Tác động của trách nhiệm xã hội đến rủi ro kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp niêm yết tại việt nam

Trong bối cảnh kinh tế hiện đại, trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) không chỉ là một… 92 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh · 2023.

• Tác giả: Vũ Phạm Cẩm Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Trần Tuấn Vinh
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Trách Nhiệm Xã Hội Đến Rủi Ro Kiệt Quệ Tài Chính Của Các Doanh Nghiệp Niêm Yết Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa nghiên cứu
• 1.7. Kết cấu của khóa luận
• 1.8. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Tổng quan về trách nhiệm xã hội (CSR)
• 2.1.1. Khái niệm
• 2.1.2. Các cách tiếp cận trách nhiệm xã hội
• 2.1.3. Đo lường trách nhiệm xã hội (CSR)
• 2.1.4. Lý do nên đầu tư vào trách nhiệm xã hội
• 2.1.5. Lợi ích đem lại từ việc thực hiện trách nhiệm xã hội
• 2.1.6. Các lý thuyết liên quan về trách nhiệm xã hội
• 2.2. Tổng quan về rủi ro kiệt quệ tài chính
• 2.2.1. Các lý thuyết liên quan đến rủi ro kiệt quệ tài chính
• 2.3. Mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội và kiệt quệ tài chính
• 2.4. Các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan
• 2.4.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 2.4.2. Các nghiên cứu trong nước
• 2.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.6. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.1.1. Khái quát mô hình
• 3.1.2. Mô tả các biến
• 3.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. Phân tích hồi quy
• 3.4.1. Thống kê mô tả
• 3.4.2. Phân tích ma trận tương quan
• 3.4.3. Mô hình hồi quy
• 3.5. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.2. Phân tích tương quan giữa các biến
• 4.3. Phân tích hồi quy mô hình nghiên cứu
• 4.4. Kiểm định lựa chọn mô hình hồi quy
• 4.5. Kiểm định các khuyết tật của mô hình
• 4.6. Kết quả hồi quy bằng phương pháp ước lượng FGLS
• 4.7. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.8. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Đối với doanh nghiệp
• 5.2. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước, chính phủ
• 5.3. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5. Tóm tắt chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Tác Động của CSR đến Rủi Ro Tài Chính

Trong bối cảnh kinh tế hiện đại, trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) không chỉ là một khái niệm đạo đức mà còn là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hoạt động và rủi ro tài chính của doanh nghiệp niêm yết. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích mối liên hệ giữa CSR và rủi ro tài chính tại thị trường chứng khoán Việt Nam. Việc thực hiện CSR có thể giúp doanh nghiệp nâng cao uy tín doanh nghiệp, thu hút nhà đầu tư, cải thiện hiệu quả tài chính và giảm thiểu các rủi ro hoạt động. Ngược lại, bỏ qua CSR có thể dẫn đến tác động tiêu cực đến danh tiếng doanh nghiệp, tăng chi phí vốn và đối mặt với các vấn đề pháp lý. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ 73 doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 2018-2021 để đánh giá tác động tích cực và tác động tiêu cực của CSR.

1.1. Tại sao CSR quan trọng với doanh nghiệp niêm yết

Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) ngày càng trở nên quan trọng đối với các doanh nghiệp niêm yết vì nhiều lý do. Thứ nhất, CSR giúp cải thiện uy tín doanh nghiệp và danh tiếng doanh nghiệp trong mắt cổ đông, khách hàng và cộng đồng. Thứ hai, CSR có thể thu hút nhà đầu tư có ý thức xã hội, những người quan tâm đến phát triển bền vững và ESG (Environmental, Social, Governance). Thứ ba, CSR có thể giúp giảm thiểu rủi ro hoạt động bằng cách cải thiện quản trị rủi ro, tuân thủ pháp luật, và xây dựng mối quan hệ tốt với các bên liên quan. Cuối cùng, CSR có thể cải thiện hiệu quả tài chính bằng cách tăng doanh thu, giảm chi phí và tăng năng suất.

1.2. Rủi ro tài chính Thách thức lớn cho doanh nghiệp

Rủi ro tài chính là một thách thức lớn đối với tất cả các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp niêm yết, nó bao gồm nhiều loại hình khác nhau như: rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, và rủi ro hoạt động. Rủi ro kiệt quệ tài chính có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, bao gồm mất khả năng thanh toán nợ, giảm giá cổ phiếu, phá sản, và mất uy tín doanh nghiệp. Các yếu tố kinh tế vĩ mô, biến động thị trường, và các quyết định quản lý yếu kém có thể làm tăng rủi ro tài chính. Do đó, việc quản trị rủi ro hiệu quả là rất quan trọng đối với các doanh nghiệp niêm yết.

II. Thách thức Bất cập trong Thực Thi CSR tại Việt Nam

Mặc dù nhận thức về tầm quan trọng của CSR đang tăng lên, việc thực thi CSR tại Việt Nam vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề bao gồm thiếu khung pháp lý rõ ràng, nhận thức hạn chế về CSR ở một số doanh nghiệp, và áp lực tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn. Ngoài ra, việc đo lường và báo cáo tác động của CSR còn gặp nhiều khó khăn do thiếu các tiêu chuẩn và chỉ số phù hợp. Sự thiếu tính minh bạch trong báo cáo CSR cũng là một vấn đề đáng quan ngại, có thể dẫn đến nghi ngờ từ phía cổ đông và cộng đồng.

2.1. Thiếu khung pháp lý và tiêu chuẩn về CSR

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc thực thi CSR tại Việt Nam là thiếu một khung pháp lý rõ ràng và các tiêu chuẩn thống nhất. Điều này gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc xác định các nghĩa vụ CSR của họ và đo lường tác động của các hoạt động CSR. Ngoài ra, việc thiếu các tiêu chuẩn báo cáo bền vững cũng làm cho việc so sánh hiệu quả CSR giữa các doanh nghiệp trở nên khó khăn hơn. Điều này đòi hỏi sự can thiệp của cơ quan quản lý nhà nước.

