Bộ YTÉ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TỂ CÔNG CỘNG HÀ THỊ MỸ HẠNH TÔNG QUAN TÀI LIỆU SÓNG NHIỆT VÀ TÁC ĐỘNG CỦA SÓNG NHIỆT ĐEN SỨC KHỎE CON NGƯỜI KHÓA LUẬN TÔT NGHIỆP cử NHÂN Y TÉ CÔNG CỌNG - Kll ••• Hướng dân khoa học Ths. Trần Thị Thu Thủy LỜI CẢM ƠN Đe có thể hoàn thảnh khỏa luận tốt nghiệp này, tôi đã nhận được sự hô trợ rât nhiều từ các thầy cô, bạn bè và gia đình. Lời đầu tiên tôi xin cảm ơn Thạc sĩ Trần Thị Thu Thủy, giảng viên đã trực tiếp hướng dẫn, đóng góp ý kiến một cách nhiệt tình và chu đáo trong quá trình tôi thực hiện khóa luận. Tôi xin chân trọng cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học Y tế công cộng cũng như các bộ môn, phòng ban đã trang bị những kiên thức, tạo điêu kiện cho sinh viên thực hiện khóa luận tốt nghiệp rất thiết thực và bổ ích.
Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới các bạn sinh viên trong khóa đã đóng góp ý kiến và giúp đõ tôi trong quá trình học tập và thực hiện khóa luận tốt nghiệp. Ngoài ra, tôi cũng được xin cảm ơn những người thân trong gia đình đã hỗ trợ về vật chất cũng như tinh thần để tôi có thể hoàn thành quá trình học tập và thực hiện khóa luận này. Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn! ii MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIÉT TẮT.iii DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH ẢNH, sơ ĐỒ. PHƯƠNG PHÁP THƯ THẬP THÔNG TIN.1 Tiêu chuẩn lựa chọn tài liệu.2 Tiêu chuẩn loại trừ tài liệu.3 Từ khóa tim kiếm.4 Nguồn tài liệu tham khảo.5 Ket quả thu thập thông tin.1 Hiện tượng sóng nhiệt (Heat waves).2 Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với các đợt sóng nhiệt.3 Tình hình gia tăng nhiệt độ trên thế giới.4 Tình hình gia tăng nhiệt độ ở Việt Nam.2 Tác động của sóng nhiệt (heat waves) đến sức khỏe con người.1 Các ảnh hưởng sức khỏe có liên quan đến nhiệt, triệu chứng và cách chăm sóc 14 4.2 Tỷ lệ tử vong.3 Tỷ lệ mắc bệnh.4 An toàn lao động và năng suất lao động.3 Một số yếu tố ảnh hưởng tới nguy cơ mắc bệnh và tử vong liên quan đến nhiệt .25 TÀI LIỆU THAM KHẢO.
39 iv DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH ẢNH, sơ ĐÒ Bảng 1: Các ảnh hưởng sức khỏe có liên quan đến nhiệt, các triệu chứng và cách chăm sóc. 14 Bảng 2: Các cấp độ trong hệ thống cảnh báo nhiệt sức khỏe.25 Hình 1: Quá trình hình thành sóng nhiệt.7 Hình 2: Mối liên kết giữa giá trị nhiệt độ trung bình thay đổi và tỷ trọng của các hiện tượng thời tiết cực đoan. 8 Hình 3: Sự thay đổi nhiệt độ mùa hè ở Bắc bán cầu giai đoạn 1951 - 2011.8 Hình 4: Sự thay đổi nhiệt độ bề mặt Trái đất (1986-2005 đến 2081-2100).10 Hình 5: Sự gia tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu giai đôạn 1850 - 2012.10 Hình 6: Phân bố nhiệt độ toàn cầu năm 2014.12 Sơ đồ 1: Quá trình tống hợp tài li 1 I. ĐẶT VÁN ĐÈ Trái Đất đang trở nên nóng hơn bởi vì con người đang không ngừng thải các loại khí nhà kính như carbon dioxide, methane vào khí quyển.
