Nghiên cứu tác động của thiên tai đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tác động thiên tai đến nông nghiệp và sinh kế cộng đồng tại huyện Mai Sơn, Sơn La trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

• Tác giả: Phan Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Môi trường và Phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của một số hiện tượng thiên tai tới sản xuất nông nghiệp và sinh kế của cộng đồng dân cư tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La trong bối cảnh biến đổi khí hậu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM
• 1.1.1. Khái quát sản xuất nông nghiệp
• 1.2. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT SINH KẾ
• 1.2.1. Khái niệm sinh kế
• 1.2.2. Khung sinh kế bền vững (SLF)
• 1.2.3. Cơ sở nguồn lực sinh kế của cộng đồng dân cư huyện Mai Sơn
• 1.3. TỔNG QUAN VỀ THIÊN TAI VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.3.1. Khái quát về thiên tai
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA BÀN, PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 2.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.2. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Phạm vi không gian
• 2.2.2. Phạm vi thời gian
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Cách tiếp cận
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ ĐẶC ĐIỂM THIÊN TAI TẠI HUYỆN MAI SƠN TỈNH SƠN LA
• 3.1.1. Biến đổi khí hậu
• 3.1.2. Hiện trạng thiên tai tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La
• 3.1.3. Tác động một số hiện tượng thiên tai tới sản xuất nông nghiệp và sinh kế tại địa phương
• 3.1.4. Định hướng và mục tiêu các giải pháp
• 3.1.5. Đề xuất các giải pháp
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của thiên tai đến nông nghiệp tại huyện Mai Sơn

Huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La, là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề từ các hiện tượng thiên tai như lũ lụt, hạn hán và sạt lở đất. Những hiện tượng này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế của người dân. Theo nghiên cứu của Phan Ngọc Anh (2016), thiên tai đã làm giảm năng suất cây trồng, đặc biệt là cây ngô, cây trồng chủ lực của huyện. Việc hiểu rõ tác động của thiên tai là cần thiết để có những giải pháp ứng phó hiệu quả.

1.1. Thiên tai và nông nghiệp Mối liên hệ chặt chẽ

Thiên tai có thể gây ra những thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp. Các hiện tượng như lũ lụt và hạn hán làm giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng đến thu nhập của người dân. Nghiên cứu cho thấy, trong những năm gần đây, tần suất và cường độ của thiên tai ngày càng gia tăng, đe dọa đến sự phát triển bền vững của nông nghiệp tại huyện Mai Sơn.

1.2. Tình hình sản xuất nông nghiệp tại huyện Mai Sơn

Sản xuất nông nghiệp tại huyện Mai Sơn chủ yếu dựa vào cây ngô và lúa. Tuy nhiên, sự biến đổi khí hậu và thiên tai đã làm cho sản xuất nông nghiệp trở nên khó khăn hơn. Nhiều hộ gia đình đã phải đối mặt với tình trạng mất mùa do thiên tai, dẫn đến tình trạng nghèo đói gia tăng trong cộng đồng.

II. Những thách thức từ thiên tai đối với sinh kế của người dân

Thiên tai không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn tác động đến sinh kế của người dân tại huyện Mai Sơn. Nhiều hộ gia đình đã mất đi nguồn thu nhập chính do thiệt hại từ thiên tai. Theo số liệu thống kê, thiệt hại do thiên tai gây ra ước tính lên đến hàng tỷ đồng mỗi năm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người dân.

2.1. Tác động của thiên tai đến thu nhập của hộ gia đình

Thiên tai đã làm giảm thu nhập của nhiều hộ gia đình tại huyện Mai Sơn. Nhiều người dân phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp, do đó, khi thiên tai xảy ra, họ không chỉ mất mùa mà còn mất đi nguồn thu nhập chính. Điều này dẫn đến tình trạng nghèo đói gia tăng và khó khăn trong việc duy trì cuộc sống.

2.2. Tình trạng di cư do thiên tai

Nhiều hộ gia đình đã phải di cư đến nơi khác để tìm kiếm cơ hội sinh kế mới do ảnh hưởng của thiên tai. Việc di cư này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống kinh tế mà còn tác động đến văn hóa và xã hội của cộng đồng. Sự di cư này cũng làm gia tăng áp lực lên các khu vực tiếp nhận người di cư.