2.2. Áp lực lợi nhuận ngắn hạn ảnh hưởng đến CSR

Áp lực tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn có thể cản trở các doanh nghiệp niêm yết đầu tư vào các hoạt động CSR mang lại lợi ích dài hạn. Nhiều doanh nghiệp có thể ưu tiên các hoạt động tạo ra lợi nhuận nhanh chóng hơn là các hoạt động CSR có thể cải thiện uy tín doanh nghiệp, giảm rủi ro tài chính, và tăng cường phát triển bền vững. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy quản lý và sự khuyến khích từ phía nhà nước và cổ đông.

III. Giải pháp CSR giúp giảm thiểu Rủi Ro cho Doanh Nghiệp

Để giải quyết những thách thức trên, các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam cần chủ động tích hợp CSR vào chiến lược kinh doanh cốt lõi. Điều này bao gồm việc thiết lập các mục tiêu CSR rõ ràng, đo lường và báo cáo tác động của các hoạt động CSR, và xây dựng mối quan hệ bền vững với các bên liên quan. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ từ phía cơ quan quản lý nhà nước thông qua việc ban hành các chính sách khuyến khích CSR, cung cấp hướng dẫn và đào tạo về CSR, và tăng cường tính minh bạch trong báo cáo CSR.

3.1. Tích hợp CSR vào chiến lược kinh doanh cốt lõi

Việc tích hợp CSR vào chiến lược kinh doanh cốt lõi là rất quan trọng để đảm bảo rằng các hoạt động CSR có tác động thực sự đến hiệu quả tài chính và phát triển bền vững của doanh nghiệp. Điều này đòi hỏi sự cam kết từ lãnh đạo cấp cao và sự tham gia của tất cả các bộ phận trong doanh nghiệp. Các mục tiêu CSR cần được xác định rõ ràng và gắn liền với các mục tiêu kinh doanh tổng thể. Ngoài ra, cần có các cơ chế để đo lường và theo dõi tiến độ thực hiện các mục tiêu CSR.

3.2. Nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình

Nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong báo cáo CSR là rất quan trọng để xây dựng lòng tin với các bên liên quan. Các doanh nghiệp cần công bố thông tin chi tiết về các hoạt động CSR của họ, bao gồm các mục tiêu, kết quả đạt được, và các thách thức gặp phải. Báo cáo CSR cần được kiểm toán bởi các bên độc lập để đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy. Ngoài ra, các doanh nghiệp cần thiết lập các kênh liên lạc để thu thập phản hồi từ các bên liên quan và giải quyết các mối quan ngại của họ.

IV. Nghiên cứu CSR ảnh hưởng Z Score của Doanh Nghiệp VN

Nghiên cứu này sử dụng mô hình hồi quy với dữ liệu từ 73 doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam trong giai đoạn 2018-2021 để đánh giá tác động của CSR đến rủi ro kiệt quệ tài chính, được đo lường bằng chỉ số Z-Score. Kết quả cho thấy có mối quan hệ đáng kể giữa CSR và Z-Score, cho thấy việc thực hiện CSR có thể giúp giảm thiểu rủi ro tài chính cho các doanh nghiệp. Nghiên cứu cũng xem xét ảnh hưởng của các yếu tố khác như đòn bẩy tài chính (LEV), khả năng sinh lời (ROA), và quy mô doanh nghiệp (SIZE).

4.1. Mô hình nghiên cứu và phương pháp phân tích

Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy đa biến để phân tích mối quan hệ giữa CSR và Z-Score, kiểm soát các yếu tố khác như đòn bẩy tài chính (LEV), khả năng sinh lời (ROA), số năm hoạt động (ACT), tỷ lệ tiền mặt (CASH), và quy mô doanh nghiệp (SIZE). Phương pháp ước lượng FGLS được sử dụng để khắc phục các vấn đề về phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo thường niên (BCTN) và các nguồn công khai khác.

4.2. Kết quả Mối quan hệ giữa CSR và Z Score

Kết quả nghiên cứu cho thấy CSR có tác động tích cực và đáng kể đến Z-Score, cho thấy việc thực hiện CSR giúp giảm rủi ro kiệt quệ tài chính. Đòn bẩy tài chính (LEV) có tác động tiêu cực đến Z-Score, trong khi khả năng sinh lời (ROA), số năm hoạt động (ACT), và tỷ lệ tiền mặt (CASH) có tác động tích cực đến Z-Score. Các kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đây và củng cố tầm quan trọng của CSR trong việc quản lý rủi ro tài chính.

V. Kết luận Tương lai của CSR và Rủi Ro Tài Chính

Trong tương lai, vai trò của CSR trong việc quản lý rủi ro tài chính sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Khi nhà đầu tư và các bên liên quan ngày càng quan tâm đến phát triển bền vững và ESG (Environmental, Social, Governance), các doanh nghiệp thực hiện tốt CSR sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn hơn. Tuy nhiên, để CSR thực sự có hiệu quả, cần có sự thay đổi trong tư duy quản lý và sự hỗ trợ từ phía nhà nước và cộng đồng.

5.1. Khuyến nghị cho doanh nghiệp

Các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam nên xem CSR là một phần không thể thiếu trong chiến lược kinh doanh của mình. Điều này bao gồm việc thiết lập các mục tiêu CSR rõ ràng, đo lường và báo cáo tác động của các hoạt động CSR, và xây dựng mối quan hệ bền vững với các bên liên quan. Các doanh nghiệp cũng nên đầu tư vào việc đào tạo nhân viên về CSR và khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động CSR.

5.2. Vai trò của nhà nước trong thúc đẩy CSR

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy CSR thông qua việc ban hành các chính sách khuyến khích CSR, cung cấp hướng dẫn và đào tạo về CSR, và tăng cường tính minh bạch trong báo cáo CSR. Nhà nước cũng nên thiết lập các tiêu chuẩn báo cáo bền vững và khuyến khích các doanh nghiệp tuân thủ các tiêu chuẩn này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong lịch sử phát triển của lý thuyết tài chính doanh nghiệp, mục tiêu cốt lõi của tổ chức từng được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông. Điển hình như quan điểm của Milton Friedman (1970) cho rằng mục tiêu duy nhất của doanh nghiệp là gia tăng lợi nhuận và việc chi trả các nguồn lực cho hoạt động xã hội hay bảo vệ môi trường là không cần thiết, làm gia tăng gánh nặng chi phí. Tuy nhiên, trước các yêu cầu cấp bách về phát triển bền vững và biến đổi khí hậu toàn cầu, thực tiễn kinh doanh hiện đại đã chứng kiến sự chuyển dịch căn bản. Các doanh nghiệp quy mô lớn tại Việt Nam và quốc tế (tiêu biểu như các chương trình của Unilever, Vinamilk, Gojek) đã chủ động tích hợp trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) vào chiến lược phát triển nhằm củng cố danh tiếng, gia tăng niềm tin với các bên liên quan và giảm thiểu các rủi ro vận hành phi tài chính.

