đồng Việt Nam (VNĐ), hàng hóa Trung Quốc trở nên đắt hơn tương đối cho người tiêu dùng Việt Nam. Điều này có thể dẫn đến sự giảm nhu cầu đối với hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc. Ngược lại, nếu đồng VNĐ tăng giá so với CNY, hàng hóa Trung Quốc sẽ trở nên rẻ hơn đối với người tiêu dùng Việt Nam, có thể làm tăng kim ngạch nhập khẩu và gia tăng áp lực lên cán cân thương mại.

2.3. Biến Động Tỷ Giá và Rủi Ro cho Doanh Nghiệp

Sự biến động của tỷ giá VNĐ/CNY tạo ra rủi ro cho các doanh nghiệp tham gia vào hoạt động xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Trung Quốc. Các doanh nghiệp có thể phải đối mặt với rủi ro tỷ giá, khi giá trị của các khoản thanh toán bằng đồng VNĐ hoặc CNY thay đổi so với dự kiến, ảnh hưởng đến lợi nhuận và khả năng cạnh tranh. Do đó, các doanh nghiệp cần phải có các biện pháp phòng ngừa rủi ro tỷ giá như sử dụng các công cụ phái sinh tiền tệ hoặc đàm phán các điều khoản thanh toán linh hoạt trong hợp đồng.

III. Kinh Nghiệm Điều Hành Tỷ Giá của Trung Quốc Bài Học

Nhiều quốc gia trên thế giới đã sử dụng tỷ giá như một công cụ để làm thay đổi cán cân thương mại qua việc phá giá đồng nội tệ của mình. Trung Quốc là một ví dụ điển hình trong việc điều hành tỷ giá để đạt được các mục tiêu kinh tế. Nghiên cứu kinh nghiệm của Trung Quốc có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc quản lý tỷ giá và cải thiện cán cân thương mại.

3.1. Giai Đoạn Trước WTO Tỷ Giá và Thặng Dư Thương Mại

Trước khi gia nhập WTO, Trung Quốc duy trì một chế độ tỷ giá cố định hoặc neo vào đồng đô la Mỹ. Chính sách này đã giúp Trung Quốc duy trì sự ổn định tỷ giá và thúc đẩy xuất khẩu. Tuy nhiên, nó cũng gây ra những tranh cãi về việc Trung Quốc thao túng tiền tệ để tạo lợi thế cạnh tranh không công bằng trong thương mại.

3.2. Giai Đoạn Sau WTO Nới Lỏng Tỷ Giá Thay Đổi

Sau khi gia nhập WTO, Trung Quốc dần dần nới lỏng chế độ tỷ giá và cho phép đồng nhân dân tệ (CNY) dao động trong một biên độ hẹp. Sự thay đổi này đã làm tăng tính linh hoạt của tỷ giá và giúp Trung Quốc đối phó tốt hơn với các cú sốc bên ngoài. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra những thách thức mới trong việc quản lý tỷ giá và kiểm soát lạm phát.

3.3. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam Từ Trung Quốc

Từ kinh nghiệm của Trung Quốc trong điều hành tỷ giá, Việt Nam có thể rút ra một số bài học sau: (1) Cần có một chế độ tỷ giá phù hợp với điều kiện kinh tế của đất nước; (2) Cần tăng cường tính linh hoạt của tỷ giá để đối phó với các cú sốc bên ngoài; (3) Cần có các công cụ và chính sách để quản lý tỷ giá và kiểm soát lạm phát; (4) Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chính phủ trong việc điều hành tỷ giá.

IV. Thực Trạng Cán Cân Thương Mại Việt Nam Trung Quốc

Việt Nam và Trung Quốc có quan hệ thương mại song phương ngày càng phát triển. Tuy nhiên, cán cân thương mại giữa hai nước luôn trong tình trạng thâm hụt lớn, với Việt Nam nhập siêu từ Trung Quốc. Phân tích thực trạng cán cân thương mại Việt Nam - Trung Quốc là cần thiết để đưa ra các giải pháp cải thiện.