III. Phương pháp ứng phó với thiên tai trong nông nghiệp

Để giảm thiểu tác động của thiên tai đến nông nghiệp, huyện Mai Sơn cần áp dụng các phương pháp ứng phó hiệu quả. Các giải pháp như cải thiện hệ thống tưới tiêu, sử dụng giống cây trồng chịu hạn và lũ, và tăng cường công tác dự báo thiên tai là rất cần thiết.

3.1. Cải thiện hệ thống tưới tiêu

Hệ thống tưới tiêu hiện tại tại huyện Mai Sơn còn nhiều hạn chế. Việc cải thiện hệ thống này sẽ giúp nông dân chủ động hơn trong việc sản xuất, đặc biệt trong những năm có hạn hán. Các công nghệ tưới tiết kiệm nước cần được áp dụng để nâng cao hiệu quả sản xuất.

3.2. Sử dụng giống cây trồng chịu hạn và lũ

Việc nghiên cứu và phát triển giống cây trồng chịu hạn và lũ là rất quan trọng. Những giống cây này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra. Nông dân cần được hỗ trợ trong việc tiếp cận và áp dụng các giống cây trồng mới.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu của Phan Ngọc Anh (2016) đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp ứng phó với thiên tai có thể giúp giảm thiểu thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp. Các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững cần được triển khai để nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước thiên tai.

4.1. Mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững

Mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững đã được áp dụng tại một số xã của huyện Mai Sơn. Những mô hình này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường. Nghiên cứu cho thấy, các mô hình này đã giúp nhiều hộ gia đình cải thiện thu nhập và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

4.2. Kết quả từ các chương trình hỗ trợ

Các chương trình hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức phi chính phủ đã giúp người dân huyện Mai Sơn nâng cao khả năng ứng phó với thiên tai. Những chương trình này bao gồm đào tạo kỹ thuật, cung cấp giống cây trồng và hỗ trợ tài chính cho nông dân.

V. Kết luận và tương lai của nông nghiệp tại huyện Mai Sơn

Tác động của thiên tai đến nông nghiệp và sinh kế tại huyện Mai Sơn là một vấn đề nghiêm trọng. Tuy nhiên, với các giải pháp ứng phó hiệu quả, có thể giảm thiểu thiệt hại và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng. Tương lai của nông nghiệp tại huyện Mai Sơn phụ thuộc vào việc áp dụng các công nghệ mới và cải thiện hệ thống sản xuất.

5.1. Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững

Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững cần được đặt lên hàng đầu. Các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện sản xuất là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường.

5.2. Tương lai của sinh kế tại huyện Mai Sơn

Tương lai của sinh kế tại huyện Mai Sơn sẽ phụ thuộc vào khả năng ứng phó với thiên tai của cộng đồng. Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân là rất quan trọng để họ có thể tự bảo vệ mình trước những tác động của thiên tai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế nông nghiệp và nông thôn đóng vai trò nền tảng trong cấu trúc kinh tế xã hội Việt Nam khi đóng góp 22,1% GDP, chiếm gần 30% kim ngạch xuất khẩu và thu hút trên 60% lực lượng lao động. Tuy nhiên, khu vực nông thôn miền núi đang phải chịu tổn thất nặng nề từ các hiện tượng thời tiết cực đoan, với thiệt hại tài sản ước tính chiếm khoảng 1,5% GDP mỗi năm trên phạm vi cả nước. Huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La có tổng diện tích tự nhiên 143.247 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm tới 65,40% (93.687 ha), là địa bàn sinh sống của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số như Thái (75.560 người) và H'Mông (16.128 người). Đời sống người dân phụ thuộc chủ yếu vào nguồn thu từ các loại cây trồng chủ lực, đặc biệt là cây ngô với hơn 18.730 ha và cây lúa với 6.240 ha.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là sự gia tăng đột biến của thiên tai khí tượng thủy văn như lũ quét, ngập úng và hạn hán khốc liệt dưới tác động của biến đổi khí hậu đã làm tổn thương nghiêm trọng cấu trúc sinh kế bản địa. Điển hình như trận lũ lịch sử năm 2008 đã gây thiệt hại trên 570 tỷ đồng hay đợt hạn hán năm 2010 tàn phá 10.514 ha hoa màu trên toàn huyện. Luận văn hướng đến 5 mục tiêu cụ thể: xác định bằng chứng biến đổi khí hậu giai đoạn 1961-2010, phân tích xu thế thiên tai, đánh giá mức độ tổn hại đến ngành sản xuất ngô và lúa, lượng hóa thiệt hại trên 5 nguồn vốn sinh kế, và đề xuất hệ thống giải pháp thích ứng khả thi. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học chính xác để chính quyền địa phương hoàn thiện quy hoạch kinh tế nông nghiệp thích ứng khí hậu cho hơn 31.000 hộ dân đến năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng Khung Sinh kế Bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) được phát triển bởi Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID, 1999) kết hợp với Báo cáo đánh giá lần thứ tư của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2007). Khung lý thuyết SLF phân tích thực trạng tổn thương dựa trên sự tương tác giữa bối cảnh rủi ro bên ngoài và 5 nguồn vốn sinh kế nền tảng:

• Vốn nhân lực: Kinh nghiệm ứng phó thời tiết cực đoan, trình độ thâm canh nông nghiệp và kỹ năng lao động của đồng bào thiểu số.
• Vốn tự nhiên: Quỹ đất sản xuất 93.687 ha, diện tích rừng 56.379 ha với tỷ lệ che phủ đạt 42,5%, cùng hệ thống nguồn nước mặt từ lưu vực sông Đà và sông Mã.
• Vốn vật chất: Hạ tầng giao thông liên xã, 18 hồ chứa nước dung tích 728.867 m3 và hệ thống kênh mương thủy lợi.
• Vốn tài chính: Nguồn tiền tích lũy của hộ gia đình, khả năng tiếp cận vốn vay tín dụng ưu đãi và mạng lưới hỗ trợ tài chính vi mô.
• Vốn xã hội: Thể chế cộng đồng bản địa, tập quán canh tác tương trợ và mạng lưới trao đổi thông tin nông nghiệp.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Biến đổi khí hậu (sự thay đổi trạng thái khí quyển kéo dài qua nhiều thập kỷ), Thiên tai khí tượng thủy văn (hiện tượng bất thường như bão, lũ quét, hạn hán gây tổn hại sinh mạng và của cải), Tính dễ bị tổn thương (mức độ nhạy cảm và thiếu khả năng thích ứng trước các cú sốc ngoại cảnh), và Năng lực thích ứng sinh kế (khả năng tự phục hồi và duy trì các nguồn vốn sống).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định lượng thống kê khí hậu và phương pháp định tính có sự tham gia của cộng đồng:

• Nguồn dữ liệu khí tượng: Chuỗi số liệu quan trắc 50 năm liên tục (1961-2010) về nhiệt độ và lượng mưa từ 4 trạm khí tượng liền kề khu vực nghiên cứu gồm Bắc Yên, Yên Châu, Sông Mã và Sơn La.
• Phương pháp phân tích khí hậu: Lượng hóa độ lệch tiêu chuẩn (S), biến suất tương đối (Sr), mô hình hồi quy tuyến tính xác định xu thế theo thời gian, và chuỗi tỷ chuẩn sai lượng mưa so sánh với thời kỳ chuẩn 1980-1999. Mô hình PRECIS và phương pháp chi tiết hóa thống kê được dùng để dự báo kịch bản đến năm 2020.
• Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA): Điều tra thực địa được thực hiện từ ngày 24 đến 31/5/2016. Tác giả áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên với cỡ mẫu 30 hộ dân tại 3 xã đại diện: Chiềng Chăn (vùng núi cao dốc 1.200m), Mường Bon (vùng thung lũng lòng chảo 500-700m) và Chiềng Ve (vùng đồi núi trung bình). Mỗi xã chọn 1 bản, mỗi bản chọn 10 hộ thuộc đủ các phân tầng kinh tế nghèo, trung bình và khá giả.

Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm kết hợp dữ liệu vĩ mô đáng tin cậy kéo dài nửa thế kỷ với các đánh giá vi mô sát thực tế từ người dân trực tiếp sản xuất, đảm bảo tính khách quan và khoa học toàn diện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích chuỗi số liệu thực nghiệm giai đoạn 1961-2010 đã chỉ ra những biến động khí hậu và thiệt hại sinh kế sâu sắc tại huyện Mai Sơn:

Thứ nhất, nhiệt độ trung bình mùa đông tăng đột biến. Giá trị độ lệch tiêu chuẩn (S) các tháng mùa đông (XII-II) đạt mức cao nhất từ 0,9 đến 1,7 tại các trạm quan trắc, với mức biến suất (Sr) lên tới 7,8%. Nhiệt độ trung bình mùa đông tăng từ 0,7°C đến 1,1°C tại trạm Sơn La và Bắc Yên. Đặc biệt, số ngày rét đậm có nhiệt độ tối thấp dưới 13°C giảm mạnh 23,8%, từ trung bình 94,36 ngày/năm (thời kỳ 1960-1970) xuống còn 71,89 ngày/năm (thời kỳ 2000-2010).

Thứ hai, lượng mưa cực đoan gia tăng gây lũ quét tàn phá nặng nề. Số ngày mưa lớn trên 50mm/ngày tăng từ 4,6 ngày (1971-1990) lên 5,8 ngày (2001-2010), tức tăng khoảng 26,1%. Mưa lớn cục bộ kết hợp địa hình chia cắt mạnh đã sinh ra các trận lũ quét kinh hoàng: trận lũ ngày 27/7/1991 làm 16 người chết, cuốn trôi 200 ngôi nhà và vùi lấp 165 ha lúa; trận lũ quét lịch sử tháng 9/2008 làm 35 người chết, 40 người bị thương, cuốn trôi 390 ngôi nhà, làm mất trắng 2.911 tấn lương thực với tổng thiệt hại kinh tế 570 tỷ đồng.

Thứ ba, hạn hán gia tăng cả về chu kỳ lẫn cường độ tàn phá sản xuất nông nghiệp. Số ngày nắng nóng cực đại trên 35°C tăng bình quân 2 ngày mỗi thập kỷ. Lượng mưa mùa khô giảm từ 0,3% đến 1,2%, dẫn đến tình trạng kiệt quệ nguồn nước. Đợt hạn hán năm 2005 tàn phá 4.243 ha ngô và 381 ha lúa; năm 2010 nắng nóng kéo dài làm hủy hoại 10.514 ha cây trồng trên nương (trong đó có 6.882 ha ngô), gây thiệt hại gần 4 tỷ đồng; và đợt hạn kéo dài từ tháng 4 đến tháng 6/2015 ảnh hưởng trực tiếp tới 6.819,54 ha canh tác.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến mức độ rủi ro tại Mai Sơn tăng cao xuất phát từ sự tương tác giữa yếu tố tự nhiên khắc nghiệt và mô hình kinh tế dễ bị tổn thương. Huyện có mật độ sông suối dốc tới 1,8 km/km2, địa hình lòng chảo xen lẫn sườn đồi dốc trên 1.200m, khiến lượng mưa mùa hè tập trung (chiếm 85-90% tổng lượng mưa cả năm) nhanh chóng chuyển hóa thành dòng chảy lũ quét tàn phá. Trong khi đó, việc thâm canh ngô độc canh trên đất dốc làm mất thảm phủ thực vật, thúc đẩy quá trình rửa trôi đất Feralit và khiến cây trồng bị khô héo ngay khi nắng hạn xuất hiện.

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các báo cáo khí hậu vùng núi Tây Bắc của tổ chức Care (2011) và kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2009), đồng thời bổ sung bằng chứng chi tiết về thiệt hại nghiêm trọng của cây ngô vùng cao. Về mặt trình bày trực quan, các chuỗi dữ liệu này có thể được mô tả hiệu quả thông qua biểu đồ đường thể hiện chuẩn sai nhiệt độ 50 năm và biểu đồ cột so sánh diện tích cây trồng bị hủy hoại qua các mốc thiên tai điển hình (1991, 2005, 2008, 2010, 2015), giúp các nhà quản lý nhận diện nhanh chóng các giai đoạn xung yếu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm nâng cao năng lực thích ứng cho cộng đồng dân cư:

1. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và mùa vụ thích ứng khô hạn: UBND huyện Mai Sơn cùng Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần chỉ đạo chuyển đổi khoảng 15-20% diện tích ngô trên đất dốc kém hiệu quả (khoảng 2.500-3.500 ha) sang trồng cây ăn quả lâu năm (xoài, nhãn ghép) và cây dược liệu có khả năng giữ đất. Mục tiêu hoàn thành trước năm 2022, giúp giảm thiểu 30% thiệt hại kinh tế khi có hạn hán cục bộ.