Về mặt học thuật, mối quan hệ giữa việc thực thi CSR và sức khỏe tài chính—đặc biệt là rủi ro kiệt quệ tài chính (KQTC)—vẫn là chủ đề tồn tại nhiều quan điểm trái chiều. Một số nghiên cứu quốc tế (Kryzanowski & M'Zali, 2013; Harjoto & Jo, 2015; Boubaker, 2020) chỉ ra rằng doanh nghiệp có cam kết xã hội tốt sẽ giảm thiểu được nguy cơ kiệt quệ tài chính. Ngược lại, một số công trình khác (Kimbro & Melendy, 2010; Moneva & Oras, 2008) lại cho rằng không tồn tại mối liên hệ có ý nghĩa thống kê hoặc việc chi tiêu cho CSR làm phát sinh chi phí đại diện. Tại thị trường chứng khoán Việt Nam, các nghiên cứu thực nghiệm kiểm định trực tiếp tác động của CSR đến rủi ro kiệt quệ tài chính vẫn còn tương đối hạn chế. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả Vũ Phạm Cẩm Nhung đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn của TS. Trần Tuấn Vinh nhằm làm rõ mối quan hệ này.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể trong văn bản như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Phân tích tác động của trách nhiệm xã hội đến rủi ro kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Phân tích và đo lường chỉ số trách nhiệm xã hội và rủi ro kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam.
  2. Phân tích chiều hướng và mức độ tác động của trách nhiệm xã hội đến rủi ro kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam.
  3. Đề xuất, khuyến nghị giải pháp giúp doanh nghiệp tại Việt Nam cải thiện hoạt động trách nhiệm xã hội, đồng thời giảm thiểu rủi ro kiệt quệ tài chính.

Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa thành 3 câu hỏi nghiên cứu chính:

1. Có mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội và rủi ro kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam hay không?
2. Mức độ và chiều hướng tác động của trách nhiệm xã hội đến rủi ro kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam là như thế nào?
3. Đâu là giải pháp phù hợp giúp các doanh nghiệp tại Việt Nam cải thiện trách nhiệm xã hội đồng thời giảm thiểu rủi ro kiệt quệ tài chính?

Về phạm vi và đối tượng nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của trách nhiệm xã hội (CSR) đến rủi ro kiệt quệ tài chính (đo lường thông qua chỉ số Z-Score) của các doanh nghiệp niêm yết.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thu thập dữ liệu từ 73 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) có công bố thông tin minh bạch, đầy đủ.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 4 năm từ 2018 đến 2021. Khung thời gian này phản ánh tác động sau khi Thông tư 155/2015/TT-BTC về hướng dẫn công bố thông tin có hiệu lực, đồng thời bao quát cả giai đoạn trước và trong đại dịch Covid-19.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết nền tảng

Khóa luận xây dựng cơ sở lập luận dựa trên hai nhóm lý thuyết kinh tế và tài chính:

• Nhóm lý thuyết về trách nhiệm xã hội:
  • Mô hình Kim tự tháp CSR của Carroll (1979): Tiếp cận CSR qua 4 tầng bậc trách nhiệm từ nền tảng đến tự nguyện gồm: Trách nhiệm kinh tế (tạo lợi nhuận, duy trì việc làm), Trách nhiệm pháp lý (tuân thủ luật pháp hiện hành), Trách nhiệm đạo đức (thực hiện các chuẩn mực xã hội vượt trên nghĩa vụ bắt buộc), và Trách nhiệm từ thiện/nhân đạo (đóng góp tự nguyện cho cộng đồng).
  • Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984): Khẳng định doanh nghiệp không chỉ phục vụ cổ đông mà phải cân bằng lợi ích của nhiều nhóm liên quan (người lao động, khách hàng, nhà cung cấp, cộng đồng, cơ quan quản lý). Việc đáp ứng kỳ vọng của các bên liên quan giúp tạo ra nguồn lực hỗ trợ khi doanh nghiệp gặp khó khăn.
  • Lý thuyết đại diện (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976): Giải thích khả năng xung đột lợi ích giữa nhà quản lý và cổ đông khi nhà quản lý sử dụng nguồn lực công ty cho các hoạt động xã hội không mang lại giá trị kinh tế trực tiếp.
• Nhóm lý thuyết về kiệt quệ tài chính:
  • Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Trade-off Theory - Modigliani & Miller, 1963; Opler & Titman, 1994): Doanh nghiệp cân nhắc giữa lợi ích tấm chắn thuế của nợ vay và chi phí kiệt quệ tài chính khi gia tăng tỷ lệ đòn bẩy.
  • Lý thuyết rủi ro tín dụng (Merton, 1974; Duffee & Schaeffer, 1988): Nhấn mạnh nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng vay; sự suy giảm thanh khoản có thể dẫn tới mất khả năng tiếp cận vốn mới và vỡ nợ.
  • Lý thuyết quản trị tiền mặt (Aziz & Dar, 2006): Sự mất cân đối giữa dòng tiền vào (cash inflow) và dòng tiền ra (cash outflow) là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng suy kiệt tài chính.