4.1. Phân Tích Hoạt Động Xuất Khẩu của Việt Nam

Hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc tập trung vào một số mặt hàng chủ lực như nông sản, thủy sản, dệt may, da giày và điện tử. Tuy nhiên, cơ cấu hàng hóa xuất khẩu còn đơn giản và giá trị gia tăng thấp. Việt Nam cần đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu và nâng cao giá trị gia tăng để tăng kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc.

4.2. Đánh Giá Hoạt Động Nhập Khẩu của Việt Nam

Việt Nam nhập khẩu từ Trung Quốc chủ yếu là máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu và hàng tiêu dùng. Sự phụ thuộc vào nhập khẩu từ Trung Quốc gây ra những rủi ro cho nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là khi Trung Quốc có những thay đổi về chính sách thương mại hoặc kinh tế.

4.3. Tình Trạng Nhập Siêu từ Trung Quốc Nguyên Nhân

Tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc có nhiều nguyên nhân, bao gồm: (1) Cơ cấu sản xuất của Việt Nam còn yếu, phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên vật liệu từ Trung Quốc; (2) Năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam còn thấp so với hàng hóa Trung Quốc; (3) Chính sách thương mại của Việt Nam chưa đủ mạnh để thúc đẩy xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu.

V. Giải Pháp Điều Hành Tỷ Giá Để Cải Thiện Thương Mại

Để cải thiện cán cân thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc, cần có các giải pháp điều hành tỷ giá hợp lý. Các giải pháp này cần phải phù hợp với điều kiện kinh tế của Việt Nam và phải được thực hiện một cách đồng bộ với các chính sách kinh tế khác.

5.1. Linh Hoạt Tỷ Giá Lợi Ích và Rủi Ro

Một giải pháp quan trọng là tăng cường tính linh hoạt của tỷ giá. Điều này có nghĩa là Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cần giảm sự can thiệp vào thị trường ngoại hối và cho phép tỷ giá dao động theo cung cầu. Tuy nhiên, việc tăng cường tính linh hoạt của tỷ giá cũng có thể gây ra những rủi ro như biến động tỷ giá lớn và ảnh hưởng đến lạm phát.

5.2. Chính Sách Tiền Tệ Hỗ Trợ Xuất Khẩu

NHNN cần có các chính sách tiền tệ hỗ trợ xuất khẩu, chẳng hạn như giảm lãi suất cho vay đối với các doanh nghiệp xuất khẩu. Tuy nhiên, cần phải cân nhắc kỹ lưỡng để tránh gây ra lạm phát hoặc làm suy yếu đồng VNĐ.

5.3. Điều Chỉnh Tỷ Giá và Quản Lý Vốn

Trong một số trường hợp, NHNN có thể cần phải điều chỉnh tỷ giá để cải thiện cán cân thương mại. Tuy nhiên, việc điều chỉnh tỷ giá cần phải được thực hiện một cách cẩn trọng và phải đi kèm với các biện pháp quản lý vốn để tránh gây ra sự bất ổn cho nền kinh tế.

VI. Các Khuyến Nghị Để Cải Thiện Cán Cân Thương Mại

Ngoài các giải pháp điều hành tỷ giá, cần có các khuyến nghị khác để cải thiện cán cân thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc. Các khuyến nghị này tập trung vào việc xây dựng một nền sản xuất vững mạnh, phát triển chính sách hàng xuất nhập khẩu, tận dụng cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do, định hướng từ Chính phủ và tăng cường tính đồng bộ.

6.1. Xây Dựng Nền Sản Xuất Vững Mạnh

Để giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu từ Trung Quốc, Việt Nam cần xây dựng một nền sản xuất vững mạnh. Điều này đòi hỏi phải đầu tư vào công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ.

6.2. Chính Sách Hàng Xuất Nhập Khẩu

Việt Nam cần có một chính sách hàng xuất nhập khẩu hợp lý để thúc đẩy xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu. Chính sách này cần phải tập trung vào việc hỗ trợ các doanh nghiệp xuất khẩu, giảm thiểu các rào cản thương mại và tăng cường kiểm soát chất lượng hàng hóa.