Hầu hết các loại khí này được phát sinh thông qua hoạt động đốt các nhiên liệu hóa thạch như than đá, dẩu mỏ và khí đốt tự nhiên của con người. Các loại khí này tích tụ trong khí quyển tạo thành một lớp khí bao quanh Trái Đất khiến cho việc bức xạ nhiệt của trái đất gặp nhiều khó khăn, làm nhiệt độ tăng lên - đây được gọi là sự nóng lên toàn cầu [59], [69], [105]. Nhiệt độ tăng lên dẫn đến nhiều thay đối khác trong khí quyến, trên đất, và trong các đại dương. Những thay đổi này được gọi lả biến đổi khí hậu (BĐKH).
BĐKH có mối ảnh hưởng mật thiết đến các hiện tượng thời tiết cực đoan. Đặc biệt là hiện tượng “heat waves” — sóng nhiệt, tần sổ của các đợt sóng nhiệt sẽ tăng lên khi khí hậu ấm hơn, dẫn đen sự biến đoi lớn ve nhiệt độ bề mặt trải đất [44], [55], [97]. Nhiệt độ trung bình trên thế giới đã trở nên ấm hơn kể từ đầu thể kỷ 20 và nhiệt độ đã tăng với tốc độ đặc biệt nhanh trong suốt 50 năm qua [108]. Theo ủy ban Liên chính phủ về Biển đối Khí hậu (IPCC), nhiệt độ không khí được dự kiến sẽ tăng 1,8 — 6,4°c vào năm 2100 [58], [59].
Với xu thế nhiệt độ trái đất tiếp tục tăng như này, thời tiết nắng nóng cực đoan sẽ trở nên nghiêm trọng hơn trong tương lai ở nhiều quốc gia trên thế giới [26]. Các loại thời tiết nóng cực đoan bây giờ chủng ta coi là bất thường sẽ trở thành một mô hình bình thường ở nhiều khu vực trên thế giới trong tương lai, chúng diễn ra hàng năm hoặc hai năm một lần [140]. Chín trong mười năm nóng nhất trong lịch sử đã xảy ra kể từ năm 2000 [108], Ví dụ như đợt nắng nóng ở châu Âu năm 2003, ở Liên bang Nga năm 2010, hay đợt nắng nóng ở úc năm 2009. Các đợt sóng nhiệt này đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của những người dân chịu tác động của sóng nhiệt.
Việc tiêp xúc với nhiệt độ cực cao có thê làm tăng cảm giác mệt mỏi, khó chịu, kiệt sức, ngất do nhiệt, đột quỵ nhiệt và chuột rứt do nhiệt, stress nhiệt. Không chí có vậy, những đợt sóng nhiệt cũng có tấc động đến các bệnh suy thận, tim mạch, tiêu hóa, thậm chí là bệnh tâm thần [94], [131], [138], [141], [142], Do đó, sóng nhiệt có thể dẫn đén tình trạng gia tăng mắc bệnh và tử vong liên quan đến nhiệt [106], [137]. Đợt sóng nhiệt tại châu Âu năm 2003 đã làm khoảng 70000 người tử vong [36], [56], trong đó riêng một mình nước Pháp có khoảng 15000 ca [133]. Từ năm 1999 cho đến năm 2009, tiếp xúc với nhiệt độ cực đoan gây ra hoặc góp phần cho hơn 7800 trường hợp tử vong tại Mỹ [69].
Và từ năm 1986 đên năm 2015, nhiệt độ cực đoan là nguyên nhân hàng đẩu trong các trường hợp tử vong liên quan đen thời tiết tại đây [110]. Đợt nắng nóng tại ủc năm 2009 đã gây ra khoảng 500 ca tử vong [73]. Tại Việt Nam, trong vòng 50 năm qua nhiệt độ trung bỉnh đã tãng khoảng 0,5 — 0,7°C, mực nước biển đã dâng khoảng 20cm, hiện tượng El Nino, La Nina ngày càng tác động mạnh mẽ [4]. Năm 2010 là năm nóng nhất trong 50 năm ở Việt Nam, nhiều nơi như Thanh Hóa, Nghệ An có lúc lên tới 42°c.
Năm 2015 trong đợt nắng nóng 17/05 - 21/06 nhiệt độ cao nhất tuyệt đổi đã vượt mốc năm 2010 tại Nghệ An như Con 2 Cuông 42,7°C; Quỳ Hợp 42,6°C; Vinh 40,7°C [7]. Trên thể giới, cỏ nhiều nghiên cứu về mối liên quan cũng như tác động của nhiệt độ cao đén sức khỏe con nguời. Tuy nhiên, vấn đề này ở Việt Nam có rất ít nghiên cứu. Ví dụ như nghiên cứu của Nguyễn Phương Toại và cộng sự đã tìm ra tỷ lệ mắc sốt xuất huyết tại cần Thơ từ tháng 5 đến tháng 10 là cao nhất, tương đồng với giai đoạn có độ ẩm cao nhất trong năm giai đoạn 2004 - 2011.
