CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về manh mún đất đai và an ninh lương thực 1. Cơ sở lý luận về manh mún đất đai 1.
Khái niệm của manh mún đất đai Khái niệm ruộng đất manh mún trong nông nghiệp được hiểu trên hai khía cạnh: - Một là, sự manh mún về mặt ô thừa trong đó một đơn vị sản xuất (thường là hộ sản xuất) có quá nhiều mảnh ruộng, với kích thước quá nhỏ các mảnh ruộng này không đáp ứng được yêu cầu của sản xuất. - Hai là, sự manh mún thể hiện trên quy mô về đất đai của các đơn vị sản xuất, số lượng ruộng đất quá nhỏ không tương thích với số lượng lao động và các yếu tố sản xuất khác. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng manh mún ruộng đất - Khi bắt đầu tiếp cận vấn đề manh mún đất đai, việc tìm ra nguyên nhân manh mún là bước đầu tiên. Trong các tài liệu các nhà nghiên cứu phân chia nguyên nhân của manh mún đất đai thành 2 nhóm: + Nhóm cầu + Nhóm cung về manh mún đất đai.
- Các nguyên nhân về cung là các yếu tố bên ngoài bản thân người nông dân, còn các yếu tố về cầu phản ánh các mức độ manh mún do người nông dân lựa chọn (Blarel và cộng sự, 1992). Nguyên nhân về cung manh mún Nhóm cung manh mún đất đai được giải thích là do sự xuất hiện của các yếu tố phi tự nguyện. Đó là kết quả từ các vấn đề như lịch sử, địa hình, áp lực dân số hoặc nguyên nhân do thừa kế (Bentley, 1987). Nguyên nhân về lịch sử trước tiên xuất hiện ở những nơi đất đai khan hiếm, lao động dư thừa nhiều, nền sản xuất lạc hậu, kém phát triển.
Đây cũng là thực tế ở các nước đang phát triển, nơi tình trạng manh mún rất phổ biến. SVTH: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 7 Lớp: K51 KDNN Khóa luận tốt nghiệp GVHD: Th.S Nguyễn Thái Phán Manh mún đất đai có thể là kết quả của nền sản xuất nhỏ lẻ này. Manh mún có thể do điều kiện địa hình, những nơi có nhiều đồi núi hoặc ruộng bậc thang. Đây cũng được xem là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng manh mún ruộng đất ở Việt Nam.
Với gần ¾ diện tích là đồi núi, đồng bằng nhỏ, hẹp, nhiều nơi bị chia cắt chứ không liền thành dải, đây là lý do ruộng đất nhỏ lẻ, manh mún. Các nguyên nhân về lịch sử và địa hình rất khó giải quyết và đòi hỏi rất nhiều thời gian mới có thể tập trung được loại đất này. Manh mún cũng được giải thích bởi áp lực từ tăng trưởng dân số, nhất là những vùng nông dân có ít cơ hội tìm việc làm phi nông nghiệp. Sự gia tăng dân số sẽ làm giảm quỹ đất, vì thế diện tích đất sản xuất ngày càng bị thu hẹp.
Một nguyên nhân khác của manh mún là sự thừa kế đất đai, ở đó nông dân muốn chia cho con cái họ một lượng đất đai có chất đất tương đương. Những giải thích trên đây về nguyên nhân của manh mún được quan sát thấy ở rất nhiều nước đang phát triển bao gồm Trung Quốc, Ghana và Ruanda. Ở Việt Nam, manh mún đất đai được xác định chủ yếu là do quá trình giao đất. Bởi lẽ, nguyên tắc quan trọng nhất khi giao đất là duy trì tính công bằng.
Thông thường ở miền Bắc, đất đai được chia bình quân (BQ) theo định suất hoặc BQ theo nhân khẩu. Ngoài ra, quá trình giao đất còn bị chi phối bởi các yếu tố như: Chính sách xã hội, chất lượng đất, tình hình thủy lợi, khoảng cách đến thửa ruộng và khả năng luân canh cây trồng. Do đó, để công bằng mỗi hộ phải được giao nhiều mảnh với nhiều hạng đất khác nhau. Các mảnh này có thể ở các cánh đồng khác nhau với chất lượng đất khác nhau.