2. Nâng cấp và hiện đại hóa công trình thủy lợi: Ban Quản lý Dự án Đầu tư Xây dựng huyện phối hợp Chi cục Thủy lợi tỉnh Sơn La tiến hành kiên cố hóa 7.400m mương đất bị bồi lấp, cải tạo 18 hồ chứa nước hiện có để nâng tổng dung tích trữ nước phục vụ tưới tiêu từ 656,2 ha lên trên 1.200 ha diện tích canh tác lúa và hoa màu, hoàn thiện trong giai đoạn 2021-2023.

3. Xây dựng mạng lưới quan trắc và cảnh báo sớm thiên tai cộng đồng: Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn huyện Mai Sơn cần lắp đặt hệ thống đo mưa tự động và loa truyền thanh cảnh báo lũ quét tại 100% các bản có nguy cơ cao ven suối Nậm Pàn, Nậm Khiêng thuộc các xã Chiềng Chăn, Tà Hộc, Mường Chanh. Tiến độ triển khai từ năm 2020 đến 2022 nhằm giảm thiểu 90% rủi ro thương vong về người.

4. Củng cố các nguồn vốn sinh kế phi nông nghiệp và bảo hiểm rủi ro: Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Mai Sơn và các tổ chức đoàn thể triển khai gói tín dụng ưu đãi từ 50-100 triệu đồng/hộ cho 1.000 hộ nghèo để xây dựng chuồng trại kiên cố bảo vệ 15.500 con trâu trước rét hại mùa đông, đồng thời khôi phục các làng nghề dệt thổ cẩm, rèn đúc truyền thống nhằm đa dạng hóa thu nhập trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phương pháp của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan hoạch định chính sách địa phương: UBND huyện Mai Sơn, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sơn La có thể trực tiếp sử dụng bộ số liệu khí hậu 50 năm và bản đồ đánh giá nguy cơ để xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu cấp huyện và quy hoạch lại vùng sản xuất 93.687 ha đất nông nghiệp.

2. Các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên và Biến đổi khí hậu có thể ứng dụng mô hình kết hợp giữa chuỗi số liệu khí tượng hồi quy với khung sinh kế DFID làm tài liệu tham khảo phương pháp luận cho các đề tài nghiên cứu tại vùng núi cao.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Các tổ chức như Oxfam, Care, UNDP khi triển khai các dự án giảm nghèo, nâng cao năng lực chống chịu thiên tai cho cộng đồng dân tộc thiểu số tại Tây Bắc có thể khai thác bộ dữ liệu điều tra PRA 30 hộ dân để thiết kế can thiệp sát nhu cầu thực tế.

4. Hợp tác xã nông nghiệp và cán bộ khuyến nông cơ sở: Cán bộ khuyến nông tại 22 xã, thị trấn của huyện Mai Sơn có thể sử dụng các kết quả đánh giá tác động mùa vụ để hướng dẫn người nông dân bố trí lịch gieo cấy ngô, lúa tránh các đợt đỉnh điểm của rét hại tháng 1 và hạn hán tháng 5.

Câu hỏi thường gặp

Hiện tượng thiên tai nào gây thiệt hại nặng nề nhất đối với huyện Mai Sơn?

Lũ quét và hạn hán là hai loại hình thiên tai khốc liệt nhất. Trận lũ quét lịch sử tháng 9/2008 đã làm 35 người chết, phá hủy 390 ngôi nhà và gây tổng thiệt hại 570 tỷ đồng. Trong khi đó, đợt hạn hán năm 2010 đã làm khô héo 10.514 ha cây trồng nương rẫy, bao gồm 6.882 ha ngô, làm suy kiệt nặng nề nguồn tài chính của các hộ nông dân.

