CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ SỰ CỐ MÔI TRƯỜNG VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN VIỆC LÀM VÀ THU NHẬP CỦA NGƯỜI DÂN 1.1 Sự cố môi trường: Khái niệm và tác động của nó.1 Khái niệm Theo điều 1, Luật Bảo vệ Môi trường của Việt Nam: "Sự cố môi trường là các tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con người hoặc biến đổi bất thường của thiên nhiên, gây suy thoái môi trường nghiêm trọng". Sự cố môi trường có thể xảy ra do: - Bão, lũ lụt, hạn hán, nứt đất, động đất, trượt đất, sụt lở đất, núi lửa phun, mưa axit, mưa đá, biến động khí hậu và thiên tai khác; - Hoả hoạn, cháy rừng, sự cố kỹ thuật gây nguy hại về môi trường của cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình kinh tế, khoa học, kỹ thuật, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng; - Sự cố trong tìm kiếm, thăm đò, khai thác và vận chuyển khoáng sản, dầu khí, sập hầm lò, phụt dầu, tràn dầu, vỡ đường ống dẫn dầu, dẫn khí, đắm tàu, sự cố tại cơ sở lọc hoá dầu và các cơ sở công nghiệp khác; - Sự cố trong lò phản ứng hạt nhân, nhà máy điện nguyên tử, nhà máy sản xuất, tái chế nhiên liệu hạt nhân, kho chứa chất phóng xạ. Tác động của sự cố môi trường - Đối với môi trường: Khi xảy ra sự cố môi trường ở biển, không chỉ làm ô nhiễm môi trường hiện tại mà còn để lại những hậu quả nghiêm trọng lâu dài về sau. Khi chất độc lan tỏa khắp nơi nếu không được xử lý thì để càng lâu càng ngấm sâu.
Tác động của sự cố môi trường đến hệ sinh thái rạn san hô thể hiện ở ba khía cạnh: suy giảm về thành phần giống loài, phạm vi phân bố và suy giảm về độ phủ san hô sống ở hầu hết các mặt cắt khảo sát so với thời điểm trước khi sự cố xảy ra bị chết hoàn toàn. Làm hàng loạt cá chết do nhiễm chất độc tan trong nước.[8] SVTH:Trần Thị Cầm 5 Khóa luận tốt nghiệp đại học GVHD: TS. Nguyễn Quang Phục - Đối với kinh tế: Sự cố môi trường ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh tế, đặc biệt đến các ngành nuôi trồng, đánh bắt thủy sản và du lịch. Do thải các chất độc làm ô nhiễm môi trường, gây tổn hại đến các hệ sinh thái nên đã làm giảm số lượng các loài thủy sản, đặc biệt là các loài cá.
Đây là một thiệt hại lớn đối với ngành kinh tế biển, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của người dân ven biển. Không chỉ gây ô nhiễm môi trường biển, mà còn ảnh hưởng đến nước mặt và nước ngầm. Khả năng tiêu thụ các thủy sản cũng giảm do lo ngại về khả năng nhiễm độc, điều này ảnh hưởng lớn đến người dân sinh sống bằng đánh bắt thủy sản. Mức độ ảnh hưởng có thể kéo dài trong nhiều năm do đó cần có thời gian để có thể khôi phục lại các hoạt động nuôi trồng và đánh bắt thủy sản.[8] - Đối với du lịch: Do điều kiện đặc thù mà ngành du lịch phải gánh chịu hậu quả nặng nề sau các sự cố môi trường.
Gây ô nhiễm môi trường, phá hủy các hệ sinh thái tự nhiên đã làm cho lượng khách du lịch suy giảm nghiêm trọng. Và cũng cần phải có thời gian mới có thể khắc phục được.[8] - Đối với con người: Ảnh hưởng lâu dài khó đánh giá hết được: Sự cố xảy ra làm ô nhiễm môi trường nước, thải các chất độc làm hàng loạt cá chết và cũng là nguồn thức ăn cho con người, nó ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của con người. Như vậy, hậu quả của sự cố môi trường là vô cùng nghiêm trọng. Nó không chỉ ảnh hưởng đến môi trường, hủy diệt các hệ sinh thái, tổn thất về kinh tế và sức khỏe con người…mà nghiêm trọng hơn nó còn gây những ảnh hưởng lâu dài về sau.