Phương pháp nghiên cứu và quy trình ước lượng

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với dữ liệu bảng (panel data), gồm 292 quan sát ($73 \text{ doanh nghiệp} \times 4 \text{ năm}$). Quy trình phân tích thực nghiệm được tiến hành trên phần mềm Stata 15 qua các bước:

1. Thống kê mô tả các biến và phân tích ma trận tương quan Pearson nhằm sơ bộ đánh giá mối quan hệ và phát hiện hiện tượng đa cộng tuyến (ngưỡng hệ số tương quan $> 0{,}8$).
2. Ước lượng hồi quy qua ba mô hình cơ bản: Mô hình bình phương nhỏ nhất gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM), và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
3. Thực hiện các kiểm định lựa chọn mô hình: Kiểm định Hausman (so sánh FEM và REM), Kiểm định F-test (so sánh Pooled OLS và FEM), Kiểm định Breusch-Pagan Lagrange Multiplier (so sánh Pooled OLS và REM).
4. Kiểm định các khuyết tật của mô hình hồi quy: Kiểm định hệ số phóng đại phương sai (VIF) kiểm tra đa cộng tuyến, kiểm định Wooldridge kiểm tra hiện tượng tự tương quan, và kiểm định Modified Wald kiểm tra phương sai sai số thay đổi.
5. Sử dụng phương pháp Bình phương nhỏ nhất tổng quát khả thi (FGLS - Feasible Generalized Least Squares) để khắc phục hoàn toàn các khuyết tật phương sai thay đổi và tự tương quan nhằm đảm bảo các ước lượng vững và hiệu quả.

Nguồn dữ liệu và mô hình nghiên cứu

Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán và Báo cáo thường niên giai đoạn 2018–2021 của 73 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX.

Mô hình hồi quy tổng quát được thiết lập như sau:

$$\text{Z-Score}{it} = \beta_0 + \beta_1 \text{CSR}{it} + \beta_2 \text{LEV}{it} + \beta_3 \text{SIZE}{it} + \beta_4 \text{ACT}{it} + \beta_5 \text{CASH}{it} + \beta_6 \text{ROA}{it} + \varepsilon{it}$$

Bảng tổng hợp định nghĩa các biến trong mô hình:

Tên biến	Ký hiệu	Vai trò	Cách tính toán / Thang đo	Kỳ vọng dấu tác động đến Z-Score
Rủi ro kiệt quệ tài chính	$\text{Z-Score}$	Phụ thuộc	Mô hình Altman: $\text{Z-Score} = 6{,}56(WC/TA) + 3{,}26(ReEARNING/TA) + 6{,}72(EBIT/TA) + 1{,}05(MV/TD)$ (Giá trị Z-Score càng cao thì rủi ro kiệt quệ càng thấp: $Z < 1{,}1$: Kiệt quệ; $1{,}1 \le Z \le 2{,}6$: Vùng cảnh báo; $Z > 2{,}6$: An toàn)	—
Trách nhiệm xã hội	$\text{CSR}$	Độc lập	Phương pháp phân tích nội dung không trọng số (nhị phân 0-1) dựa trên 22 tiêu chí theo chuẩn GRI4 và Abbott (1979) trên 4 khía cạnh: Môi trường (7 tiêu chí), Lao động (6 tiêu chí), Cộng đồng (5 tiêu chí), Sản phẩm/Khách hàng (4 tiêu chí).	$+$
Đòn bẩy tài chính	$\text{LEV}$	Kiểm soát	$\text{Tổng nợ} / \text{Tổng tài sản}$	$-$
Quy mô doanh nghiệp	$\text{SIZE}$	Kiểm soát	$\ln(\text{Tổng tài sản})$	$+$
Số năm hoạt động	$\text{ACT}$	Kiểm soát	Số năm tính từ thời điểm doanh nghiệp bắt đầu niêm yết trên sàn HOSE/HNX đến năm quan sát.	$+$
Tỷ lệ tiền mặt	$\text{CASH}$	Kiểm soát	$\text{Tiền và tương đương tiền} / \text{Tổng tài sản}$	$+$
Khả năng sinh lời	$\text{ROA}$	Kiểm soát	$\text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Tổng tài sản}$	$+$

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương mở đầu trình bày tính cấp thiết của đề tài khi thế giới và Việt Nam chuyển trọng tâm từ tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn sang phát triển bền vững. Tác giả nêu rõ mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể và 3 câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu là tác động của CSR đến rủi ro kiệt quệ tài chính đo bằng Z-Score. Phạm vi gồm 73 doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 2018–2021 (292 quan sát). Chương 1 cũng khái quát hóa phương pháp nghiên cứu dữ liệu bảng (Pooled OLS, FEM, REM, FGLS), ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài cùng kết cấu 5 chương của khóa luận.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về CSR và kiệt quệ tài chính. Tác giả phân tích chi tiết mô hình Kim tự tháp của Carroll (1979), Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984), Lý thuyết đại diện (Jensen & Meckling, 1976), Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Modigliani & Miller, 1963), Lý thuyết rủi ro tín dụng (Merton, 1974) và Lý thuyết quản trị tiền mặt (Aziz & Dar, 2006). Phần tổng quan nghiên cứu thực nghiệm lược khảo các công trình quốc tế (Al-Hadi và cộng sự, 2019; Boubaker, 2020; Shahab và cộng sự, 2018; Shahrour và cộng sự, 2021) và các nghiên cứu tại Việt Nam (Trần Triệu Anh Khoa, 2021; Lê Minh Hiếu, 2022). Từ đó, tác giả chỉ ra 3 khoảng trống nghiên cứu chính: sự khác biệt về mức độ nhận thức CSR tại các nước đang phát triển, sự thiếu vắng bộ chỉ số CSR chuẩn hóa tại Việt Nam và tính hạn chế của các bằng chứng thực nghiệm liên quan đến thể chế trong nước.

Chương 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu

Tác giả cụ thể hóa khung nghiên cứu gồm 1 biến phụ thuộc (Z-Score), 1 biến độc lập chính (CSR) và 5 biến kiểm soát (LEV, SIZE, ACT, CASH, ROA). Biến CSR được đo lường thông qua bảng hỏi 22 tiêu chí xây dựng từ bộ tiêu chuẩn báo cáo phát triển bền vững GRI4 kết hợp nghiên cứu của Abbott (1979), chia thành 4 nhóm (Môi trường, Lao động, Cộng đồng, Khách hàng) theo phương pháp không trọng số (0 và 1). Quy trình nghiên cứu thực nghiệm gồm 8 bước cụ thể từ tổng quan lý thuyết, thu thập 292 quan sát từ Báo cáo tài chính kiểm toán và Báo cáo thường niên, đến thống kê mô tả, ma trận tương quan, ước lượng Pooled OLS/FEM/REM, thực hiện các kiểm định chẩn đoán (Hausman, F-test, Breusch-Pagan, VIF, Wooldridge, Modified Wald) và xử lý khuyết tật bằng phương pháp FGLS.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này công bố kết quả xử lý dữ liệu trên phần mềm Stata 15. Thống kê mô tả và ma trận tương quan cho thấy các biến độc lập không có hệ số tương quan nào vượt quá 0,8. Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình xác định FEM và REM có những ưu thế nhất định so với Pooled OLS, tuy nhiên các kiểm định chẩn đoán chỉ ra mô hình xuất hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Do đó, phương pháp ước lượng FGLS được lựa chọn làm kết quả ước lượng chuẩn xác cuối cùng. Dựa trên kết quả FGLS, tác giả thảo luận sâu về mối quan hệ thuận chiều giữa CSR và Z-Score, đồng thời phân tích tác động của các biến kiểm soát trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2018–2021.

