CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Sự phát triển của Fintech 1. Định nghĩa công nghệ tài chính (fintech) Fintech, một thuật ngữ công nghệ thông tin mới, đã đạt được sự tăng trưởng mạnh mẽ trong thập kỷ qua. Sự quan tâm ngày càng tăng đối với Fintech về mặt học thuật và thực tế, tuy nhiên vẫn thiếu sự đồng thuận của các nhà khoa học về định nghĩa của nó.
Lee (2015) định nghĩa fintech là công cụ đổi mới và phá vỡ hệ thống tài chính. Các công ty fintech có các mô hình kinh doanh mới có tính linh hoạt, bảo mật, hiệu quả và cơ hội cao hơn so với các tổ chức tài chính truyền thống. Gai, Qiu và Sun (2018) tin rằng fintech là một chuỗi các công nghệ ứng dụng thông tin được các công ty tài chính áp dụng để cải thiện chất lượng dịch vụ. Milian, Spinola và Carvalho (2019) và Demir và cộng sự (2020) báo cáo rằng fintech mô tả mối liên hệ giữa các công nghệ liên quan đến Internet, chẳng hạn như điện toán đám mây và internet di động, và các dịch vụ tài chính, như các khoản vay và thanh toán.
Zavolokina, Dolata và Schwabe (2016) đã đưa ra danh sách các định nghĩa về fintech do các tác giả và tổ chức khác nhau cung cấp và kết luận rằng fintech có ba khía cạnh như sau: đầu vào, là sự kết hợp giữa công nghệ, tổ chức và dòng vốn; cơ chế tạo ra, cải thiện, thay đổi hoặc phá vỡ mô hình ban đầu; và đầu ra, tức là việc tạo ra một dịch vụ, sản phẩm, quy trình hoặc mô hình kinh doanh mới. Hiện tại, một định nghĩa có thẩm quyền hơn là của Ủy ban Ổn định Tài chính (2017), như sau: Fintech chủ yếu đề cập đến các mô hình kinh doanh mới nổi, ứng dụng công nghệ mới và dịch vụ sản phẩm mới có tác động đáng kể đến thị trường tài chính và việc cung cấp dịch vụ tài chính và đến từ các công nghệ tiên phong, như dữ liệu lớn, chuỗi khối, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo. Theo nghĩa rộng hơn, Fintech được coi là một thị trường mới tích hợp tài chính và công nghệ (Arner và cộng sự, 2015), đồng thời thay thế các cấu trúc tài chính truyền thống bằng các quy trình dựa trên công nghệ mới (Hochstein, 2015). Trích dẫn từ Huffington Post, Fintech được định nghĩa là một ngành công nghiệp tài chính mới áp dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả hoạt động tài chính.
Các công ty Fintech cung cấp các ứng dụng, quy trình, sản phẩm, mô hình kinh doanh 11 mới trong ngành dịch vụ tài chính, bao gồm một hay nhiều dịch vụ tài chính bổ sung trên nền tảng internet và kỹ thuật số. Khác với thị trường tài chính truyền thống gồm hai đối tượng là các định chế tài chính và khách hàng, đối tượng của Fintech gồm ba đối tượng: định chế tài chính, công ty Fintech và khách hàng. Trên nền tảng Internet và kỹ thuật số, nhiều ứng dụng sản phẩm hay mô hình kinh doanh trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng đã được các doanh nghiệp Fintech phát triển. Đặc biệt, với sự phát triển mạnh mẽ của các công nghệ mới như dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), Blockchain, điện thoại thông minh… FinTech đang phát triển mạnh mẽ ở nhiều nước trên thế giới.
