Những Thách Thức Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam Trước Sự Phát Triển Của Fintech

Thế giới đang chứng kiến sự đổi mới nhanh chóng từ công nghệ, với những sáng kiến đột phá như… 75 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh · 2018.

• Tác giả: Nguyễn Nữ Thảo My
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Chí Đức
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Những Thách Thức Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam Trước Sự Phát Triển Của Fintech
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Những nghiên cứu trước
• 1.6. Kết cấu bài nghiên cứu
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ FINTECH VÀ DỊCH VỤ NGÂN HÀNG
• 2.1. Cơ sở lý luận về Fintech
• 2.2. Sự xuất hiện của Fintech
• 2.3. Phân khúc chính của Fintech
• 2.4. Các sản phẩm dịch vụ điển hình
• 2.5. Những tác động từ Fintech làm thay đổi nền tài chính
• 2.6. Cơ sở lý luận về ngân hàng thương mại
• 2.7. Sự xuất hiện của ngân hàng thương mại
• 2.8. Phân khúc sản phẩm chính của ngân hàng
• 2.9. Các dịch vụ tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.10. Những tác động từ ngân hàng thương mại làm thay đổi nền tài chính
• 3. NHỮNG THÁCH THỨC CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRƯỚC SỰ PHÁT TRIỂN CỦA FINTECH
• 3.1. Tình hình Fintech phát triển tại Việt Nam
• 3.2. Xu hướng phát triển của Fintech
• 3.3. Những khó khăn mà ngân hàng phải đối mặt
• 3.3.1. Kênh phân phối và các sản phẩm dịch vụ ngân hàng
• 3.3.2. Nhân khẩu học
• 3.3.3. Nguyên nhân gây ra khó khăn mà ngân hàng phải đối mặt
• 3.3.3.1. Khung pháp lý Nhà nước dành cho Fintech chưa được hoàn chỉnh
• 3.3.3.2. Hạ tầng công nghệ thông tin của ngân hàng chưa đủ tiên tiến
• 3.3.3.3. Hạn chế về kỹ năng lãnh đạo tổ chức
• 4. KIẾN NGHỊ GIÚP NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN TRƯỚC SỰ PHÁT TRIỂN CỦA FINTECH
• 4.1. Bài học kinh nghiệm từ nước ngoài
• 4.2. Kiến nghị giúp đỡ ngân hàng phát triển trước sự phát triển của Fintech
• 4.2.1. Về chính sách và pháp lí
• 4.2.2. Hỗ trợ và đầu tư
• 4.2.3. Ứng dụng và cung cấp dịch vụ
• 4.2.4. Tuyển dụng và đào tạo nhân lực
• 4.2.5. Hợp tác với các công ty Fintech
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Fintech và Ngân Hàng Thương Mại Hiện Nay

Thế giới đang chứng kiến sự đổi mới nhanh chóng từ công nghệ, với những sáng kiến đột phá như điện toán đám mây và công nghệ thực tế ảo. Trong xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế, những thành tựu này được áp dụng rộng rãi, không chỉ riêng ở Việt Nam. Ứng dụng công nghệ hiện đại trong lĩnh vực tài chính được gọi là Fintech. Năm 2008 đánh dấu một kỷ nguyên mới của Fintech, định nghĩa Fintech đã xuất hiện và phổ biến trên toàn thế giới. Fintech ngày nay được coi là sự kết hợp giữa các dịch vụ tài chính và công nghệ thông tin. Kỷ nguyên này được định nghĩa bởi việc áp dụng công nghệ tiên tiến vào hoạt động bán lẻ và bán buôn. Sự phát triển của Fintech, được dẫn đầu bởi các doanh nghiệp khởi nghiệp, đang đặt ra thách thức cho các tổ chức tài chính, đặc biệt là việc cân bằng giữa lợi ích của đổi mới và rủi ro khi áp dụng phương pháp mới.

1.1. Định Nghĩa và Sự Phát Triển của Fintech Toàn Cầu

Fintech đã xuất hiện từ những năm 1980 và phát triển mạnh mẽ, bền vững, mang lại lợi nhuận và đóng góp lớn vào sự phát triển của đất nước. Ví dụ điển hình ở Ấn Độ là M-PESA (2007), dịch vụ dành cho người chưa tiếp cận được ngân hàng, có nhu cầu thanh toán nhỏ lẻ và nhanh chóng. Đến nay, M-PESA đã trở thành dịch vụ tài chính di động thành công nhất tại các nước đang phát triển. Một ví dụ khác là Adyen, công ty Hà Lan chuyên xử lý thanh toán quốc tế, thu hút khách hàng lớn như Uber, Spotify, Facebook. Theo IFC (2018), năm 2017, MoMo và Trusting Social của Việt Nam nằm trong top 100 công ty đổi mới và hướng về giải pháp tài chính toàn diện trên toàn cầu.

1.2. Thực Trạng Phát Triển Fintech Tại Việt Nam Gần Đây

Giữa năm 2017, Việt Nam có hơn 40 công ty Fintech hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực thanh toán và có dấu ấn phát triển mạnh mẽ. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ tài chính Fintech tạo ra sự thu hút vốn mạnh mẽ về đầu tư Fintech trong các ngân hàng và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, Fintech đang tạo ra sự cạnh tranh và thu hút khách hàng khi ngày càng xuất hiện nhiều doanh nghiệp tài chính lập nghiệp trong lĩnh vực Fintech. Xu thế mới này đang đặt ra nhiều thách thức cho các mô hình kinh doanh truyền thống trên toàn cầu nói chung và Việt Nam nói riêng, đặc biệt là cho các ngân hàng.