Biến đổi khí hậu tại khu vực Mai Sơn thể hiện rõ nhất qua những chỉ số nào?

Trong 50 năm qua, nhiệt độ trung bình mùa đông tăng từ 0,7°C đến 1,1°C tại các trạm Sơn La và Bắc Yên, số ngày rét đậm dưới 13°C giảm 22,47 ngày/năm. Đồng thời, số ngày mưa cực đoan trên 50mm tăng 26,1% trong giai đoạn 2001-2010, tạo ra các xung lượng dòng chảy cực lớn gây trượt lở đất và lũ quét cục bộ.

Khung sinh kế bền vững DFID được áp dụng như thế nào trong luận văn?

Khung DFID được vận dụng để giải phẫu 5 nguồn vốn sinh kế tại địa phương gồm nhân lực, tài chính, tự nhiên, vật chất và xã hội. Nghiên cứu chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất nằm ở nguồn vốn tự nhiên bị thoái hóa đất dốc và vốn vật chất còn yếu khi 18 hồ chứa chỉ mới đáp ứng tưới tiêu cho 656,2 ha diện tích.

Tại sao cây ngô là đối tượng chịu tổn thương lớn nhất trước biến đổi khí hậu tại địa phương?

Cây ngô chiếm diện tích lớn nhất huyện với 18.730 ha nhưng phần lớn canh tác trên sườn đồi dốc không có công trình thủy lợi, phụ thuộc hoàn toàn vào nước mưa tự nhiên. Khi hạn hán vụ xuân hè kéo dài hoặc mưa bão gây xói mòn sạt lở, năng suất ngô sụt giảm nghiêm trọng, điển hình như đợt hạn năm 2005 làm hư hại 4.243 ha ngô.

Phương pháp chọn mẫu điều tra PRA có đảm bảo tính đại diện cho toàn huyện không?

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên với 30 hộ dân tại 3 xã đại diện cho 3 tiểu vùng sinh thái đặc thù: Chiềng Chăn (núi cao dốc 1.200m), Mường Bon (thung lũng lòng chảo bằng phẳng) và Chiềng Ve (vùng đồi núi trung bình), bao quát đầy đủ các mức thu nhập và thành phần dân tộc thiểu số.

Kết luận

• Chuỗi dữ liệu quan trắc 50 năm (1961-2010) khẳng định nhiệt độ mùa đông tại khu vực nghiên cứu tăng tới 1,1°C, số ngày mưa lớn cực đoan tăng 26,1%, làm gia tăng tần suất thiên tai dị thường.
• Lũ quét và hạn hán là hai hiểm họa chính tàn phá sinh kế, gây thiệt hại hàng trăm tỷ đồng và đe dọa an ninh lương thực của hơn 31.000 hộ dân bản địa.
• Ngành sản xuất ngô với quy mô hơn 18.730 ha chịu tổn thương sâu sắc nhất do phương thức thâm canh đất dốc lạc hậu và thiếu nguồn nước tưới.
• Luận văn đã kết hợp thành công phương pháp định lượng khí hậu với khung sinh kế DFID, tạo tiền đề phương pháp luận vững chắc cho các nghiên cứu môi trường vùng cao.
• Chính quyền địa phương và các tổ chức phát triển cần khẩn trương thực hiện lộ trình chuyển đổi mùa vụ và kiên cố hóa hệ thống thủy lợi giai đoạn 2021-2025 nhằm bảo vệ cộng đồng trước thách thức biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chương 2: Địa bàn, phạm vi nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu Chương 3: Kết quả nghiên cứu KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.TỔNG QUAN VỀ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM 1. Khái quát sản xuất nông nghiệp Hiện nay có rất nhiều định nghĩa khác nhau về sản xuất nông nghiệp đƣợc sử dụng tùy thuộc vào mục đích quản lí của mỗi quốc gia hay vùng lãnh thổ, địa lý. Theo Vũ Đình Thắng, nông nghiệp hiểu theo nghĩa hẹp chỉ có ngành trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ trong nông nghiệp.