Những dịch vụ tài chính dựa trên nền tảng công nghệ mang lại nhiều tiện ích, mở ra thời đại mới trong hoạt động tài chính trên toàn thế giới: thời đại kỹ thuật số. Theo Ngân hàng Quân đội MBBank (2017), fintech là viết tắt của cụm từ financial technology (công nghệ tài chính) được hiểu theo nghĩa là việc áp dụng các công nghệ đổi mới, sáng tạo và hiện đại cho lĩnh vực tài chính nhằm mang tới cho khách hàng các giải pháp, dịch vụ tài chính minh bạch, hiệu quả và thuận tiện với chi phí thấp hơn so với các dịch vụ tài chính truyền thống. Mặc dù có nhiều cách khác nhau để mô tả từ Fintech, nhưng những cân nhắc trên hết đã khẳng định sự hiện diện của công nghệ trong hoạt động tài chính với mục đích tối ưu hóa chất lượng sản phẩm và dịch vụ trong lĩnh vực tài chính. Fintech đã trở thành xu hướng tất yếu làm thay đổi cách thức quản lý và khái niệm kinh doanh của ngân hàng và tổ chức tài chính.
Chính vì vậy tác giả có thể rút ra được rằng công nghệ tài chính (Fintech), là tất yếu trong sự phát triển của cách mạng công nghiệp 4.0, là việc áp dụng công nghệ hiện đại vào hoạt động tài chính để tạo ra các sản phẩm dịch vụ mới trong lĩnh vực tài chính dựa trên nền tảng CNTT và viễn thông, nhằm mang tới cho khách hàng các giải pháp/dịch vụ tài chính minh bạch, hiệu quả và thuận tiện với chi phí thấp hơn so với các dịch vụ tài chính truyền thống (Mackenzie, 2015; Schueffel, 2016). Các công ty hoạt động Fintech cung cấp rất nhiều sản phẩm dịch vụ thuộc về lĩnh vực tài chính như thanh toán điện tử, tiền kỹ thuật số, dịch vụ tín dụng, bảo hiểm, quản lý tài chính cá nhân, hay tài chính doanh nghiệp. Sự phát triển của Fintech Fintech được bắt nguồn từ đầu những năm 1990, do Citigroup khởi xướng được gọi là Hiệp hội Công nghệ Dịch vụ Tài chính với mục đích tạo điều kiện cho các hoạt động hợp tác về công nghệ. Tuy nhiên, chỉ đến năm 2014 mới thực sự thu hút được sự quan tâm của các nhà quản lý, số lượng người tham gia ngày càng đông.
Fintech đã phát triển rất nhanh và như một ngành công nghiệp lớn tại Mỹ.0 (1866 - 1987): Sự ra mắt của máy tính và máy ATM vào năm 1967 đã bắt đầu giai đoạn Fintech 1. Sự xuất hiện lần đầu của cục máy tính liên bang được thành lập tại Anh vào năm 1968, hình thành cơ sở của BACS hiện nay (dịch vụ thanh toán tự động của ngân hàng) hay việc thành lập NASDAQ tại Mỹ vào năm 1971, đánh dấu sự chuyển đổi từ giao dịch chứng khoán có niên đại từ cuối những năm 1600 sang chứng khoán điện tử thương mại hiện nay. Trong lĩnh vực tiêu dùng, ngân hàng trực tuyến lần đầu tiên được giới thiệu ở Mỹ vào năm 1980 và ở Anh vào năm 1983. Trong suốt những năm 1980 các tổ chức tài chính đã tăng cường sử dụng công nghệ thông tin trong các hoạt động nội bộ của họ, dần thay thế hầu hết các dạng cơ chế dựa trên giấy.