6.3. Tận Dụng Cơ Hội Từ Hiệp Định Tự Do

Việt Nam cần tận dụng cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) để mở rộng thị trường xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài. Các FTA có thể giúp Việt Nam giảm thuế, loại bỏ các rào cản thương mại và tăng cường hợp tác kinh tế với các đối tác.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong lý thuyết kinh tế quốc tế, tỷ giá hối đoái là một trong những công cụ vĩ mô quan trọng tác động trực tiếp đến hoạt động ngoại thương. Khi tỷ giá danh nghĩa tăng (đồng nội tệ giảm giá), giá hàng hóa xuất khẩu tính bằng ngoại tệ trở nên rẻ hơn trên thị trường quốc tế, tạo hiệu ứng kích thích kim ngạch xuất khẩu; đồng thời làm tăng giá trị quy đổi của hàng hóa nhập khẩu tính bằng nội tệ, từ đó kiềm chế nhập khẩu và góp phần cải thiện cán cân thương mại trong ngắn và dài hạn.

Tại Việt Nam, trong hơn một thập kỷ (giai đoạn 2000–2015), cán cân thương mại thường xuyên ở trong tình trạng thâm hụt kéo dài (ngoại trừ giai đoạn thặng dư ngắn 2012–2014). Trong đó, tình trạng nhập siêu từ thị trường Trung Quốc gia tăng liên tục qua các năm, đặt ra nhiều thách thức đối với việc duy trì cân đối vĩ mô và tính tự chủ của nền sản xuất trong nước. Ở bối cảnh quốc tế thời điểm nghiên cứu, đồng Nhân dân tệ (CNY) của Trung Quốc chính thức được Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đưa vào giỏ quyền rút vốn đặc biệt (SDR), buộc Trung Quốc từng bước thực hiện chính sách thả nổi linh hoạt hơn đối với đồng nội tệ. Đồng thời, Việt Nam tham gia vào các cam kết hội nhập sâu rộng như Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP).

Từ bối cảnh thực tiễn trên, tác giả Phạm Hà Anh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp nhằm đánh giá mối quan hệ định tính và định lượng giữa biến động tỷ giá và quan hệ thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định thông qua 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về tỷ giá, cán cân thương mại và cơ chế tác động của tỷ giá tới cán cân thương mại song phương.
2. Đánh giá thực trạng cán cân thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc giai đoạn 2000–2015 thông qua cơ cấu mặt hàng xuất nhập khẩu và quy mô nhập siêu.
3. Đo lường và kiểm định định lượng tác động của tỷ giá CNY/VND đến cán cân thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp điều hành tỷ giá và các chính sách kinh tế thương mại bổ trợ nhằm từng bước thu hẹp thâm hụt thương mại song phương.

• Đối tượng nghiên cứu: Cơ sở lý luận về tỷ giá, cán cân thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc và các tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại giữa hai quốc gia.
• Phạm vi nghiên cứu: Diễn biến tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại hàng hóa song phương giữa Việt Nam và Trung Quốc trong khoảng thời gian từ quý 1/2000 đến quý 4/2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên hệ thống lý thuyết kinh tế quốc tế và tài chính tiền tệ:

• Khái niệm và cơ chế tỷ giá: Khái niệm tỷ giá hối đoái, phân loại tỷ giá (theo phương tiện chuyển ngoại hối, phương tiện thanh toán quốc tế, thời điểm giao dịch, nghiệp vụ kinh doanh); phân loại chế độ tỷ giá theo lý thuyết truyền thống (cố định, thả nổi hoàn toàn, thả nổi có điều tiết) và theo phân loại thực tế của IMF (De Facto Classifications gồm chế độ neo tỷ giá, chế độ tỷ giá trung gian như cơ chế Basket, Band and Crawl - BBC, và chế độ tỷ giá thả nổi).
• Mô hình tiếp cận độ co giãn (Điều kiện Marshall – Lerner): Điều kiện tiên quyết để việc phá giá đồng nội tệ cải thiện được cán cân thương mại là tổng giá trị tuyệt đối của hệ số co giãn xuất khẩu theo tỷ giá ($\eta_x$) và hệ số co giãn nhập khẩu theo tỷ giá ($\eta_m$) phải lớn hơn 1 ($\eta_x + \eta_m > 1$).
• Lý thuyết tuyến J (Hiệu ứng đường cong J): Phân tích sự đánh đổi giữa hiệu ứng giá cả (price effect) có tác động tức thì trong ngắn hạn làm cán cân thương mại xấu đi và hiệu ứng khối lượng (volume effect) phát huy dần dần trong dài hạn giúp cán cân thương mại phục hồi và thặng dư. Các nhân tố can thiệp vào độ dài tuyến J gồm tỷ trọng hàng hóa đủ tiêu chuẩn thương mại quốc tế (ITG/NITG), năng lực sản xuất hàng thay thế nhập khẩu, mức độ linh hoạt của tiền lương và tỷ trọng nguyên liệu nhập khẩu cấu thành đầu vào sản xuất.
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Phương pháp định tính: Thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, so sánh dữ liệu xuất nhập khẩu và phân tích kinh nghiệm điều hành tỷ giá của Trung Quốc qua các thời kỳ (1979–1984, 1984–1994, 1994–2001, 2001–2005, 2005–2008, 2009–2016).
  • Phương pháp định lượng: Ứng dụng mô hình Vectơ tự hồi quy (VAR - Vector Autoregression) với chuỗi số liệu theo quý từ quý 1/2000 đến quý 4/2015 (64 quan sát). Tác giả tiến hành kiểm định tính dừng (nghiệm đơn vị) của các chuỗi thời gian, ước lượng các phương trình hồi quy, kiểm định độ ổn định của hệ thống mô hình và phân tích hàm phản ứng đẩy (Impulse Response Functions) của kim ngạch xuất khẩu, nhập khẩu và cán cân thương mại trước cú sốc tỷ giá và các biến số kinh tế vĩ mô.
• Nguồn dữ liệu: Số liệu thứ cấp chính thức từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Bộ Công Thương và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về tỷ giá và tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại song phương

Chương 1 hệ thống hóa lý luận cơ bản về tỷ giá hối đoái, cán cân thương mại song phương và các kênh truyền dẫn tác động của tỷ giá đến xuất nhập khẩu. Tác giả phân tích các yếu tố tác động đến giá trị xuất nhập khẩu tính bằng nội tệ và ngoại tệ (lạm phát, giá thế giới, thu nhập của người không cư trú, hàng rào thuế quan và hạn ngạch).

Nội dung trọng tâm của chương là làm rõ điều kiện Marshall – Lerner và hiệu ứng tuyến J trong việc lý giải vì sao phá giá tiền tệ chưa chắc đem lại hiệu quả cải thiện cán cân thương mại ngay lập tức đối với các nền kinh tế đang phát triển có tỷ trọng nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào cao.

Phần cuối chương phân tích kinh nghiệm quản lý tỷ giá của Trung Quốc từ thời kỳ đa tỷ giá, chuyển đổi sang tỷ giá thống nhất (1994), điều hành tỷ giá neo lỏng lẻo nhằm hỗ trợ xuất khẩu bước vào WTO, cho đến giai đoạn chuyển sang cơ chế thả nổi có quản lý (Managed Floating) và chủ động hạ giá CNY trong giai đoạn 2015–2016. Từ đó, tác giả đúc kết 6 bài học kinh nghiệm cho Việt Nam:

1. Xây dựng chính sách kinh tế vĩ mô rõ ràng, hợp lý và minh bạch.
2. Thả nổi linh hoạt thị trường các yếu tố sản xuất và sản phẩm để ứng phó cú sốc tỷ giá.
3. Hoàn thiện và củng cố hệ thống tài chính quốc gia.
4. Nâng cao năng lực giám sát các sản phẩm tài chính - ngân hàng mới.
5. Tăng cường tính công khai, minh bạch dữ liệu kinh tế định kỳ.
6. Duy trì quy mô dự trữ ngoại hối đủ mạnh.