Chương 5: Kết luận và khuyến nghị

Trên cơ sở các kết quả định lượng ở Chương 4, chương cuối tổng kết các kết luận chính và xây dựng hệ thống khuyến nghị thực tiễn chia thành 2 nhóm đối tượng: các nhà quản trị doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước/Chính phủ. Chương này cũng phân tích thẳng thắn các hạn chế về quy mô mẫu và phương pháp đo lường CSR nhị phân, từ đó vạch ra các định hướng mở rộng cho các nghiên cứu tiếp theo trong tương lai.

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

Kết quả ước lượng bằng phương pháp FGLS từ mẫu nghiên cứu 292 quan sát (73 doanh nghiệp trong giai đoạn 2018–2021) xác nhận:

Bảng tổng hợp kết quả tác động của các yếu tố đến chỉ số Z-Score:

Biến số	Tên biến	Chiều hướng tác động đến Z-Score	Ý nghĩa kinh tế đối với rủi ro kiệt quệ tài chính
CSR	Trách nhiệm xã hội	Thuận chiều (+)	Thực hiện CSR càng cao giúp chỉ số Z-Score tăng lên, đồng nghĩa với việc giảm thiểu rủi ro kiệt quệ tài chính.
LEV	Đòn bẩy tài chính	Ngược chiều (-)	Tỷ lệ nợ trên tổng tài sản tăng làm giảm Z-Score, đồng nghĩa với việc gia tăng rủi ro kiệt quệ tài chính.
CASH	Tỷ lệ tiền mặt	Thuận chiều (+)	Dự trữ tiền và tương đương tiền cao làm tăng Z-Score, giúp cải thiện thanh khoản và giảm rủi ro kiệt quệ.
ROA	Khả năng sinh lời	Thuận chiều (+)	Khả năng sinh lời trên tài sản cao giúp củng cố nguồn vốn nội bộ, làm tăng Z-Score và giảm rủi ro kiệt quệ.
ACT	Số năm hoạt động	Thuận chiều (+)	Doanh nghiệp có thời gian niêm yết càng lâu thì mức độ ổn định và uy tín càng cao, làm tăng Z-Score và giảm rủi ro kiệt quệ.

Giải pháp và kiến nghị đề xuất

Căn cứ vào kết quả thực nghiệm, tác giả đề xuất hai nhóm giải pháp:

• Đối với doanh nghiệp:
  • Nhận thức đúng đắn CSR là khoản đầu tư chiến lược mang lại giá trị dài hạn chứ không phải là một khoản chi phí lãng phí. Doanh nghiệp cần chủ động công bố thông tin CSR minh bạch, toàn diện theo chuẩn mực quốc tế trên Báo cáo thường niên và Báo cáo phát triển bền vững.
  • Tối ưu hóa cấu trúc vốn, kiểm soát đòn bẩy tài chính (LEV) ở ngưỡng an toàn nhằm hạn chế gánh nặng chi phí lãi vay lấn át lợi ích tấm chắn thuế.
  • Quản trị dòng tiền hiệu quả, duy trì tỷ lệ dự trữ tiền mặt và các khoản tương đương tiền (CASH) hợp lý để đáp ứng các nghĩa vụ nợ ngắn hạn khi có biến động thị trường bất ngờ.
  • Nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản (ROA) để tạo nguồn lợi nhuận giữ lại bổ sung cho vốn lưu động.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và Chính phủ:
  • Hoàn thiện khung khổ pháp lý, ban hành hướng dẫn chi tiết và thống nhất về bộ chỉ số công bố thông tin CSR/ESG áp dụng cho các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam.
  • Xây dựng các chính sách khuyến khích, ưu đãi thuế hoặc tạo điều kiện tiếp cận tín dụng xanh cho các doanh nghiệp thực hiện tốt trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường.
  • Tăng cường công tác thanh tra, giám sát tính trung thực và minh bạch của các thông tin phi tài chính công bố trên thị trường chứng khoán.

Đóng góp của nghiên cứu

Khóa luận đã bổ sung bằng chứng thực nghiệm giá trị vào khoảng trống nghiên cứu về mối quan hệ giữa CSR và rủi ro kiệt quệ tài chính tại một thị trường mới nổi như Việt Nam. Đề tài xây dựng thành công bộ chỉ số đo lường CSR gồm 22 tiêu chí dựa trên chuẩn GRI4 và Abbott (1979) phù hợp với thực tiễn báo cáo thường niên trong nước giai đoạn 2018–2021, đồng thời ứng dụng quy trình ước lượng FGLS chuẩn mực để kiểm soát triệt để các vi phạm giả định hồi quy dữ liệu bảng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự nhìn nhận các hạn chế chính được đề cập trong văn bản:

• Về quy mô mẫu và phạm vi thời gian: Mẫu nghiên cứu mới dừng lại ở 73 doanh nghiệp niêm yết với 292 quan sát trong giai đoạn 2018–2021 do hạn chế về nguồn lực và thời gian thu thập dữ liệu thủ công từ các báo cáo thường niên.
• Về phương pháp đo lường CSR: Việc sử dụng phương pháp phân tích nội dung dạng nhị phân không trọng số (0 và 1) dựa trên thông tin tự công bố của doanh nghiệp có thể còn mang tính chủ quan nhất định và chưa phản ánh hết mức độ sâu rộng hay chất lượng thực chất của từng hoạt động CSR.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả gợi ý:

• Mở rộng quy mô mẫu nghiên cứu cho toàn bộ các doanh nghiệp niêm yết trên cả hai sàn HOSE và HNX, đồng thời kéo dài chuỗi thời gian quan sát sau năm 2021 để đánh giá biến động dài hạn.
• Nghiên cứu phân tách tác động của từng khía cạnh CSR thành phần (môi trường, lao động, cộng đồng, sản phẩm) hoặc phân tích so sánh chuyên sâu theo từng nhóm ngành kinh doanh đặc thù.
• Ứng dụng các phương pháp đo lường CSR có trọng số hoặc tích hợp thêm các phương pháp ước lượng nâng cao (như GMM) để kiểm soát hiện tượng nội sinh tiềm ẩn giữa CSR và hiệu quả tài chính.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và các nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Quản trị Kinh doanh, Kế toán - Kiểm toán và Kinh tế học:

• Về mặt học thuật và phương pháp luận: Khóa luận cung cấp một tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình phân tích kinh tế lượng dữ liệu bảng trên phần mềm Stata, từ các bước kiểm định lựa chọn mô hình (Hausman, F-test), kiểm định khuyết tật mô hình (VIF, Wooldridge, Modified Wald) đến phương pháp ước lượng FGLS.
• Về công cụ đo lường: Bảng tiêu chí đánh giá CSR 22 câu hỏi (Phụ lục 1–3) xây dựng theo chuẩn GRI4 và Abbott (1979) là nguồn tham khảo trực tiếp cho các đề tài nghiên cứu về báo cáo phát triển bền vững và quản trị rủi ro doanh nghiệp tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng mô hình nào để đo lường rủi ro kiệt quệ tài chính của doanh nghiệp?

Khóa luận sử dụng mô hình chỉ số Z-Score của Edward Altman với công thức cải tiến:

$$\text{Z-Score} = 6{,}56\left(\frac{\text{Vốn lưu động}}{\text{Tổng tài sản}}\right) + 3{,}26\left(\frac{\text{Lợi nhuận giữ lại}}{\text{Tổng tài sản}}\right) + 6{,}72\left(\frac{\text{EBIT}}{\text{Tổng tài sản}}\right) + 1{,}05\left(\frac{\text{Giá trị thị trường vốn}}{\text{Tổng nợ}}\right)$$

Theo mô hình này, giá trị Z-Score càng cao thể hiện sức khỏe tài chính càng vững mạnh và rủi ro kiệt quệ tài chính càng thấp ($Z < 1{,}1$: Kiệt quệ; $1{,}1 \le Z \le 2{,}6$: Vùng cảnh báo; $Z > 2{,}6$: An toàn).

2. Chỉ số trách nhiệm xã hội (CSR) trong nghiên cứu được xây dựng và tính toán như thế nào?

Chỉ số CSR được đo lường bằng phương pháp phân tích nội dung không trọng số (nhị phân 0-1) dựa trên dữ liệu công bố trong Báo cáo thường niên của doanh nghiệp. Tác giả xây dựng bộ tiêu chí gồm 22 câu hỏi dựa trên chuẩn GRI4 và nghiên cứu của Abbott (1979), phân thành 4 nhóm khía cạnh: Môi trường (7 tiêu chí), Lao động (6 tiêu chí), Xã hội/Cộng đồng (5 tiêu chí) và Khách hàng/Sản phẩm (4 tiêu chí). Điểm CSR tổng hợp là trung bình cộng điểm số của 4 nhóm thành phần này (giá trị nằm trong khoảng từ 0 đến 1).

3. Phương pháp hồi quy nào được tác giả lựa chọn để đưa ra kết quả kết luận cuối cùng và vì sao?

Tác giả lựa chọn phương pháp ước lượng Bình phương nhỏ nhất tổng quát khả thi (FGLS). Mặc dù đã tiến hành hồi quy qua ba mô hình Pooled OLS, FEM và REM, nhưng các kiểm định chẩn đoán sau hồi quy cho thấy mô hình xuất hiện các khuyết tật về hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Do đó, phương pháp FGLS được sử dụng để khắc phục hoàn toàn các vi phạm giả định này, đảm bảo các hệ số ước lượng thu được có độ tin cậy cao và không bị chệch.

4. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm rút ra kết luận gì về tác động của CSR đến rủi ro kiệt quệ tài chính?

Kết quả ước lượng FGLS chỉ ra rằng biến CSR có tác động thuận chiều ($+$) có ý nghĩa thống kê tới biến phụ thuộc Z-Score. Do chỉ số Z-Score có mối quan hệ nghịch đảo với rủi ro kiệt quệ tài chính (Z-Score càng cao thì nguy cơ kiệt quệ càng thấp), kết quả này chứng minh rằng các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam tích cực thực hiện và công bố thông tin trách nhiệm xã hội sẽ giảm thiểu được rủi ro kiệt quệ tài chính.

5. Những biến kiểm soát nào có ý nghĩa trong mô hình và tác động như thế nào đến chỉ số Z-Score?

Nghiên cứu tìm thấy 4 biến kiểm soát có tác động có ý nghĩa thống kê tới Z-Score:

• Đòn bẩy tài chính (LEV) có mối quan hệ ngược chiều ($-$) với Z-Score (đòn bẩy cao làm gia tăng rủi ro kiệt quệ).
• Tỷ lệ tiền mặt (CASH), tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và số năm hoạt động (ACT) đều có mối quan hệ cùng chiều ($+$) với Z-Score (tiền mặt dồi dào, sinh lời tốt và hoạt động lâu năm giúp nâng cao Z-Score, giảm thiểu nguy cơ kiệt quệ).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Phạm Cẩm Nhung đã cung cấp một phân tích thực nghiệm chặt chẽ về tác động của trách nhiệm xã hội đối với rủi ro kiệt quệ tài chính tại 73 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2018–2021. Bằng việc áp dụng phương pháp ước lượng FGLS trên mẫu dữ liệu 292 quan sát, nghiên cứu chứng minh việc gia tăng thực thi CSR cùng với nâng cao khả năng sinh lời (ROA), dự trữ tiền mặt (CASH) và kiểm soát đòn bẩy tài chính (LEV) đóng vai trò then chốt trong việc gia tăng chỉ số Z-Score và giảm thiểu nguy cơ kiệt quệ tài chính. Công trình là tài liệu tham khảo học thuật có giá trị cho sinh viên và nhà nghiên cứu tài chính, đồng thời đưa ra các hàm ý thực tiễn quan trọng cho công tác quản trị rủi ro doanh nghiệp và định hướng chính sách phát triển bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 này, với mục đích đưa ra các nhìn khái quát về đề tài, đồng thời giúp người đọc có thể dễ dàng nắm bắt trọng tâm của khóa luận. Tác giả đã trình bày vấn đề cần nghiên cứu. Ngoài ra, tác giả cũng đưa ra những vấn đề cốt lõi của khoán luận như mục tiêu, câu hỏi, đối tượng phạm vi, phương pháp nghiên cứu, ý nghĩa và cuối cùng là kết cấu của khóa luận. CƠ SỞ LÝ THUYẾT Giới thiệu Chương 2 tác giả tiến hành, đi sâu vào cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm liên quan đến trách nhiệm xã hội và rủi ro kiệt quệ tài chính của doanh nghiệp, cũng như xác định khoảng trống trong nghiên cứu.