II. 6 Cách Fintech Tạo Thách Thức Cho Ngân Hàng Thương Mại

Sự trỗi dậy của Fintech tạo ra nhiều thách thức cho các ngân hàng thương mại. Các công ty Fintech thường linh hoạt hơn, ứng dụng công nghệ nhanh chóng và tập trung vào trải nghiệm khách hàng. Điều này gây áp lực lên các ngân hàng truyền thống, vốn có cấu trúc cồng kềnh và quy trình phức tạp. Fintech cạnh tranh trực tiếp với ngân hàng trong nhiều lĩnh vực như thanh toán, cho vay, và quản lý tài sản. Sự thay đổi trong hành vi khách hàng, đặc biệt là giới trẻ, cũng là một yếu tố quan trọng. Khách hàng ngày càng ưa chuộng các giải pháp tài chính số, tiện lợi và nhanh chóng mà Fintech cung cấp.

2.1. Cạnh Tranh Trong Lĩnh Vực Thanh Toán Điện Tử

Fintech đang chiếm lĩnh thị phần thanh toán nhờ vào sự tiện lợi và chi phí thấp. Các ứng dụng thanh toán di động như MoMo, ZaloPay, và VNPay ngày càng phổ biến, thu hút lượng lớn người dùng. Các ngân hàng phải đối mặt với áp lực giảm phí dịch vụ và cải thiện trải nghiệm thanh toán để cạnh tranh với Fintech. Sự phát triển của thanh toán điện tử cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về bảo mật và an toàn giao dịch.

2.2. Thách Thức Trong Hoạt Động Cho Vay Tiêu Dùng

Các công ty Fintech sử dụng công nghệ để đánh giá rủi ro và cung cấp các khoản vay nhanh chóng, dễ dàng hơn so với ngân hàng. Mô hình cho vay ngang hàng (P2P lending) đang phát triển mạnh mẽ, tạo ra kênh huy động vốn mới cho doanh nghiệp và cá nhân. Ngân hàng cần cải thiện quy trình xét duyệt và đa dạng hóa sản phẩm cho vay để cạnh tranh với Fintech trong lĩnh vực này.

2.3. Áp Lực Đổi Mới Dịch Vụ Ngân Hàng Số

Fintech thúc đẩy chuyển đổi số ngân hàng bằng cách cung cấp các dịch vụ sáng tạo như quản lý tài chính cá nhân, tư vấn đầu tư tự động, và bảo hiểm trực tuyến. Ngân hàng cần đầu tư vào công nghệ và phát triển các dịch vụ số để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng. Sự chậm trễ trong đổi mới sáng tạo ngân hàng có thể dẫn đến mất thị phần vào tay Fintech.

III. Giải Pháp Hợp Tác Fintech và Ngân Hàng Thương Mại

Thay vì cạnh tranh trực tiếp, ngân hàng và Fintech có thể hợp tác để tạo ra giá trị cộng hưởng. Hợp tác Fintech ngân hàng giúp ngân hàng tiếp cận công nghệ mới, cải thiện hiệu quả hoạt động và mở rộng thị trường. Fintech có thể tận dụng mạng lưới khách hàng rộng lớn và nguồn vốn của ngân hàng để phát triển sản phẩm và dịch vụ. Mô hình hợp tác Fintech có thể bao gồm liên doanh, mua lại, hoặc hợp tác chiến lược.

3.1. Xây Dựng Hệ Sinh Thái Fintech Ngân Hàng

Ngân hàng có thể xây dựng hệ sinh thái Fintech bằng cách hợp tác với nhiều công ty Fintech khác nhau để cung cấp các dịch vụ tài chính toàn diện cho khách hàng. Hệ sinh thái này có thể bao gồm các dịch vụ thanh toán, cho vay, đầu tư, bảo hiểm, và tư vấn tài chính. Việc xây dựng hệ sinh thái Fintech giúp ngân hàng tăng cường khả năng cạnh tranh và thu hút khách hàng.

3.2. Đầu Tư Vào Công Nghệ và Đổi Mới Sáng Tạo

Ngân hàng cần tăng cường đầu tư Fintech vào công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain, và điện toán đám mây để cải thiện hiệu quả hoạt động và phát triển các dịch vụ sáng tạo. Việc đổi mới sáng tạo ngân hàng cần được thực hiện liên tục để đáp ứng nhu cầu thay đổi của thị trường và khách hàng. Ngân hàng cũng cần xây dựng văn hóa đổi mới và khuyến khích nhân viên đưa ra ý tưởng mới.

3.3. Nâng Cao Trải Nghiệm Khách Hàng Ngân Hàng Số

Ngân hàng cần tập trung vào việc nâng cao trải nghiệm khách hàng trên các kênh số. Điều này bao gồm việc thiết kế giao diện thân thiện, cung cấp dịch vụ nhanh chóng và tiện lợi, và cá nhân hóa trải nghiệm cho từng khách hàng. Ngân hàng cũng cần chú trọng đến việc bảo mật thông tin và đảm bảo an toàn giao dịch cho khách hàng.

IV. 4 Bài Học Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Hợp Tác Fintech Ngân Hàng

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có những kinh nghiệm thành công trong việc hợp tác Fintech ngân hàng. Trung Quốc, Singapore, và Ấn Độ là những ví dụ điển hình. Các quốc gia này đã tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi, khuyến khích đầu tư vào Fintech, và hỗ trợ ngân hàng trong quá trình chuyển đổi số. Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế giúp Việt Nam xây dựng chiến lược phát triển Fintech phù hợp.