Còn nông nghiệp hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả ngành lâm nghiệp và thủy sản [21].Theo Bộ NN&PTNT, quy địnhSXNN ở xã theo nghĩa rộng bao gồm các tiểu ngành: nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi), lâm nghiệp, thuỷ sản, diêm nghiệp [2]. Nông nghiệp có vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, đóng góp 22,1% GDP năm 2008, gần 30% giá trị xuất khẩu và trên 60% lực lƣợng lao động. Nông nghiệp nƣớc ta tăng trƣởng cao và ổn định trong thời gian dài, đạt đƣợc những thành tựu to lớn mặc dù thƣờng gặp những tổn thất nặng nề do thiên tai. Sau 30 năm đổi mới (1986 - 2016), Việt Nam đã đạt đƣợc tốc độ tăng trƣởng cao trong nông nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất lƣơng thực.

Sản lƣợng lƣơng thực Việt Nam không những đủ cho nhu cầu trong nƣớc mà còn có khối lƣợng lớn cho xuất khẩu. Bình quân lƣơng thực đầu ngƣời tăng từ 445 kg năm 2000 lên 501 kg năm 2008. Từ một nƣớc thiếu lƣơng thực trong một thời gian dài Việt Nam đã trở thành nƣớc xuất khẩu gạo đứng thứ hai trên thế giới. Hiện nay, bốn cây lƣơng thực chính của Việt Nam đó là lúa, ngô, sắn, khoai [51].

Tuy Việt Nam là một nƣớc nông nghiệp với 75% dân số sống bằng nông nghiệp và 70% lãnh thổ là khu vực nông thôn nhƣng cuộc sống ngƣời dân còn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên. SXNN hiện nay vẫn chủ yếu dựa trên các hộ cá thể, quy mô nhỏ, trình độ khoa học kỹ thuật chƣa cao. Đây là một thách thức lớn dƣới tác động của BĐKH [12]. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] SXNN của Việt Nam hiện nay còn phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết.

Khi thời tiết thay đổi sẽ ảnh hƣởng rất lớn tới SXNN, nhất là trồng trọt, làm giảm năng suất. Ngành trồng trọt chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu nông nghiệp, có vị trí quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam, trong đó sản xuất lƣơng thực nhƣ lúa, ngô, rau màu giữ vị trí then chốt trong ngành nông nghiệp.Việt Nam hiện đạt đƣợc an ninh lƣơng thực trên phạm vi toàn quốc gia. Tuy nhiên vấn đề đảm bảo an ninh lƣơng thực ở cấp hộ gia đình trên phạm vi cả nƣớc vẫn đang còn là một vấn đề lớn, đặc biệt ở vùng miền núi phía Bắc. Tại huyện Mai Sơn, cây trồng chủ lực đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp đó là cây ngô.

TỔNG QUAN LÝ THUYẾT SINH KẾ 1. Khái niệm sinh kế Theo BộPháttriểnquốctếAnh(DFID)năm1999, sinhkế đƣợc định nghĩa là:“Sinhkếbaogồmcáckhảnăng,cáctàisản(baogồmcảcácnguồnlựcvậtchất,xãhội)vàc áchoạtđộngcầnthiếtđểkiếmsống” [33]. Sinhkếbềnvững:Sinhkếtrởnênbềnvữngkhinógiảiquyếtđƣợcnhững căngthẳngvà độtbiến, hoặccó khảnăng phục hồi,duy trìvàtăng cƣờngkhả năngvànguồnlực hiệntạivà tƣơng laimàkhônglàmtổn hạiđếncơsởtàinguyên thiên nhiên [33].Tiêuchísinhkếbềnvữnggồm: antoàn lƣơng thực, cảithiện điềukiện môi trƣờng tựnhiên,cảithiện điềukiện môitrƣờng cộngđồng-xã hội,cảithiệnđiềukiệnvậtchất,đƣợcbảovệtránhrủirovà các cúsốc. Khung sinh kế bền vững (SLF) SLF là chữ viết tắt của Sustainable Livelihoods Framework (Khung Sinh kế Bền vững) do Bộ Phát triển Hải ngoại Anh Quốc – DFID (Department For International Development, 2001) phát triển, đã nêu lên những yếu tố chính ảnh hƣởng đến sinh kế ngƣời dân.

5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.