Tổng quan về sự cố môi trường điển hình trên Thế giới và Việt Nam - Thảm họa tràn dầu tại vịnh Mêxico Thảm họa tràn dầu tại Vịnh Mêxico (20/4/2010) đã đánh dấu một mốc đáng nhớ với thế giới, và đặc biệt là người dân Mỹ, khi giàn khoan dầu sâu nhất thế giới Deepwater Horizon của Tập đoàn Dầu khí BP (Anh) trên vịnh Mexico bất ngờ phát nổ, làm 11 công nhân thiệt mạng và khoảng 4,9 triệu thùng dầu loang dần trên biển. Điều đáng buồn là 2 năm đã trôi qua, thảm họa tràn dầu vẫn để lại những tàn dư. SVTH:Trần Thị Cầm 6 Khóa luận tốt nghiệp đại học GVHD: TS. Nguyễn Quang Phục Khi thảm họa xảy ra, người ta ước tính mỗi ngày có tới hơn 750.000 lít dầu thô bị rò rỉ từ giàn khoan, mặt biển bị dầu loang rộng tới khoảng 9.
Hắc ín và dầu loang không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn trực tiếp phá hủy các hệ sinh thái cửa sông Mississippi và vùng đầm lầy ngập mặn dọc duyên hải bang Louisiana của Mỹ. Các hệ sinh thái san hô nằm cách mặt biển 1.220m ở khu vực này đều bị ảnh hưởng, một số rạn san hô dần bị tẩy trắng hoặc biến màu. Nhiều động, thực vật sinh sống ở vùng đầm lầy ngập mặn Louisiana, Alabama và Mississippi chết thảm trong những vệt dầu loang. Qua khảo sát, các cơ quan chức năng phát hiện có một tỷ lệ không nhỏ người dân bang Louisiana, Alabama, Texas, Florida và Mississippi đã biểu hiện một số triệu chứng bệnh lý như dị ứng, lở loét, cùng những dấu hiệu bất thường trong gan, phổi, máu, tuyến giáp hoặc hệ thần kinh… Nguyên do chính được đưa ra lý giải cho các triệu chứng trên là hiện tượng ô nhiễm môi trường, ô nhiễm hệ sinh thái từ những vệt dầu loang trong thảm họa lịch sử.
Cùng với đó, ngành công nghiệp cá và du lịch của các bang nói trên của Mỹ cũng hứng chịu tác động khi sản lượng đánh bắt tôm, cua, cá và các loài hải sản khác của ngư dân mỗi ngày một kém. Thậm chí, nhiều nơi đã ngừng thu mua hải sản có xuất xứ từ đây vì lo ngại nhiễm độc. Nước biển và những bãi cát ven bờ cũng nhuốm đầy dầu và hắc ín, làm phá sản ngành du lịch địa phương… Chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là bang Louisiana, với ước tính thiệt hại ban đầu không dưới 4 tỷ USD, chưa kể chi phí thực tế đối với hệ sinh thái và sinh kế người dân chưa được đánh giá một cách đầy đủ. [5] - Thảm hoạ “ vịnh thủy ngân” minamata tại Nhật Bản Bệnh Minamata lần đầu tiên được phát hiện ở thành phố Minamata, Kumamoto, Nhật Bản vào năm 1956.
Đến năm 1968, chính phủ Nhật bản mới ra tuyên bố rằng bệnh Minamata là do công ty Chisso làm ô nhiễm môi trường gây nên. Nhà máy hoá học của Tập đoàn Chisso đã cho xả thải chất methyl thủy ngân (methylmecury hay thuỷ ngân methyla) trong chất thải công nghiệp của mình suốt từ năm 1932 đến 1968. Chất hoá học cực độc này đã tích tụ sinh học lại trong nhuyễn thể và cá ở vịnh Minamata và biển Shiranui, mà sau khi những người dân ăn phải sẽ dẫn SVTH:Trần Thị Cầm 7 Khóa luận tốt nghiệp đại học GVHD: TS. Nguyễn Quang Phục tới ngộ độc thuỷ ngân.