Đầu tiên, nội dung gồm có khái niệm về trách nhiệm xã hội và rủi ro kiệt quệ tài chính. Thứ hai, các lý thuyết liên quan và các nghiên cứu thực nghiệm của các quốc gia khác nhau và Việt Nam trên phương diện trách nhiệm xã hội và rủi ro kiệt quệ tài chính của doanh nghiệp, để có góc nhìn tổng quát về mối liên hệ này.1 Tổng quan về trách nhiệm xã hội (CSR) 2.1 Khái niệm Khái niệm “trách nhiệm xã hội” đƣợc biết đến từ thập niên ba mƣơi thế kỷ XIX và tiếp tục đƣợc bàn luận, hoàn thiện vào những năm của thế kỷ 20. Theo đó mỗi doanh nghiệp, mỗi nền kinh tế khác nhau đều có cách nhìn nhận khác nhau về “trách nhiệm xã hội”. Theo Bowen (1953) giải thích rằng trách nhiệm xã hội- CSR là định nghĩa dùng để đề cập đến những nghĩa vụ của doanh nghiệp để theo đuổi những chính sách, để thực hiện những quyết định hay thực hiện những hoạt động để đạt đƣợc các mục tiêu đặt ra và những giá trị xã hội.

Frederick (1960) thì lại cho rằng trách nhiệm xã hội- CSR là cách doanh nghiệp cần phải xây dựng hoạt động kinh tế một cách có hệ thống nhằm đáp ứng sự mong đợi của công chúng”. Theo Carroll (1979) khái niệm CSR sẽ bao gồm những đòi hỏi tại một thời điểm bất kỳ về tài chính, đạo đức cũng nhƣ luật pháp và cả sự từ thiện của cộng đồng với một tổ chức. Còn có nhiều quan điểm nhìn nhận trái ngƣợc nhau đối với CSR, tuy nhiên nhìn chung thuật ngữ CRS đƣợc đặt ra nhằm giải quyết vấn đề khi mà công ty quản lý tài sản của xã hội nhƣng không đƣợc gây tổn hại cho quyền và lợi ích của xã hội, mặt khác công ty cũng có trách nhiệm bồi thƣờng cho các thiệt hại do họ gây ra đối 8 với xã hội và trách nhiệm xã hội cũng là trách nhiệm của công ty để họ có thể mang lại lợi ích đối với xã hội và cộng đồng bên cạnh việc họ làm ra lợi nhuận giúp doanh nghiệp duy trì sự phát triển bền vững.2 Các cách tiếp cận trách xã nhiệm xã hội  Tiếp cận theo mô hình kim tự tháp: Theo khái niệm nhƣ sau: Biểu đồ 2-1: Mô hình "Kim tự tháp trách nhiệm xã hội" • Trách nhiệm từ thiện/nhân đạo Có đóng góp tích cực các nguồn lực cho cộng đồng và xã hội. • Trách nhiệm đạo đức Đề cao việc coi trọng yếu tố hợp lý, đúng đắn, công bằng trong quá trình thực hiện.

• Trách nhiệm pháp luật/ pháp lý Thực hiện tuân thủ đúng pháp luật. • Trách nhiệm kinh tế Tạo ra lợi nhuận Nguồn: Carroll (1979) Kim tự tháp CSR đƣợc giáo sƣ Archie Carroll đƣa ra đã đƣợc khá nhiều nghiên cứu áp dụng vì sự tổng quát của nó. Định nghĩa Carroll là một trong các quan điểm đƣợc nêu ra vào những năm cuối cùng của thế kỉ 20, vì vậy, nó đƣợc coi là tổng quát hơn các lý thuyết trƣớc đây bởi vì nó đã bao gồm hầu hết những vấn đề hiện nay và do đó đƣợc hiểu bằng hầu hết những phƣơng pháp tiếp cận xác định CSR. Trong mô hình carroll theo đuổi những quan điểm cơ bản sau đây Trách nhiệm kinh tế (economic responsibility): đây là việc làm để doanh nghiệp hoạt động có trách nhiệm và tối ƣu hoá lợi nhuận v.

Có trách nhiệm về mặt kinh tế cũng có nghĩa là doanh nghiệp sẽ tạo thêm và duy trì việc làm trong xã hội và cung cấp hàng hoá, dịch vụ thân thiện và không có hại cho môi trƣờng. 9 Trách nhiệm pháp luật/pháp lý (legal responsibility): Đây là một yêu cầu mà một DN tối thiểu cần phải thực hiện, theo đó họ buộc phải chấp hành, tuân thủ theo luật pháp trong nƣớc và quốc tế, không đƣợc nằm ngoài khuôn khổ của các quy định này. Theo carroll trách nhiệm đạo đức và pháp luật là trách nhiệm không thể thiếu của CSR (Carroll, 1979). Trách nhiệm đạo đức (ethical responsibility): Bên cạnh việc chấp hành tốt các quy định pháp luật, doanh nghiệp cần phải thực hiện theo những quy định và chuẩn mực của xã hội ngay cả khi không nằm trong khuôn khổ phải bắt buộc tuân thủ theo – đây là các chuẩn mực cơ bản của đời sống xã hội.