Một nguyên nhân quan trọng khác là do quy hoạch bất hợp lý. Đất nông nghiệp đang ngày càng bị phân tán, xé lẻ do việc quy hoạch các sân goal, khu công nghiệp. Mặt khác, thị trường trao đổi quyền sử dụng (QSD) đất ở Việt Nam rất phức tạp và vẫn chưa được phát triển. Nông dân nếu muốn sử dụng đất của họ để thế chấp vay tiền ngân hàng vẫn cần có sự chấp nhận của chính quyền địa phương.
Các giao dịch khác như bán hoặc mua QSD đất chỉ được hoàn thành khi họ đăng ký với chính quyền địa phương. SVTH: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 8 Lớp: K51 KDNN Khóa luận tốt nghiệp GVHD: Th.S Nguyễn Thái Phán b. Nguyên nhân về cầu manh mún Các nguyên nhân về cầu manh mún đất đai xuất hiện khi người nông dân cho rằng manh mún có thể có lợi ích nào đó. Trong trường hợp này, có thể lợi ích riêng của manh mún đất đai cao hơn chi phí riêng của nó.
Nông dân có thể lựa chọn mức manh mún nào đó mà họ cho rằng đối với họ có lợi nhất. Trước hết, một lý do được chấp nhận là nếu gieo trồng trên những mảnh ruộng ở những vùng khác nhau thì biến động của sản lượng có thể nhỏ đi, bởi vì những rủi ro liên quan đến hạn hán, lũ lụt và sâu bệnh sẽ được trải đều cho các mảnh. Một nguyên nhân khác để nông dân duy trì tình trạng manh mún đó là họ có thể sử dụng hiệu quả lao động thời vụ hơn. Mặc dù lao động nói chung đang dư thừa ở Việt Nam, đặc biệt là vùng đồng bằng sông Hồng, nhưng vào những lúc chính vụ (như thời kỳ gieo trồng và thu hoạch) và vụ đông thì nhu cầu về lao động cũng rất cao.
Do đó, nông dân có thể giảm thời điểm căng thẳng bằng cách đa dạng hóa cây trồng trên các mảnh khác nhau. Một lợi ích tiềm năng khác của manh mún là người sử dụng đất có thể thế chấp hoặc bán một phần QSD đất của họ. Họ có thể cho con cái của họ đất đai dưới dạng tài sản thừa kế rất dễ dàng khi con cái của họ muốn tách ra ở riêng. Cũng có thể có khả năng chi phí giao dịch để giảm manh mún đất đai rất cao cho nên nông dân quyết định không thực hiện các giao dịch đất này nhằm làm giảm mức độ của manh mún.
Những hạn chế của manh mún ruộng đất a. Hạn chế khả năng cơ giới hóa nông nghiệp Giảm chi phí lao động chỉ được thực hiện khi chuyển từ lao động thủ công sang cơ giới, để cơ giới hóa được phải có quy mô diện tích của thửa đất đủ lớn, mặc dù hiện nay có nhiều loại máy nhỏ, phù hợp với quy mô sản xuất của hộ gia đình. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã khảo sát mỗi hộ có đến 12 – 15 thửa. SVTH: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 9 Lớp: K51 KDNN Khóa luận tốt nghiệp GVHD: Th.S Nguyễn Thái Phán Tại các xã phân bổ trong nội đồng cũng diễn ra tương tự, mảnh đất không dài như ngoài để nhưng diện tích thửa đất nhỏ, trung bình 288m2, nhỏ nhất là 10m2.