4.1. Kinh Nghiệm Từ Trung Quốc Về Thanh Toán Điện Tử

Trung Quốc là quốc gia dẫn đầu thế giới về thanh toán điện tử. Các công ty như Alipay và WeChat Pay đã cách mạng hóa ngành thanh toán, mang lại sự tiện lợi và hiệu quả cho người dùng. Ngân hàng Trung Quốc đã hợp tác với các công ty Fintech để phát triển các dịch vụ thanh toán di động và mở rộng thị trường. Bài học từ Trung Quốc là sự hợp tác giữa ngân hàng và Fintech có thể tạo ra những đột phá lớn trong lĩnh vực thanh toán.

4.2. Singapore Trung Tâm Fintech Của Châu Á

Singapore là một trong những trung tâm Fintech hàng đầu của châu Á. Chính phủ Singapore đã tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi, cung cấp các chương trình hỗ trợ tài chính, và thu hút các công ty Fintech từ khắp nơi trên thế giới. Ngân hàng Singapore đã tích cực hợp tác với Fintech để phát triển các dịch vụ mới và nâng cao khả năng cạnh tranh. Bài học từ Singapore là sự hỗ trợ của chính phủ và sự hợp tác giữa ngân hàng và Fintech là yếu tố then chốt để phát triển ngành Fintech.

V. Kiến Nghị Phát Triển Fintech và Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Để phát triển Fintech và ngân hàng thương mại Việt Nam một cách bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, ngân hàng, và các công ty Fintech. Chính phủ cần tạo ra môi trường pháp lý rõ ràng, minh bạch, và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Ngân hàng cần chủ động hợp tác với Fintech, đầu tư vào công nghệ, và nâng cao năng lực cạnh tranh. Các công ty Fintech cần tuân thủ quy định pháp luật, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, và đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội.

5.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Cho Fintech

Chính phủ cần sớm ban hành các quy định pháp luật cụ thể về Fintech, bao gồm các vấn đề như cấp phép hoạt động, bảo vệ dữ liệu cá nhân, và phòng chống rửa tiền. Khung pháp lý cần đảm bảo sự cân bằng giữa khuyến khích đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Việc hoàn thiện khung pháp lý sẽ tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và ổn định cho các công ty Fintech.

5.2. Hỗ Trợ Đầu Tư và Phát Triển Fintech

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ đầu tư Fintech, bao gồm các ưu đãi về thuế, tín dụng, và hỗ trợ kỹ thuật. Việc thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm chuyên về Fintech cũng là một giải pháp hiệu quả. Các chương trình ươm tạo và tăng tốc Fintech cần được mở rộng để hỗ trợ các startup Fintech phát triển sản phẩm và dịch vụ.

VI. Tương Lai Của Ngân Hàng và Fintech Phát Triển Bền Vững

Tương lai của ngân hàng và Fintech là sự phát triển bền vững, mang lại lợi ích cho cả doanh nghiệp và người tiêu dùng. Ngân hàng sẽ trở nên linh hoạt hơn, ứng dụng công nghệ nhanh chóng hơn, và cung cấp các dịch vụ tài chính cá nhân hóa hơn. Fintech sẽ tiếp tục đổi mới và tạo ra các giải pháp tài chính sáng tạo, góp phần vào sự phát triển kinh tế xã hội. Sự hợp tác giữa ngân hàng và Fintech sẽ là xu hướng chủ đạo trong tương lai.

6.1. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Ngân Hàng

Ngân hàng cần liên tục nâng cao năng lực cạnh tranh bằng cách đầu tư vào công nghệ, phát triển sản phẩm và dịch vụ mới, và cải thiện trải nghiệm khách hàng. Việc xây dựng đội ngũ nhân viên có kỹ năng số và tư duy đổi mới cũng là yếu tố quan trọng. Ngân hàng cần chủ động thích ứng với sự thay đổi của thị trường và tận dụng cơ hội từ Fintech.

6.2. Đảm Bảo An Toàn và Bảo Mật Ngân Hàng Số

Trong bối cảnh ngân hàng số ngày càng phát triển, việc đảm bảo an toàn và bảo mật thông tin là vô cùng quan trọng. Ngân hàng cần đầu tư vào các giải pháp bảo mật tiên tiến, tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế, và nâng cao nhận thức về an ninh mạng cho nhân viên và khách hàng. Việc hợp tác với các công ty an ninh mạng cũng là một giải pháp hiệu quả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và làn sóng đổi mới sáng tạo toàn cầu với các công nghệ nền tảng như điện toán đám mây, dữ liệu lớn và công nghệ chuỗi khối đã dẫn đến sự hình thành của công nghệ tài chính (Fintech). Từ năm 2008, một kỷ nguyên mới của Fintech đã mở ra trên thế giới, được định nghĩa bởi tốc độ ứng dụng nhanh chóng các công nghệ hiện đại vào các dịch vụ tài chính bán buôn và bán lẻ. Trên quy mô quốc tế, nhiều mô hình Fintech đã khẳng định sự thành công vượt trội, tiêu biểu như dịch vụ tài chính qua di động M-PESA tại Kenya (thành lập năm 2007 bởi Safaricom dành cho phân khúc khách hàng chưa có tài khoản ngân hàng) hay công ty xử lý thanh toán Adyen tại Hà Lan (thành lập năm 2006, xử lý thanh toán cho Uber, Spotify, Facebook và đạt mức định giá cao).