Trách nhiệm xã hội dù chỉ mang tính chất tình nguyện song vẫn là tính chất trung tâm của CSR (Carroll, 1979). Trách nhiệm từ thiện (philanthropic responsibility): Đây là trách nhiệm không nằm trong các yêu cầu của xã hội mà sẽ mang tính chất tình nguyện hoàn toàn. Trách nhiệm xã hội thƣờng đề cập đến việc trở thành một "công dân tốt" và tích cực thay đổi môi trƣờng xung quanh. Tuy nhiên, nếu DN thực hiện tốt ba yếu tố của trách nhiệm xã hội là tài chính, pháp luật và đạo đức thì cũng đƣợc xem là đã làm đƣợc việc mà xã hội mong muốn (Carroll, 1979).

Tiếp cận theo các bên liên quan: Bên cạnh phƣơng pháp tiếp cận đƣợc nêu ra trong Carroll (1979) thì một số tổ chức xã hội cũng đã tiếp cận theo một hƣớng khác, đó là phƣơng pháp tiếp cận theo từng bên liên quan (stakeholder). Một doanh nghiệp theo mô hình lý tƣởng của CSR là những ngƣời hay tổ chức có lợi ích và trách nhiệm xã hội liên quan cũng nhƣ chịu sự ảnh hƣởng trực tiếp từ những hành động của DN. Theo đó, những bên liên quan là cổ đông, khách hàng/chủ sở hữu doanh nghiệp, nhà cung cấp, cũng nhƣ cộng đồng, khách hàng và những chủ thể khác gồm hiệp hội và cả các cơ quan quản lý nhà nƣớc hay các tổ chức phi lợi nhuận hay những tổ chức quốc tế (Freeman, 1984). Theo cách tiếp cận của các bên liên quan thì tổ chức không những chịu trách nhiệm với lợi ích cổ đông của mình mà phải "đảm bảo đƣợc quyền lợi của một 10 nhóm các bên liên quan có ảnh hƣởng hoặc chịu tác động đến khả năng thực hiện đƣợc những mục đích của tổ chức" (Freeman, 1984).

Biểu đồ 2-2: Mô tả tiếp cận theo các bên liên quan Cổ Đông Nhà Nhân Cung Viên Cấp CSR Sản Khách Phẩm Hàng Cộng Đồng Nguồn: Tác giả tự tổng hợp 2.3 Đo lƣờng trách nhiệm xã hội (CSR) Đây là một yêu cầu tối thiểu cho tất cả doanh nghiệp, họ buộc phải tuân theo các luật trong nƣớc và quốc tế chứ không đƣợc nằm ngoài khuôn khổ của những quy định chung. Theo tôi trách nhiệm đạo đức và luật pháp là trách nhiệm căn bản không thể thiếu của CSR (Carroll, 1979). Đồng thời, doanh nghiệp vẫn phải chấp hành theo một số quy định, luật lệ của xã hội ngay cả khi không nằm trong khuôn khổ phải bắt buộc làm theo và đây là một số chuẩn mực đạo đức của đời sống xã hội. Trách nhiệm xã hội mặc dù vẫn mang tính chất cá nhân tuy nhiên nó là tính chất cốt lõi của CSR (Carroll, 1979).

Đây là trách nhiệm không nằm trong sự bắt buộc của xã hội mà lại là tính chất tự nguyện hoàn toàn. Trách nhiệm xã hội đề cập đến việc trở thành một "công dân tốt", tham gia xây dựng môi trƣờng chung quanh. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp làm 11 tốt ba trách nhiệm xã hội là tài chính, xã hội, đạo đức thì cũng đƣợc cho là đã đạt đƣợc mục tiêu mà xã hội trông đợi (Carroll, 1979). Bên cạnh phƣơng pháp tiếp cận đƣợc đƣa ra trong Carroll (1979) thì một số tổ chức quốc tế khác đã tiếp cận theo một hƣớng khác, đó là một cách tiếp cận theo những bên liên quan (stakeholder).

Một doanh nghiệp theo mô hình định nghĩa của CSR là những cá nhân hay tổ chức có nghĩa vụ, trách nhiệm, có quyền và chịu trách nhiệm với những quyết định của doanh nghiệp. Theo đó, các bên liên quan là tổ chức, cổ đông/chủ sở hữu doanh nghiệp, đối tác, khách hàng, cộng đồng cùng những bên khác gồm cơ quan nhà nƣớc, tƣ nhân, các tổ chức phi lợi nhuận hay một số tổ chức quốc tế (Freeman, 1984). Theo quan điểm tiếp cận của các bên liên quan không chỉ tổ chức phải chịu trách nhiệm với những vấn đề của tổ chức và phải "giải quyết đƣợc lợi ích của một nhóm hoặc bên liên quan có lợi ích không bị chi phối đối với việc đạt đƣợc một số mục tiêu của tổ chức" (Freeman, 1984).4 Lý do nên đầu tƣ vào trách nhiệm xã hội Ngày nay ở Việt Nam, vấn đề trách nhiệm xã hội đã bƣớc đầu đƣợc đề cập rộng rãi hơn nữa, bắt đầu từ chính sách lao động, tiền lƣơng thƣởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Trách nhiệm xã hội là một trong các nhân tố then chốt đối với sự thành công của doanh nghiệp, vì vậy sự kết hợp các yếu tố nội tại và tác động bên ngoài cũng với sự tăng cƣờng tham gia vào các hoạt động xã hội của doanh nghiệp sẽ góp phần gia tăng hiệu quả hoạt động của chính doanh nghiệp trong tƣơng lai.

Sang Jun Cho và cộng sự (2019) cũng đã chỉ ra các hoạt động CSR của doanh nghiệp thông qua hoạt động tuyên truyền với ngƣời dùng, nhà đầu tƣ và công chứng là nền tảng để cải thiện năng lực cạnh trạng của DN trên thƣơng trƣờng. Các nghiên cứu gần đây cũng đã chỉ ra rằng trên con đƣờng xây dựng trách nhiệm xã hội thì những nhà quản lý DN cũng thƣờng phải gánh chịu sức ép từ những bên liên quan khác nhau về việc phân bổ tài chính để thực hiện trách nhiệm 12 xã hội. Những áp lực đến từ những bên liên quan: ngƣời lao động, khách hàng, cộng đồng và cả những tổ chức khác (McWilliams & cộng sự, 2001).