Đặt vấn đề Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất chủ yếu không thay thế đƣợc của nông nghiệp, lâm nghiệp, là địa bàn để phân bố các khu dân cƣ, các công trình kinh tế, văn hóa, xã hội và các công trình an ninh quốc phòng. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực, thực phẩm, chỗ ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai để thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Nhƣ vậy đất đai, đặc biệt là đất nông nghiệp mặc dù hạn chế về diện tích (8,9 triệu ha năm 2014) [10], bình quân đất nông nghiệp của nƣớc ta vào loại cao nhƣng lại có nguy cơ suy thoái ngày càng cao dƣới tác động của thiên nhiên, của sức ép dân số và do sử dụng đất chƣa hợp lý kéo dài.
Đó còn chƣa kể đến sự suy giảm về diện tích đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, trong khi khả năng nâng cao hệ số sử dụng đất lại hạn chế. Do vậy việc đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp từ đó lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả để sử dụng hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính toàn cầu đang đƣợc các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đối với một nƣớc có nền nông nghiệp chủ yếu nhƣ Việt Nam, nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Bình Thuận là xã vùng III, thuộc huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, cách trung tâm huyện 1,5 km có diện tích tự nhiên là 942,10 ha trong đó diện tích đất nông nghiệp là 661,23 ha, địa hình tƣơng đối tƣơng đối thuận lợi cho phát triển nông nghiệp.
Ngƣời dân sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực trồng trọt cây lƣơng thực, cây công nghiệp, cây ăn quả., xã Bình Thuận có cơ cấu cây trồng nhƣ: lúa, ngô, cây chè trung du và cây keo [1]. Vì vậy, làm thế nào để có thể sử dụng hiệu quả diện tích đất nông nghiệp hiện có trên địa bàn là vấn đề đang đƣợc các cấp chính quyền quan tâm nghiên cứu để xây dựng cơ sở cho việc đề ra các phƣơng án chuyển dịch cơ cấu cây trồng một cách hợp lý nhất, nhằm đem lại hiệu quả sử dụng đất cao nhất có thể. Việc tiến hành đánh giá thực trạng là cơ sở khoa học cần thiết nhằm xây dựng chiến lƣợc khai thác tối đa nguồn tài nguyên đất nông nghiệp. Để phục vụ cho quy hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý trên đất nông nghiệp thuộc địa bàn xã Bình n 2 Thuận là việc làm cần thiết, quan trọng, đặc biệt trong thời điểm mà Đảng, Nhà nƣớc và nhân dân đang nỗ lực chung tay xây dựng nông thôn mới.
Xuất phát từ thực tiễn đó, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thực trạng và giải pháp cho việc sử dụng đất nông nghiệp tại xã Bình Thuận, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu chung - Đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp của xã Bình Thuận, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên làm cơ sở để đƣa ra đƣợc những giải pháp kinh tế kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất trên địa bàn nghiên cứu. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá đƣợc điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Bình Thuận, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên làm cơ sở cho việc sử dụng hiệu quả đất nông nghiệp.
- Đánh giá đƣợc thực trạng và hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp giai đoạn 2013 - 2015 của xã. - Đề xuất đƣợc giải pháp chủ yếu giúp các cơ quan quản lý có cơ sở để quy hoạch sử dụng có hiệu quả của đất nông nghiệp. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa học tập - Củng cố kiến thức đã đƣợc tiếp thu trong nhà trƣờng và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở.
- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. - Sinh viên hiểu biết phƣơng pháp học, làm việc và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu đề tài sẽ đóng góp một phần vào việc đánh giá sát thực hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của ngƣời dân. Qua đó giúp ngƣời dân có cơ sở để có thể tiếp tục phát triển mở rộng hoạt động sản xuất trên đất nông nghiệp và đƣa ra phƣơng hƣớng để nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã.
Đồng thời là cơ sở cho các nhà lãnh đạo địa phƣơng có căn cứ để đƣa ra những định hƣớng sử dụng đất nói chung và sử dụng đất nông nghiệp nói riêng của xã một cách hợp lý và có hiệu quả. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 2. Khái niệm đất nông nghiệp a, Khái niệm đất đai Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trƣờng sống, là địa bàn phân bố các khu dân cƣ, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng.
b, Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp là đất đƣợc sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng. Theo Luật đất đai năm 2013, đất nông nghiệp đƣợc chia ra làm các nhóm đất chính sau: đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác [8]. Phân loại đất nông nghiệp - Việc phân loại tiêu chuẩn theo FAO - Tổ chức Nông lƣơng của Liên Hiệp Quốc thì phân chia đất nông nghiệp vào các thành phần sau đây: + Đất canh tác nhƣ đất trồng cây hàng năm, chẳng hạn nhƣ ngũ cốc, bông, khoai tây, rau, dƣa hấu, loại hình này cũng bao gồm cả đất sử dụng đƣợc trong nông nghiệp nhƣng tạm thời bỏ hoang (đất hoang hóa, đất thoái hóa). + Vƣờn cây ăn trái và những vƣờn nho hay cánh đồng nho (thông dụng ở châu Âu).