Chương 2: Thực trạng tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại Việt Nam – Trung Quốc

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc giai đoạn 2000–2015:

• Hoạt động xuất khẩu: Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc tăng từ 1.418 triệu USD (2001) lên 11.125,6 triệu USD (2011) và đạt 16,9 tỷ USD (2015). Cơ cấu hàng xuất khẩu tập trung vào 3 nhóm chính: nguyên nhiên liệu (than đá, dầu thô, cao su), nông lâm thủy sản (gạo, sắn, rau quả, thủy sản) và hàng công nghiệp sơ chế (giày dép, xơ sợi). Giai đoạn 2012–2015 xuất hiện thêm nhóm máy vi tính, điện tử và linh kiện (năm 2015 chiếm khoảng 15% kim ngạch) do đóng góp của các doanh nghiệp FDI.
• Hoạt động nhập khẩu: Kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc tăng mạnh từ 1.629,9 triệu USD (2001) lên 24.593,9 triệu USD (2011) và đạt xấp xỉ 50,3 tỷ USD (2015). Trung Quốc cung ứng 45/53 nhóm mặt hàng nhập khẩu chủ lực của Việt Nam, trong đó có 9 nhóm hàng đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD/năm (máy móc thiết bị phụ tùng, sắt thép, điện thoại và linh kiện, hóa chất, nguyên phụ liệu dệt may da giày, vải các loại...).
• Tình trạng nhập siêu: Nhập siêu từ Trung Quốc tăng từ mức 210 triệu USD (2001) lên 12,71 tỷ USD (2010), 16,397 tỷ USD (2012) và vượt mốc 30 tỷ USD vào năm 2014-2015. Tỷ trọng nhập siêu từ Trung Quốc so với tổng nhập siêu cả nước tăng từ 18,8% (2001) lên mức đỉnh điểm 102,7% vào năm 2010 và gấp 1,4 lần tổng mức nhập siêu vào năm 2011 (do Việt Nam xuất siêu sang các thị trường khác).
• Đánh giá định lượng: Sử dụng mô hình VAR với các biến chuỗi thời gian (kim ngạch xuất khẩu EX, kim ngạch nhập khẩu IM/RATE, GDP Trung Quốc, các biến giả D1, D2). Kết quả hàm phản ứng đẩy chỉ ra rằng tác động của biến động tỷ giá đến xuất khẩu và nhập khẩu có độ trễ nhất định, đồng thời thâm hụt thương mại song phương chịu chi phối lớn bởi cấu trúc nền kinh tế và nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu sản xuất hơn là chỉ riêng biến động tỷ giá danh nghĩa.

Chỉ tiêu (Đơn vị: Triệu USD)	Năm 2001	Năm 2006	Năm 2009	Năm 2011	Năm 2012	Năm 2013	Năm 2014	Năm 2015
Kim ngạch xuất khẩu sang TQ	1.418,0	3.030,0	4.781,0	11.125,6	12.389,0	13.260,0	14.900,0	16.900,0
Kim ngạch nhập khẩu từ TQ	1.629,9	7.390,0	15.970,0	24.593,9	28.786,3	36.950,0	43.800,0	50.300,0
Cán cân thương mại VN – TQ	-211,9	-4.360,0	-11.189,0	-13.468,3	-16.397,3	-23.690,0	-28.900,0	-33.400,0
Tổng xuất khẩu của Việt Nam	15.029,0	39.826,0	62.685,0	96.905,0	114.570,0	132.130,0	150.190,0	162.110,0
Tổng nhập khẩu của Việt Nam	16.217,0	44.891,0	68.830,0	106.749,0	113.790,0	132.120,4	148.050,0	165.650,0
Cán cân thương mại cả nước	-1.188,0	-5.065,0	-6.145,0	-9.844,0	+780,0	+9,6	+2.140,0	-3.540,0

Chương 3: Khuyến nghị chính sách đối với điều hành tỷ giá ở Việt Nam nhằm cải thiện cán cân thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc

Chương 3 đề xuất định hướng chính sách dựa trên bối cảnh hội nhập kinh tế và kết quả nghiên cứu thực nghiệm:

• Cơ hội và thách thức: Đồng CNY gia nhập giỏ SDR thúc đẩy Trung Quốc điều hành tỷ giá theo thị trường; Việt Nam tham gia TPP và AEC mở rộng không gian xuất khẩu nhưng đồng thời tạo sức ép cạnh tranh gay gắt từ hàng hóa nhập khẩu giá rẻ.
• Khuyến nghị điều hành tỷ giá:
  • Điều hành tỷ giá linh hoạt có kiểm soát, gắn tỷ giá với một rổ tiền tệ của các đối tác thương mại lớn thay vì chỉ neo chặt vào USD.
  • Theo dõi sát diễn biến tỷ giá CNY/USD và CNY/VND để có các bước điều chỉnh biên độ tỷ giá trung tâm kịp thời, tránh việc đồng VND bị định giá quá cao so với CNY làm gia tăng áp lực nhập siêu.
• Các giải pháp phối hợp bổ trợ:
  1. Xây dựng nền sản xuất vững mạnh: Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ, đẩy mạnh chế biến sâu các sản phẩm thế mạnh (nông sản, cao su, gỗ) để giảm xuất khẩu thô.
  2. Điều chỉnh chính sách xuất nhập khẩu: Đa dạng hóa thị trường nhập khẩu máy móc, nguyên vật liệu; kiểm soát chặt chất lượng hàng nhập khẩu và tiểu ngạch biên giới.
  3. Tận dụng cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do: Khai thác các ưu đãi thuế quan từ TPP, AEC và các FTA song phương/đa phương.
  4. Định hướng và can thiệp từ Chính phủ: Hỗ trợ thông tin thị trường, rào cản kỹ thuật hợp pháp theo thông lệ quốc tế và quy hoạch chuỗi cung ứng nội địa.
  5. Tăng cường tính đồng bộ chính sách: Kết hợp nhịp nhàng giữa chính sách tiền tệ, tỷ giá, tín dụng với chính sách tài khóa và xúc tiến thương mại.

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống dữ liệu thương mại chi tiết: Tác giả đã tổng hợp và phân tích chuỗi dữ liệu ngoại thương Việt Nam – Trung Quốc giai đoạn 2000–2015, chỉ rõ quy mô nhập siêu tăng gấp hơn 150 lần (từ 210 triệu USD năm 2001 lên hơn 33 tỷ USD năm 2015), phản ánh sự phụ thuộc lớn của chuỗi sản xuất trong nước vào máy móc và nguyên phụ liệu trung gian từ Trung Quốc (vải, phân bón, sắt thép, linh kiện).
• Kết quả kiểm định định lượng: Mô hình VAR và hàm phản ứng đẩy (Impulse Response) trên bộ dữ liệu chuỗi thời gian quý (2000Q1–2015Q4) đã kiểm định tính dừng và cung cấp bằng chứng thực nghiệm về phản ứng của kim ngạch xuất nhập khẩu trước biến động của tỷ giá và thu nhập đối tác (GDP Trung Quốc). Kết quả chứng minh rằng chính sách phá giá đơn thuần không thể là giải pháp duy nhất để cải thiện cán cân thương mại song phương nếu không đi kèm nâng cao năng lực sản xuất nội địa.
• Đóng góp mới của đề tài: Khóa luận là một trong những công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại riêng biệt giữa Việt Nam và Trung Quốc trong bối cảnh đồng CNY chính thức gia nhập giỏ tiền tệ quốc tế SDR và Việt Nam chuẩn bị thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (TPP, AEC).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Dữ liệu chuỗi thời gian phân tích dừng ở quý 4/2015; một số dòng dữ liệu thương mại tiểu ngạch biên giới chưa được thống kê đầy đủ do tính chất phức tạp của mậu dịch biên giới Việt – Trung. Mô hình kinh tế lượng tập trung chủ yếu vào các biến số vĩ mô tổng hợp, chưa đi sâu bóc tách chi tiết hàm lượng co giãn của từng phân nhóm mặt hàng cụ thể (như công nghệ cao, nông sản, nguyên liệu thô).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng chuỗi số liệu sau năm 2015 khi cơ chế tỷ giá trung tâm của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chính thức đi vào vận hành; nghiên cứu định lượng tác động của tỷ giá thực đa phương (REER) và ứng dụng các mô hình phi tuyến (NARDL) để kiểm định tính bất đối xứng của tác động tỷ giá đến cán cân thương mại song phương.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên môn phù hợp cho:

• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu viên các ngành Tài chính – Ngân hàng, Kinh tế quốc tế, Kinh doanh quốc tế và Quản lý kinh tế khi nghiên cứu về chính sách tỷ giá, tài chính quốc tế và quan hệ thương mại Việt – Trung.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến phương pháp ứng dụng mô hình VAR, kiểm định nghiệm đơn vị chuỗi thời gian và hàm phản ứng đẩy trong phân tích các biến số kinh tế lượng vĩ mô.
• Cán bộ làm việc tại các cơ quan hoạch định chính sách thương mại, tiền tệ, các hiệp hội ngành hàng xuất nhập khẩu cần số liệu tổng hợp về cơ cấu hàng hóa và diễn biến nhập siêu giữa Việt Nam và Trung Quốc qua các thời kỳ.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng mô hình kinh tế lượng nào để đánh giá tác động của tỷ giá?
Tác giả sử dụng mô hình Vectơ tự hồi quy (VAR - Vector Autoregression) với dữ liệu chuỗi thời gian theo quý từ quý 1/2000 đến quý 4/2015, kết hợp kiểm định tính dừng (nghiệm đơn vị) và phân tích hàm phản ứng đẩy (Impulse Response Function) để đo lường phản ứng của xuất khẩu, nhập khẩu và cán cân thương mại trước cú sốc tỷ giá.

2. Tỷ trọng nhập siêu từ Trung Quốc so với tổng nhập siêu cả nước trong giai đoạn nghiên cứu biến động ra sao?
Tỷ trọng nhập siêu từ Trung Quốc tăng từ 18,8% (năm 2001) lên 86% (năm 2006), 97,1% (năm 2009) và đạt đỉnh 102,7% vào năm 2010. Đến năm 2011, mức nhập siêu từ Trung Quốc gấp 1,4 lần tổng mức nhập siêu của cả nước.

3. Danh mục hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu chính giữa Việt Nam và Trung Quốc gồm những nhóm nào?

• Xuất khẩu: Nguyên nhiên liệu (than đá, dầu thô, cao su), nông lâm thủy sản (thủy sản, sắn, rau quả), hàng công nghiệp nhẹ (giày da, xơ sợi) và nhóm linh kiện điện tử/máy tính (từ khối FDI).
• Nhập khẩu: Máy móc thiết bị phụ tùng, sắt thép, điện thoại và linh kiện, hóa chất, phân bón, vải và nguyên phụ liệu dệt may da giày.

4. Vì sao phá giá tiền tệ chưa hẳn giúp cải thiện ngay cán cân thương mại Việt Nam – Trung Quốc theo lý thuyết tuyến J?
Do trong ngắn hạn, hiệu ứng giá cả có tính trội (giá hàng nhập khẩu tính bằng nội tệ tăng ngay lập tức), trong khi khối lượng hàng xuất nhập khẩu chưa kịp co giãn do độ trễ hợp đồng, thói quen tiêu dùng và năng lực sản xuất nội địa. Đặc biệt, nền sản xuất Việt Nam phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu và máy móc nhập khẩu từ Trung Quốc, khiến chi phí đầu vào tăng theo khi phá giá, làm giảm lợi thế cạnh tranh của hàng xuất khẩu.

5. Bối cảnh quốc tế mới nào được tác giả đề cập làm gia tăng tính thời sự của đề tài?
Bối cảnh đồng Nhân dân tệ (CNY) được IMF đưa vào giỏ định giá quyền rút vốn đặc biệt (SDR) buộc Trung Quốc phải nới lỏng kiểm soát và thả nổi linh hoạt tỷ giá hơn, cùng với tiến trình Việt Nam tham gia vào Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phạm Hà Anh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại, đồng thời phác họa bức tranh thực trạng thâm hụt thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc giai đoạn 2000–2015. Bằng việc kết hợp phân tích thực tiễn với mô hình kinh tế lượng chuỗi thời gian, công trình khẳng định sự cần thiết của việc điều hành tỷ giá linh hoạt gắn với rổ tiền tệ, song song với việc nâng cao năng lực sản xuất công nghiệp hỗ trợ nội địa. Các kết quả phân tích và khuyến nghị chính sách trong khóa luận cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cho nghiên cứu kinh tế vĩ mô và thương mại quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong nền kinh tế hiện nay, tỷ giá có tác động không nhỏ đến cán cân thƣơng mại quốc tế. Theo các lý thuyết về kinh tế quốc tế, khi tỷ giá có xu hƣớng tăng sẽ tạo hiệu ứng kích thích xuất khẩu làm tăng tổng kim ngạch xuất khẩu, đi kèm với đó là việc làm tăng giá trị các mặt hàng nhập khẩu. Nhƣ vậy trong ngắn hạn điều này sẽ góp phần cải thiện cán cân thƣơng mại, nâng cao tính cạnh tranh của quốc gia.