Tại Việt Nam, đến giữa năm 2017 đã có hơn 40 công ty Fintech hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực thanh toán. Đáng chú ý, theo báo cáo của Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) năm 2017, hai doanh nghiệp của Việt Nam là MoMo (lĩnh vực thanh toán) và Trusting Social (lĩnh vực cho vay) đã được xếp vào nhóm 100 công ty đổi mới và phát triển giải pháp tài chính toàn diện hàng đầu thế giới, sánh vai cùng các tập đoàn quốc tế như Transferwise và Ant Financial. Sự tăng trưởng nhanh chóng của Fintech đã thu hút dòng vốn đầu tư mạo hiểm lớn, tạo nên sự cạnh tranh gay gắt trong việc thu hút khách hàng và đặt ra nhiều thách thức trực tiếp cho mô hình kinh doanh truyền thống của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Khóa luận xác định ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá thực trạng phát triển của Fintech tại Việt Nam giai đoạn 2010–2017.
2. Chỉ ra các thách thức cụ thể mà các ngân hàng thương mại Việt Nam đang phải đối mặt trước sự trỗi dậy của các công ty Fintech.
3. Đề xuất các định hướng chiến lược và giải pháp nhằm hài hòa sản phẩm, dịch vụ và thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa ngân hàng thương mại và Fintech.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Công nghệ tài chính (Fintech), hệ thống ngân hàng thương mại và các sản phẩm, dịch vụ tài chính - ngân hàng.
• Phạm vi không gian: Khảo sát các công ty Fintech đang hoạt động tại Việt Nam (Payoo, MoMo, 1Pay...) và các ngân hàng thương mại tại Việt Nam (MB, Sacombank, ACB, SHB, NCB, Vietcombank, BIDV, LienVietPostBank...).
• Phạm vi thời gian: Tập trung thu thập dữ liệu và phân tích thực trạng trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2017 (kèm dữ liệu cập nhật đầu năm 2018).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm chuẩn mực từ các tổ chức tài chính quốc tế và các nhà nghiên cứu chuyên ngành:

• Khái niệm và tiến trình phát triển của Fintech: Tiếp cận định nghĩa Fintech từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum 2017), PwC (2016, 2017), Investopedia (2017) và Hà Văn Dương (2018). Phân kỳ lịch sử phát triển Fintech gồm 5 giai đoạn theo nghiên cứu của Arner, Janos Barberis và Ross P. Buckley (2015):
  • Fintech 1.0 (1866–1967): Giai đoạn chuyển dịch từ tín hiệu tương tự (Analogue) sang kỹ thuật số.
  • Fintech 2.0 (1967–2008): Sự phát triển và số hóa các dịch vụ tài chính truyền thống.
  • Fintech 3.0 (2008–nay): Dân chủ hóa kỹ thuật số trong dịch vụ tài chính tại các nước phát triển.
  • Fintech 3.5: Sự tích hợp và phát triển tại các thị trường mới nổi khu vực Châu Á và Châu Phi.
• Khái niệm và chức năng ngân hàng thương mại: Trích dẫn quy định pháp lý tại Luật Các tổ chức tín dụng (Luật số 47/2010/QH12), kết hợp các quan điểm học thuật của Nguyễn Đăng Dờn (2009), Lê Thị Mận (2008) và Nguyễn Duy Ngọc (2016) về vai trò trung gian tài chính, nghiệp vụ tài sản nợ - tài sản có và chức năng tạo tiền của ngân hàng thương mại.
• Kế thừa các nghiên cứu trước: Khóa luận vận dụng mô hình phân tích kịch bản tương tác ngân hàng - Fintech của Julian Skan, James Dickerson, Samad Masood (2015) và Julian Skan, Eve Ryan (2017); khung phân tích 6 thách thức tương tác của In Lee và Yong Jae Shin (2017) gồm: quản lý đầu tư, quản lý khách hàng, quy định hiện hành, tích hợp công nghệ, tính bảo mật/riêng tư, quản lý rủi ro; cùng 5 hướng chuyển dịch chiến lược ngân hàng của Jason Conrad (2017).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai thuần túy theo hướng định tính:

• Phương pháp thống kê mô tả và tổng hợp dữ liệu: Thu thập, phân loại các dữ liệu thứ cấp trong nước và quốc tế liên quan đến số lượng doanh nghiệp Fintech, số thương vụ đầu tư, khối lượng vốn giải ngân và số lượng giấy phép trung gian thanh toán do Ngân hàng Nhà nước cấp.
• Phương pháp so sánh dữ liệu: So sánh cơ cấu thị phần dịch vụ tài chính qua các năm (2016–2017), so sánh các chỉ tiêu nhân khẩu học tiếp cận công nghệ và so sánh thực trạng cung ứng dịch vụ của ngân hàng thương mại trước và sau khi có sự thâm nhập của Fintech.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích nguyên nhân gây ra thách thức cho ngân hàng, tổng hợp các bài học kinh nghiệm quốc tế (Trung Quốc, Singapore, Ấn Độ) để xây dựng hệ thống giải pháp thích ứng.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ các báo cáo uy tín: PwC (2016, 2017), Báo cáo đầu tư khởi nghiệp Topica Founders Institute (TFI 2017), Statista (2018), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD 2017), FintechNews Singapore (2016, 2018), cùng các văn bản quy phạm pháp luật và báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương này thiết lập nền tảng đề tài thông qua việc làm rõ tính cấp thiết của nghiên cứu trong bối cảnh làn sóng Fintech đe dọa trực tiếp tới thị phần của các ngân hàng thương mại truyền thống. Tác giả xác định rõ ràng 3 mục tiêu nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi thời gian (2010–2017), không gian nghiên cứu và quy trình phương pháp luận định tính. Phần tổng quan tài liệu đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu tiêu biểu trong nước (Đặng Công Thức, Đỗ Vũ Châu Thương Thương, Lưu Hoài Hồng Ngọc, Hồ Lê, Bùi Quang Tiên, Trần Phương) và quốc tế (Julian Skan et al., In Lee & Yong Jae Shin, Jason Conrad), qua đó chỉ ra khoảng trống nghiên cứu về sự thích ứng chiến lược của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận về Fintech và dịch vụ ngân hàng