+ Đất trồng cây lâu năm ví dụ nhƣ trồng cây ăn quả. n 4 + Cánh đồng, thửa ruộng và đồng cỏ tự nhiên cho chăn thả gia súc. Tùy thuộc vào việc sử dụng hệ thống tƣới tiêu nhân tạo, đất nông nghiệp đƣợc chia thành đất có tƣới tiêu và không tƣới tiêu (thƣờng xuyên). Ở các nƣớc đang khô hạn và bán khô hạn đất nông nghiệp thƣờng đƣợc giới hạn trong phạm vi đất tƣới tiêu.
Đất nông nghiệp cấu thành chỉ là một phần của lãnh thổ của bất kỳ quốc gia, trong đó ngoài cũng bao gồm các khu vực không thích hợp cho nông nghiệp, chẳng hạn nhƣ rừng, núi, và các vùng nƣớc nội địa. Đất nông nghiệp bao gồm 38% diện tích đất của thế giới, với diện tích đất trồng đại diện cho ít hơn một phần ba đất nông nghiệp (11% diện tích đất của thế giới).[11] Tại Việt Nam, đất nông nghiệp đƣợc định nghĩa là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng. Đất nông nghiệp gồm: + Đất trồng cây hàng năm: Là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp trồng các loại cây nông nghiệp ngắn ngày + Đất trồng cây lâu năm: Là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp trồng các loại cây nông nghiệp, cây công nghiệp dài ngày, có chu kì sinh trƣởng kéo dài. + Đất rừng sản xuất: Là đất đƣợc Nhà nƣớc giao, cho thuê thu tiền thuê đất hàng năm đối với tổ chức kinh tế, hộ gia đình, cá nhân để sử dụng vào mục đích sản xuất lâm nghiệp.
+ Đất rừng phòng hộ: Là đất đƣợc sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nƣớc, bảo vệ đất, chống sói mòn, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai… + Đất rừng đặc dụng: Là đất đƣợc sử dụng với mục đích bảo tồn thien nhiên, bảo vệ hệ sinh thái rừng, nguồn gen sinh vật rừng… n 5 + Đất nuôi trồng thuỷ sản: Là đất đƣợc sử dụng chuyên vào mục đích nuôi, trồng thuỷ sản, bao gồm đất nuôi trồng nƣớc lợ, mặn và đất chuyên nuôi trồng nƣớc ngọt. + Đất làm muối: Là đất các ruộng để sử dụng vào mục đích sản xuất muối. + Đất nông nghiệp khác: Là đất đƣợc sử dụng để xây dựng nhà kính và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất; xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các loại động vật khác đƣợc pháp luật cho phép; đất trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho mục đích học tập, nghiên cứu thí nghiệm, đất ƣơm tạo cây giống, con giống và đất trồng hoa, cây cảnh. Ý nghĩa của sử dụng đất nông nghiệp đối với phát triển kinh tế hộ Trong nền kinh tế thị trƣờng hiện nay, sản xuất nông sản hàng hóa đã đem lại hiệu quả kinh tế cao cho nông dân.
Việc sản xuất ra các nông sản hàng hóa không nhất thiết chỉ là sản xuất lƣơng thực mà còn sản xuất ra nhiều nông sản khác. Khai thác triệt để tiềm năng đất nông nghiệp là thách thức lớn của Nhà nƣớc. Canh tác đƣợc tiềm năng đất nông nghiệp sẽ đem lại hiệu quả kinh tế cao cho nông dân. Đây là nhân tố tạo công ăn việc làm và thu nhập cho ngƣời lao động nông thôn.
Nhƣ vậy đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp sẽ là nơi cung cấp hàng hóa cho thị trƣờng và cũng nâng cao thu nhập cho ngƣời dân. Có thể sản phẩm ấy phục vụ tại chỗ hay phục vụ chế biến xuất khẩu hoặc là nguyên liệu trong ngành công nghiệp nhẹ. Hiện nay, do tình hình xã hội thay đổi, các sản phẩm từ đất nông nghiệp mang lại hiệu quả kinh tế sản xuất cao hơn, góp phần tạo những bƣớc nhảy vọt trong nền kinh tế xã hội nói chung và nền nông nghiệp nói riêng, nhiều hộ gia đình đã trở nên giàu có.