Cũng chính bởi vậy mà nhiều quốc gia trên thế giới đã sử dụng tỷ giá nhƣ một công cụ để làm thay đổi cán cân thƣơng mại qua việc phá giá đồng nội tệ của mình.Tại Việt Nam, trong hơn 10 năm trở lại đây, cán cân thƣơng mại luôn ở trong tình trạng thâm hụt (ngoại trừ giai đoạn 2012 – 2014). Đặc biệt phải kể đến tình trạng nhập siêu ở mức báo động với Trung Quốc đã khiến cho nền kinh tế Việt Nam mất đi thế chủ động, cân bằng kinh tế vĩ mô bị đe dọa. Với việc đồng CNY của Trung Quốc mới gia nhập giỏ tiền tệ SDR, trong thời gian tới chính phủ Trung Quốc sẽ phải thả nổi linh hoạt Nhân dân tê. Điều này cũng đồng nghĩa với việc Nhân dân tệ sẽ lên giá.

Tong bối cảnh đó, cán cân thƣơng mại Việt Nam - Trung Quốc sẽ đứng trƣớc những cơ hội và thách thức nào? Liệu tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc có đƣợc cải thiện hay không? Việt Nam có thể tận dụng đƣợc sự lên giá của nhân dân tệ (CNY) để thúc đẩy xuất khẩu sang Trung Quốc từ đó làm giảm tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc. Chính vì nguyên nhân kể trên, tác giả đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc” cho khóa luận tốt nghiệp tại Học viện Ngân hàng. Tính mới của đề tài Mối quan hệ giữa cán cân thƣơng mại và tỷ giá là một vấn đề đƣợc nhiều học giả, các nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách quan tâm nhƣ: Phạm Chí Quang (1999), Nguyễn Thị Huyền Anh (2005), Đinh Thanh Long (2009), Nguyễn Thanh Nhàn và Phạm Lâm Anh (2011). Tuy nhiên, các nghiên cứu trƣớc đây thƣờng tập trung vào mối quan hệ giữa cán cân thƣơng mại của toàn bộ nền kinh tế và tỷ giá nói chung.

Một số nghiên cứu có đề cập đến cán cân thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc nhƣng cũng chỉ dừng ở việc nêu thực trạng, nguyên nhân giải pháp chứ chƣa đề cập 1 riêng đến cán cân thƣơng mại Việt Nam - Trung Quốc trong bối cảnh nhân dân tệ gia nhập vào giỏ tiền tệ chung SDR cũng nhƣ Việt Nam gia nhập TPP và AEC. Chính vì vậy, theo hiểu biết của mình, tác giả cho rằng đây là tính mới của đề tài này. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Hệ thống hóa một cách toàn diện khung lí thuyết về tỷ giá và cán cân thƣơng mại, tác động của tỷ giá tới cán cân thƣơng mại. - Đánh giá chính xác thực trạng thƣơng mại song phƣơng Việt Nam – Trung Quốc - Tìm ra tác động của tỷ giá tới cán cân thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc.

- Đề xuất giải pháp điều hành tỷ giá cũng nhƣ các giải pháp khác nhằm cải thiện cán cân thƣơng mại song phƣơng Việt Nam – Trung Quốc. Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Cơ sở lý luận về tỷ giá, cán cân thƣơng mại song phƣơng Việt Nam – Trung Quốc, các tác động của tỷ giá đến cán cân thƣơng mai song phƣơng.