Do vậy, đã làm cản trở quá trình đầu tư, mua sắm thiết bị phục vụ sản xuất nông nghiệp. Hạn chế khả năng áp dụng tiến bộ kỹ thuật Đất đai manh mún, phân tán không khuyến khích hộ gia đình đầu tư lao động, vốn, vật tư để thâm canh, chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướng đa dạng hóa cây trồng, đặc biệt là hạn chế khả năng áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật vào đồng ruộng. Qua quan sát các mô hình cho thấy, trong một lô đất có nhiều hộ sử dụng, khả năng vốn, trình độ canh tác không đồng đều, từ giống cây trồng, đầu tư phân bón, điều tiết nước tưới, phòng trừ sâu bệnh và các biện pháp canh tác. Do vậy năng suất cây trồng thấp so với những hộ có lô đất rộng để đầu tư áp dụng tiến bộ kỹ thuật, đây cũng là nguyên nhân làm cho hiệu quả kinh tế của một đơn vị diện tích đất thấp.
Giảm diện tích đất canh tác nông nghiệp Nguyên nhân làm giảm diện tích đất canh tác có nhiều, trong đó có nguyên nhân do đất manh mún nên phải đắp bờ ngăn giữa các hộ quá nhiều và một phần diện tích đất dư thừa khi giao chia trong cùng một lô đất. Theo báo cáo kết quả “dồn điền, đổi thửa” tại Hưng Yên: khi giao đất theo Nghị định 64/CP, diện tích đất nông nghiệp có 89.000 ha, nhưng năm 2001 khi thực hiện Chỉ thị 05/CT-TU của thường vụ Tỉnh uỷ và Quyết định số 34/2001/QĐ-UB của UBND tỉnh Hưng Yên về thí điểm dồn điền, đổi thửa, thì đất nông nghiệp lên đến 92.309 ha, chênh lệch 3. Một số địa phương khác (Hà Tây, Vĩnh phúc…) cũng có tình trạng tương tự. Theo số liệu tổng hợp của nhiều địa phương thì tình trạng manh mún đất đai đã làm giảm đất canh tác trung bình từ 2,4 - 4% diện tích.
Như vậy, nếu khắc phục được tình trạng trên chỉ riêng Đồng bằng Sông Hồng sẽ tăng thêm ít nhất 20 nghìn ha đất nông nghiệp. Tình trạng manh mún ruộng đất làm gia tăng chi phí hoàn thiện hồ sơ địa chính và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất SVTH: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 10 Lớp: K51 KDNN Khóa luận tốt nghiệp GVHD: Th.S Nguyễn Thái Phán Quá trình hoàn thiện hồ sơ địa chính gồm nhiều công việc từ đo đạc, giao đất ngoài thực địa, lập hồ sơ địa chính, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đăng ký và theo dõi. giúp cho công tác quản lý đất đai được chặt chẽ. Do quy mô diện tích thửa đất nhỏ, các địa phương đã phải tăng việc vẽ bản đồ hoặc trích đo bổ sung.
Tình trạng manh mún ruộng đất giảm hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai Ruộng đất manh mún, ô thửa nhỏ, nhiều thửa/hộ, thửa không rõ trên bản đồ đã gây khó khăn rất lớn và lãng phí cho việc lập hồ sơ địa chính. Cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mà hiệu quả không thiết thực, quản lý đất đai thiếu chặt chẽ. Công tác quản lý sử dụng đất 5% công ích còn nhiều vấn đề cần quan tâm. Diện tích đất để quỹ công ích thường cao hơn so với quy định của Nghị định 64/CP.
Hình thức giao đất 5% phổ biến là giao xen lẫn với quỹ đất giao ổn định. Tình trạng manh mún ruộng đất làm tăng chi phí trong sản xuất nông nghiệp Đảm bảo công bằng giữa những người sử dụng đất, nguyên tắc giao đất ổn định lâu dài cho hộ gia đình, cá nhân có xa, có gần, có tốt, có xấu nên ruộng đất của mỗi hộ có nhiều thửa và nằm ở nhiều xứ đồng khác nhau.