Nhiệt độ cao cũng ảnh hưởng đển tỷ lệ mắc mới tiêu chảy, điều này đã được tìm thấy trong nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Liên. Ngoài ra, nhiệt độ và áp lực khí quyển cũng làm tăng tỷ lệ nhập viện do các bệnh tim mạch ở người lớn tuổi qua hồi cứu số liệu từ 4 bệnh viện của tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2008 — 2012 [!]• Khi nhiệt độ tăng lên và các hiện tượng nhiệt độ cực đoan trở nên dài hơn, mạnh hơn và thường xuyên hơn, các vấn đề sức khỏe và tử vong liên quan đến nhiệt có xu hướng tăng lên. Đe giảm tác động của các đợt sóng nhiệt, chúng ta cần xây dựng kể hoạch ứng phó với các đợt sóng nhiệt trước khi chúng xảy ra. Từ đó, tăng cường, nâng cao nhận thức của người dân và những thách thức của y tế công cộng về các hiện tượng nhiệt độ cực đoan trong tương lai.
Với mục đích đó, tôi tiến hành làm tông quan tài liệu về chủ đề “Sóng nhiệt và tác động của sóng nhiệt đến sức khỏe của con ngườĩ' để có cái nhìn bao quát hơn về vấn đề này trên thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng. Mô tả thực trạng hiện tượng sóng nhiệt trên thế giới và Việt Nam, từ năm 2000 đển năm 2015. Phân tích một số tác động của sóng nhiệt đển sức khỏe con người, từ năm 2000 đến năm 2015. Một Số yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh và tử vong liên quan đến nhiệt.
PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN 3.1 Tiêu chuẩn lựa chọn tài liệu Các tài liệu được lựa chọn phải đảm bảo các điều kiện sau đây: - Tài liệu phải được viết bằng tiếng Anh hoặc tiếng Việt. “Tài liệu phải được đăng trên các tạp chí khoa học, là các báo cáo thống kê, công trình nghiên cứu khoa học hoặc được đăng trên các hang web của các tố chức uy tín trên thể giới và Việt Nam. - Các tài liệu cung cấp thông tin về sóng nhiệt ở Việt Nam cũng như trên thể giới, mối liên quan, tác động của sóng nhiệt đến sức khỏe con người, các biện pháp ứng phó với sóng nhiệt, BĐKH. - Các tài liệu được sử dụng đều dưới dạng bản đầy đủ (full-text).2 Tiêu chuẩn loại trừ tài liệu - Tài liệu được viết bang ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh, tiếng Việt.
- Tài liệu từ nguồn thông tin không tin cậy hoặc không có thông tin về tác giả.3 Từ khóa tìm kiếm - Các từ khóa tiếng Việt: “Sóng nhiệt”, “Sóng nhiệt và sức khỏe con người”, “Tác động của sóng nhiệt”, “Biển đổi khí hậu”. - Các từ khóa tiếng Ành: “Heat waves”, “Heat waves and human health”, “Impacts of heat waves”, “Climate change”, “Extreme Heat”.4 Nguồn tài liệu tham khảo - Các cơ sở dữ liệu trực tuyến như Pubmed và Science Direct. - Các trang thông tin điện tử của các tổ chức uy tín trên thế giới và Việt Nam: WHO, EPA, IPCC, UNFCCC, CDC. - Các bài báo đăng trên các tạp chí chuyên ngành; các tạp chí khoa học trong và ngoài nước; các nghiên cứu, dự án trong và ngoài nước đã công bô; các lóại văn bản, quy định do Chính phủ Việt Nam và quốc tể ban hành liên quan đến BĐKH, sóng nhiệt.
- Thư viện Trường Đại học Y tể công cộng.5 Kết quả thu thập thông tin Tổng cộng đã tìm được 148 tài liệu tham khảo đã được giới hạn nội dung về sóng nhiệt, tác động của sóng nhiệt đến sức khỏe con người, các giải pháp ứng phó với sóng nhiệt.