Trong khi những cái chết của chó, mèo, lợn và người diễn ra liên tục suốt 36 năm, chính phủ và công ty đã làm rất ít trong việc phòng chống ô nhiễm. Cho đến tháng 3 năm 2001, 2,265 nạn nhân đã chính thức được xác nhận là mắc bệnh Minamata (trong đó 1,784 người đã chết) và khoảng hơn 10,000 người đã nhận được bồi thường kinh tế từ Chisso. Sản lượng thủy sản Shiranui bị thiệt hại nghiêm trọng, tác động đến hệ sinh thái biển, ô nhiễm nguồn nước, nhiều loài cá và động vật có vỏ (tôm, cua,…) bị nhiễm độc và chết, gây ảnh hưởng đến nghề cá và sức khỏa của ngư dân. Đến năm 2004, Tập đoàn Chisso đã chi trả 86 triệu đô la Mỹ tiền bồi thường, và cũng trong năm đó, công ty này bị yêu cầu phải rửa sạch khu vực bị ảnh hưởng.
Ngày 29 tháng 3 năm 2010, một khoản thanh toán khác đã được tiến hành để bồi thường cho những nạn nhân khác mà chưa được xác nhận.[2] - Tại Việt Nam: Ảnh hưởng của ô nhiễm nước tới hoạt động sản xuất nông nghiệp Những năm gần đây, ngành nông nghiệp Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, việc phát triển vượt bậc từ trồng trọt, chăn nuôi gia súc, gia cầm, làm thủy lợi đến nuôi trồng thủy sản, phát triển các làng nghề… làm môi trường nước bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Tình trạng người dân sử dụng tràn lan thuốc bảo vệ thực vật và phân bón, phát triển ồ ạt đàn gia súc gia cầm với hình thức chăn nuôi nhỏ lẻ, thả rông, không kiểm soát được, cùng với sự phát triển của các làng nghề không theo quy hoạch, chất thải kim loại nặng thải ra ao, hồ, kênh, mương như hiện nay đang ở mức báo động. Hoạt động SXNN đã gây ra nhiều tác động đến môi trường nước mặt.
Việc sử dụng quá nhiều phân bón và hóa chất BVTV, không đúng quy trình gây ô nhiễm môi trường nước tại các lưu vực sông lớn và địa phương có nền kinh tế nông nghiệp phát triển mạnh như đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long. Nước thải chăn nuôi cũng là vấn đề đáng lo ngại đối với môi trường nước mặt. Hàng năm, ngành chăn nuôi thải ra khoảng 73 triệu tấn chất thải, trong đó chỉ có 30 - 60% chất thải được xử lý, lượng còn lại xả thẳng ra môi trường.700 trang trại chăn nuôi, với 80% được xây dựng trong khu dân cư, trong đó chỉ có khoảng 1.700 cơ sở có hệ thống XLCT, phần lớn đều không có nhà XLCT chăn nuôi theo tiêu SVTH:Trần Thị Cầm 8 Khóa luận tốt nghiệp đại học GVHD: TS. Nguyễn Quang Phục chuẩn.
Do vậy, chất thải chăn nuôi là một trong những tác nhân gây ô nhiễm nguồn nước đáng kể. Vấn đề tương tự cũng xảy ra tại các làng nghề, do quy trình sản xuất thủ công, nhỏ lẻ, phần lớn không có các hệ thống XLNT làm cho môi trường nước xung quanh suy giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng. Như trên địa bàn xã Phong Khê, huyện Yên Phong và khu sản xuất giấy Phú Lâm, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh có đến gần 100 xí nghiệp và 70 phân xưởng sản xuất nhỏ. Theo số liệu của Sở TN&MT tỉnh Bắc Ninh, năm 2012, ước tính khoảng trên 3.000 m3 nước thải tạo ra mỗi ngày chứa các hóa chất độc hại như xút, chất tẩy rửa, phèn kép, nhựa thông, Javen, ligin, phẩm màu, hàm lượng BOD vượt 4 - 6 lần tiêu chuẩn cho phép, có nơi vượt đến 13,5 lần.