Sự sụp đổ của ngân hàng Hestatt năm 1974 đã kích hoạt những quy định lớn đầu tiên về vấn đề của Fintech dưới hình thức một loạt các hiệp định luật mềm quốc tế về sự phát triển của các hệ thống thanh toán. Sau đó hơn 10 năm là sự sụp đổ của thị trường chứng khoán Mỹ năm 1987 đã bắt đầu thiết lập nền tảng cho giai đoạn toàn cầu hóa thứ 2.0 (1987 - 2008): Đây là giai đoạn phát triển các dịch vụ tài chính kỹ thuật số truyền thống. Một trong những hình ảnh mang tính biểu tượng trong giai đoạn này là chiếc điện thoại di động đầu tiên được giới thiệu ở Mỹ lần đầu tiên. Vào cuối những năm 1980, dựa trên các giao dịch điện tử giữa các tổ chức tài chính, người tham gia thị trường tài chính và khách hàng trên toàn thế giới cho thấy, các dịch vụ tài chính đã sử dụng phần lớn công nghệ kỹ thuật số.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của Internet đã đặt giai đoạn cho cấp độ phát triển tiếp theo, bắt đầu từ năm 1995 Wells Fargo sử dụng World Wide Web (WWW) để cung cấp kiểm tra tài khoản trực tuyến. Đồng hành với sự phát triển của Fintech là sự phát triển của các phiên bản web, sự ra đời của web 2.0 đã làm nền tảng trợ sức cho sự phát triển của Fintech 2. Trong giai 13 đoạn Fintech 2.0 này kỳ vọng các nhà cung cấp giải pháp ngân hàng điện tử sẽ hỗ trợ các giải pháp về tài chính. Tuy nhiên các tổ chức này bị hạn chế bởi các khung pháp lý, trước sức ép về các khuôn khổ pháp lý, trước những sản phẩm dịch vụ tài chính đa dạng, dữ liệu phân tích lớn và người tiêu dùng cần cung cấp thông tin chuyên sâu là một bước ngoặt giữa Fintech 2.
Có thể nói rằng cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đã đại diện cho một bước ngoặt và đã xúc tác cho sự tăng trưởng kỷ nguyên 3.0 (2009 - hiện tại): Đây là giai đoạn dân chủ hóa kỹ thuật số trong dịch vụ tài chính. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, sự liên kết giữa các thị trường tài chính đã tạo ra nhiều yếu tố hỗ trợ cho những người tham gia thị trường này có nhiều điều kiện để sáng tạo các sản phẩm dịch vụ tài chính. Một trong số các yếu tố này đó là: tư duy, nhận thức của con người, các quy định nội bộ, nhu cầu chính trị và điều kiện kinh tế. Mỗi nhóm yếu tố này đã tạo ra những bước ngoặt trong việc áp dụng công nghệ vào các dịch vụ tài chính.
Việc ứng dụng rộng rãi và mạnh mẽ Fintech đòi hỏi những thay đổi căn bản về môi trường pháp lý. Thời kỳ của Fintech 3.0 giúp chúng ta thấy rõ, Fintech có những tác động rất mạnh mẽ đến ngành tài chính và nó đã vượt qua những khuôn khổ. Từ sau 2008 ngành dịch vụ tài chính đã bị ảnh hưởng bởi một cơn bão tài chính, chính trị, công nghệ cho phép hình thành một mô hình mới tham gia vào thị trường được biết đến ngày nay đó chính là Fintech. Về mặt thể chế, nhiều quốc gia đánh giá hạ tầng về CNTT của các ngân hàng truyền thống đã bị tụt hậu, cạnh tranh yếu, cùng vấn nạn tham nhũng cũng đã làm cho công chúng bị mất lòng tin.
Vì vậy, các mô hình dịch vụ tài chính trong lĩnh vực ngân hàng mới do Fintech khởi động đã và đang được được công chúng đón nhận. Sự phát triển của Fintech trong giai đoạn này cũng trùng hợp với thời điểm công nghiệp 4. Từ năm 2010, Cách mạng công nghiệp 4.0 nhen nhóm với sự kết hợp của 3 lĩnh vực của các công nghệ vật lý, kỹ thuật số và sinh học. Những lĩnh vực này đã được dự kiến tạo ra những đột phá công nghệ hiện đại chưa từng có trong lịch sử.
Trong ngân hàng và ngành tài chính, mô hình quản lý sẽ được hoàn thiện nhờ sự mạnh mẽ sự phát triển của AI trong khi công nghiệp 4.0 sẽ thay đổi hoàn toàn việc phân phối kênh và dịch vụ ngân hàng truyền thống.