Chương 2 trình bày khung lý thuyết song song giữa hai chủ thể: Fintech và ngân hàng thương mại, giúp làm nổi bật các giao điểm cạnh tranh dịch vụ:

• Hệ thống hóa phân khúc và sản phẩm Fintech: Phân chia Fintech thành 4 nhóm chính gồm Tài chính (gây quỹ quần chúng, P2P lending), Quản lý tài sản (Robo-advisor, quản lý tài chính cá nhân), Thanh toán (thanh toán di động, giao dịch xã hội) và Nhóm khác (bảo hiểm điện tử Insurtech, công nghệ Blockchain và tiền số). Tác giả phân tích chi tiết 8 sản phẩm dịch vụ điển hình: ví điện tử, quản lý chuỗi cung ứng/tài chính tiêu dùng, cho vay ngang hàng (P2P), quỹ trực tuyến, bảo hiểm điện tử, ứng dụng quản lý đầu tư, môi giới trực tuyến và công nghệ Blockchain/Bitcoin.
• Tác động làm thay đổi nền tài chính: Trích dẫn báo cáo OECD (2017) dự báo tự động hóa đe dọa thay thế 9% việc làm hiện tại, làm biến mất 47% việc làm tại Mỹ và định hình lại 30% công việc với các kỹ năng mới. Cơ cấu thị phần dịch vụ tài chính có sự biến động rõ rệt giữa năm 2016 và 2017: mảng thanh toán tăng từ 22% lên 25%, quản lý tài sản tăng từ 30% lên 32%, trong khi mảng cho vay giảm từ 29% xuống 22%.

Cơ cấu phân khúc dịch vụ Fintech toàn cầu	Tỷ trọng năm 2016	Tỷ trọng năm 2017
Thanh toán giao dịch	22%	25%
Quản lý tài sản	30%	32%
Cho vay	29%	22%
Bảo hiểm	7%	7%
Các lĩnh vực khác (chứng khoán, đầu tư...)	12%	14%

• Cơ sở lý luận về ngân hàng thương mại: Phân tích lịch sử hình thành hệ thống ngân hàng Việt Nam (từ Ngân hàng Đông Dương năm 1875, thành lập Ngân hàng Quốc gia Việt Nam năm 1951, đổi tên năm 1976 và phân định hệ thống 2 cấp theo Nghị định 53/HĐBT năm 1988). Khảo sát 3 phân khúc khách hàng của NHTM (cá nhân, doanh nghiệp, định chế tài chính) và 3 nhóm nghiệp vụ kinh doanh cốt lõi (huy động vốn, cấp tín dụng và các nghiệp vụ trung gian thanh toán/ủy thác).

Chương 3: Những thách thức của ngân hàng thương mại Việt Nam trước sự phát triển của Fintech

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng thị trường Fintech tại Việt Nam và chỉ ra các khó khăn của ngân hàng thương mại:

• Thực trạng và dòng vốn đầu tư: Đến năm 2017, Việt Nam có khoảng 70 doanh nghiệp Fintech hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Tổng vốn đầu tư vào các startup công nghệ năm 2017 đạt mức kỷ lục 291 triệu USD với 92 thương vụ (tăng gấp đôi năm 2016), trong đó 6 thương vụ lớn nhất chiếm tới 198 triệu USD (dẫn đầu là Foody nhận 64 triệu USD từ Sea Group, Tiki nhận 54 triệu USD từ JD.com, và VNTrip nhận 20 triệu USD từ TNB Ventures).
• Cơ sở pháp lý và cấp phép: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã cấp Giấy phép hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán cho 27 tổ chức phi ngân hàng tính đến đầu năm 2018 (gồm NAPAS, VNPay, MoMo, BankPay, Payoo, Vietnam Esports/AirPay, ECPay, ZaloPay, VNPT Epay, Mobivi/iCare Benefits, Bảo Kim, Vimo, VTC Pay, Moca, FPT Wallet, M-Pay, OnePay, WePay, NgânLượng.vn, 1Pay, VNPT Pay, Monpay, Viettel, VINATTI, VinaPay...). Chính phủ và NHNN cũng ban hành hàng loạt văn bản định hướng như Quyết định 689/QĐ-TTg, Quyết định 844/QĐ-TTg, Quyết định 1726/QĐ-TTg, Quyết định 2545/QĐ-TTg, Quyết định 754/QĐ-TTg, Quyết định 328/QĐ-NHNN (thành lập Ban Chỉ đạo Fintech) và Chỉ thị 16/CT-TTg về Cách mạng công nghiệp 4.0.
• Xu hướng liên kết ngân hàng - Fintech: Điển hình như dịch vụ Samsung Pay kết nối qua NAPAS với 7 ngân hàng (VietinBank, Vietcombank, BIDV, Sacombank, Shinhan Bank, Citibank, ABBank); liên kết Alipay - NAPAS; MB triển khai chatbot eMBee Fanpage trên Facebook Messenger; BIDV tích hợp VNPT Pay; LienVietPostBank triển khai thẻ phi vật lý Ví Việt cùng MKI và Doreming; Vietcombank hợp tác mở rộng nạp/rút cùng Payoo, MoMo, Moca.
• Các nhóm thách thức chính:
  • Kênh phân phối và sản phẩm dịch vụ: Xu hướng giảm giao dịch tại quầy (dẫn chứng Wells Fargo đóng cửa 200 chi nhánh đến năm 2020; Mizuho Nhật Bản cắt giảm 19.000 nhân sự và 800 chi nhánh để chuyển sang số hóa). Cạnh tranh từ các mô hình trả góp 0%, các nền tảng so sánh tài chính (BankGo) và cho vay P2P làm suy giảm thị phần tín dụng bán lẻ và nguồn vốn huy động của NHTM. Khảo sát của PwC chỉ ra 88% tổ chức tài chính tại Châu Á lo ngại mất thị phần vào tay Fintech khi doanh thu Fintech năm 2017 tăng trưởng 24%.
  • Công nghệ: Sự vượt trội của Fintech về tính linh hoạt, ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, sinh trắc học và công nghệ sổ cái phân tán Blockchain cho phép xử lý giao dịch tức thì, loại bỏ trung gian và cắt giảm chi phí.
  • Nhân khẩu học: Sự chuyển dịch trong hành vi tiếp cận dịch vụ tài chính số của thế hệ Y, thế hệ Z và nhóm dân số độ tuổi 40–50 đòi hỏi các kênh tương tác trực tuyến 24/7.
• Nguyên nhân cốt lõi của thách thức: (1) Khung pháp lý thử nghiệm (Sandbox) của Nhà nước dành cho Fintech chưa hoàn chỉnh; (2) Hạ tầng công nghệ thông tin lõi (Core Banking) của các ngân hàng thương mại còn cồng kềnh, thiếu tính mở để kết nối API; (3) Năng lực lãnh đạo và tư duy chuyển đổi số trong tổ chức ngân hàng còn chậm chạp.

Chương 4: Một số kiến nghị giúp ngân hàng phát triển trước sự phát triển của Fintech

Chương 4 đúc kết bài học thực tiễn từ các quốc gia tương đồng trong khu vực và đề xuất các nhóm kiến nghị cụ thể:

• Bài học kinh nghiệm quốc tế:
  • Trung Quốc: Thành công trong việc phổ cập thanh toán di động qua mã QR và siêu ứng dụng (Alipay, WeChat Pay), đồng thời thúc đẩy các ngân hàng truyền thống tích hợp sâu vào hệ sinh thái thương mại điện tử.
  • Singapore: Đi đầu trong việc triển khai khung pháp lý thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox), xây dựng cơ sở hạ tầng thanh toán quốc gia mở (FAST, PayNow) và định vị quốc gia thành trung tâm đổi mới tài chính toàn cầu.
  • Ấn Độ: Phát triển thành công hệ thống định danh sinh trắc học quốc gia (Aadhaar) và giao diện thanh toán hợp nhất (UPI), tạo điều kiện cho các dịch vụ tài chính vi mô tiếp cận hàng trăm triệu người dân chưa có tài khoản ngân hàng.
• Hệ thống kiến nghị phát triển: Tác giả phân chia các đề xuất thành 5 nhóm trọng tâm hướng đến mục tiêu hợp tác cùng phát triển giữa ngân hàng và Fintech:
  1. Chính sách và pháp lý: Kiến nghị Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ sớm ban hành cơ chế quản lý thử nghiệm Sandbox, hoàn thiện quy định về bảo vệ dữ liệu khách hàng và xác thực điện tử.
  2. Hỗ trợ và đầu tư: Khuyến khích các ngân hàng thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm nội bộ (như SC Ventures của Standard Chartered) để tài trợ và ươm mầm cho các startup Fintech tiềm năng.
  3. Ứng dụng và cung cấp dịch vụ: Hiện đại hóa hạ tầng Core Banking, ứng dụng ngân hàng mở (Open API), đẩy mạnh số hóa quy trình thẩm định tín dụng tự động và phát triển giao diện ngân hàng số thông minh trên thiết bị di động.
  4. Tuyển dụng và đào tạo nhân lực: Đổi mới chương trình đào tạo nội bộ, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao am hiểu đồng thời cả hai lĩnh vực công nghệ thông tin và nghiệp vụ tài chính - ngân hàng.
  5. Hợp tác song phương với các công ty Fintech: Chuyển đổi tư duy từ đối đầu sang quan hệ đối tác chiến lược, trong đó ngân hàng cung cấp nền tảng tuân thủ, nguồn vốn và mạng lưới khách hàng, còn Fintech cung cấp giải pháp trải nghiệm người dùng và công nghệ đột phá.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về thị trường Fintech Việt Nam: Tổng hợp danh mục và phân loại dịch vụ của 27 tổ chức phi ngân hàng đầu tiên được Ngân hàng Nhà nước cấp phép trung gian thanh toán; phản ánh quy mô dòng vốn đầu tư mạo hiểm giai đoạn 2011–2017 với mốc 291 triệu USD vào năm 2017.

Thống kê một số thương vụ đầu tư Fintech/Startup nổi bật tại Việt Nam (2017)	Nhà đầu tư / Đơn vị mua lại	Giá trị thương vụ (USD)
Foody (82% cổ phần)	Sea Group	64 triệu
Tiki	JD.com	54 triệu
VNTrip	TNB Ventures	20 triệu

• Xác định các điểm nghẽn và thách thức của ngân hàng: Làm rõ 3 chiều không gian thách thức đối với hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam (Kênh phân phối - Công nghệ - Nhân khẩu học) và chỉ ra nguyên nhân sâu xa từ sự thiếu hụt khung khổ Sandbox, rào cản hệ thống công nghệ thông tin cũ và tư duy quản trị truyền thống.
• Đề xuất mô hình hợp tác cộng sinh: Luận điểm đóng góp quan trọng của khóa luận là khẳng định Fintech không hoàn toàn triệt tiêu ngân hàng thương mại mà mở ra cơ hội hợp tác song phương. Việc tích hợp các giải pháp công nghệ của Fintech giúp ngân hàng tinh giản bộ máy, cắt giảm chi phí vận hành chi nhánh vật lý và mở rộng độ phủ dịch vụ tới các phân khúc khách hàng chưa có tài khoản ngân hàng (Unbanked).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số giới hạn nghiên cứu được tác giả nhìn nhận:

• Hạn chế về phương pháp và dữ liệu: Khóa luận chủ yếu sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính và phân tích dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2010–2017. Chưa thực hiện được các cuộc điều tra khảo sát định lượng diện rộng trực tiếp đối với khách hàng cá nhân hoặc các nhà quản trị ngân hàng để lượng hóa mức độ suy giảm doanh thu hay sự dịch chuyển hành vi người dùng.
• Giới hạn thời gian nghiên cứu: Do đặc thù của công nghệ tài chính biến đổi rất nhanh, các số liệu và mô hình phân tích trong khóa luận phản ánh bối cảnh đến đầu năm 2018.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần triển khai các mô hình định lượng (hồi quy, phân tích nhân tố khám phá EFA) nhằm đo lường cụ thể mức độ tác động của các nhân tố Fintech tới hiệu quả tài chính (ROA, ROE, NIM) của các ngân hàng thương mại; nghiên cứu chuyên sâu về rủi ro an ninh mạng và các mô hình thiết kế Sandbox chi tiết cho từng nghiệp vụ đặc thù như P2P lending hay tài sản mã hóa tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng học thuật và thực tiễn:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Công nghệ tài chính: Tài liệu cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn mực, lịch sử phân kỳ Fintech (từ 1.0 đến 3.5), các phân khúc sản phẩm dịch vụ và danh mục các văn bản chính sách quản lý nhà nước giai đoạn 2014–2017.
• Cán bộ nghiên cứu và chuyên viên chiến lược ngân hàng: Các phân tích so sánh sản phẩm tại Chương 2, dữ liệu về 27 tổ chức trung gian thanh toán và các mô hình hợp tác (Samsung Pay, VNPT Pay, Ví Việt, eMBee Fanpage) tại Chương 3 là tư liệu thực tiễn hữu ích phục vụ xây dựng lộ trình chuyển đổi số và phát triển dịch vụ ngân hàng bán lẻ.
• Các nhà hoạch định chính sách: Các bài học kinh nghiệm về quản lý và xây dựng Sandbox từ Singapore, Trung Quốc, Ấn Độ tại Chương 4 mang lại các gợi mở có giá trị trong việc hoàn thiện thể chế quản lý các mô hình kinh doanh tài chính mới.

Câu hỏi thường gặp

1. Tính đến đầu năm 2018, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã cấp phép cho bao nhiêu tổ chức phi ngân hàng cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán?
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã cấp phép hoạt động cho 27 tổ chức phi ngân hàng, bao gồm các đơn vị tiêu biểu như NAPAS, VNPay, MoMo, Payoo, ZaloPay, Vietnam Esports (AirPay), Vimo, VTC Pay, Moca, OnePay, 1Pay, Mobivi, Bảo Kim, VNPT Pay, Viettel...

2. Tổng quy mô vốn đầu tư vào các công ty Fintech/Startup tại Việt Nam trong năm 2017 đạt bao nhiêu và các thương vụ nào có giá trị lớn nhất?
Trong năm 2017, tổng số vốn đầu tư đạt 291 triệu USD với 92 thương vụ (tăng gấp đôi so với năm 2016). Trong đó, 6 thương vụ lớn nhất chiếm 198 triệu USD, dẫn đầu là Sea Group mua 82% cổ phần Foody (64 triệu USD), JD.com đầu tư vào Tiki (54 triệu USD) và TNB Ventures đầu tư vào VNTrip (20 triệu USD).

3. Theo khảo sát của PwC được trích dẫn trong văn bản, tỷ lệ các doanh nghiệp tài chính Châu Á lo ngại bị mất thị phần vào tay Fintech là bao nhiêu?
Theo báo cáo của PwC, có tới 88% doanh nghiệp và tổ chức tài chính tại khu vực Châu Á tham gia khảo sát bày tỏ sự lo ngại rằng một phần thị phần kinh doanh cốt lõi (như thanh toán, chuyển tiền và quản lý tài chính cá nhân) sẽ bị mất vào tay các công ty Fintech.

4. Khóa luận trích dẫn những bài học kinh nghiệm phát triển Fintech từ các quốc gia nào?
Khóa luận phân tích bài học kinh nghiệm thực tiễn từ ba quốc gia châu Á có nét tương đồng về văn hóa và thị trường là Trung Quốc (phổ cập thanh toán di động và hệ sinh thái số), Singapore (mô hình Sandbox và trung tâm đổi mới tài chính) và Ấn Độ (dịch vụ tài chính di động toàn diện cho người dân chưa có tài khoản ngân hàng).

5. Cơ quan quản lý Việt Nam đã ban hành quyết định nào để thành lập Ban Chỉ đạo chuyên trách về Fintech?
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã ban hành Quyết định số 328/QĐ-NHNN ngày 16/03/2017 về việc thành lập Ban Chỉ đạo về lĩnh vực công nghệ tài chính (Fintech Steering Committee) nhằm tham mưu, đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ sinh thái và khuôn khổ pháp lý thúc đẩy Fintech phát triển.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Nữ Thảo My đã hệ thống hóa một cách toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng phát triển của thị trường công nghệ tài chính tại Việt Nam trong giai đoạn 2010–2017. Nghiên cứu đã làm rõ những áp lực cạnh tranh gay gắt mà hệ thống ngân hàng thương mại phải đối mặt trên các phương diện kênh phân phối, công nghệ và phân khúc khách hàng, đồng thời chỉ ra nguyên nhân cốt lõi từ hạ tầng công nghệ và khuôn khổ pháp lý. Trên cơ sở bài học kinh nghiệm từ Singapore, Trung Quốc và Ấn Độ, đề tài đã khẳng định định hướng hợp tác chiến lược song phương giữa ngân hàng và các công ty Fintech là giải pháp tối ưu nhằm thúc đẩy hiện đại hóa ngành tài chính và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, tác giả đã trình bày tổng quan về đề tài nghiên cứu. Bắt đầu từ phần tính cấp thiết của đề tài cho đến đối tượng, mục tiêu, phương pháp nghiên cứu, ý nghĩa đề tài, sơ lược qua những nghiên cứu đi trước và kết cấu của khoá luận. Nhằm đưa đến cho người đọc một mô hình khái quát trước tiên để dễ dàng theo dõi khoá luận 8 CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ FINTECH VÀ DỊCH VỤ NGÂN HÀNG 2.

Cơ sở lý luận về Fintech Fintech, được viết tắt của từ "Financial Technology", là một danh mục rộng liên quan đến sử dụng những sáng tạo trong công nghệ để thiết kế và phân phối các dịch vụ và sản phẩm tài chính (World Economic Forum 2017, Matthew B, Peter Vanham, Dustin Hughes 2016). Bất cứ giao điểm giao thoa giữa những công nghệ tiên tiến với dịch vụ tài chính chính là Fintech (PwC, Q&A: What is Fintech? 2016). Fintech là từ dùng để nói tới hoạt động kinh doanh dịch vụ tài chính dựa trên nền tảng công nghệ, hỗ trợ việc sử dụng dịch vụ tài chính của khách hàng hoặc việc xử lý giao dịch cho các định chế tài chính (Hà Văn Dương 2018). Fintech còn là một dịch vụ công nghệ tài chính mô tả một khu vực dịch vụ tài chính đang nổi lên trong thế kỷ 21 (Investopedia 2017).

Ban đầu, cụm từ này áp dụng đối với một bộ phận thiên về kĩ thuật của một tổ chức tài chính danh tiếng chuyên về khách hàng và thương mại. Nhưng kể từ cuối thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21, thuật ngữ này đã mở rộng ra và bao gồm bất kỳ sự đổi mới công nghệ trong lĩnh vực tài chính, bao gồm đổi mới về giáo dục và đào tạo tài chính, ngân hàng bán lẻ, đầu tư và thậm chí là các loại tiền tệ như Bitcoin. Như vậy có thể hiểu rằng, Fintech chính là bước ngoặc đánh dấu sự kết hợp giữa việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào dịch vụ tài chính, nhằm cắt giảm bớt chi phí, quy trình giao dịch. Đồng thời, hoạt động khai thác công nghệ di động, dự trữ đám mây với kho dữ liệu khổng lồ và công nghệ phân tích chuyên sâu để cung cấp dịch vụ đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng.

Fintech hiện nay đang hoạt động và phát triển với nguồn đầu tư từ các nước phát triển như các công ty cổ phần tư nhân, các công ty đầu tư mạo hiểm hoặc dựa trên sự ủng hộ của các nhà lập pháp, chính phủ. Nhờ những khoản đầu tư đó, Fintech đã phát triển được những phát minh đột phá trong nhiều lĩnh vực, chẳng hạn như mạng di động, quản lí dữ liệu lớn, quản lý tài chính khách hàng, điện toán đám 9 mây, xử lí ảnh và kỹ thuật phân tích dữ liệu. Tuy nhiên nằm trong danh sách ưu tiên vẫn là lĩnh vực phân tích dữ liệu, sinh trắc học và quản lí nhận dạng ứng dụng trong tài chính. Fintech lại càng trở nên phổ biến hơn hết do một số tác động từ nên kinh tế như: phát triển kỹ thuật, kỳ vọng đổi mới kinh doanh, tiết kiệm chi phí, đáp ứng yêu cầu và nhu cầu của khách hàng.

Hiện tại, các công ty Fintech phần lớn là các Startups và một số công ty công nghệ - tài chính (ZhongAn, Ant Financial, Oscar,.) cung cấp các dịch vụ thông qua Internet đến tay khách hàng.1 sau cho thấy những lĩnh vực chủ yếu của Fintech trên toàn cầu. Những lĩnh vực chủ yếu của Fintech 80 60 40 20 0 Phân tích dữ liệu Điện thoại di Sinh trắc học và An ninh mạng Rô bốt động quản lí nhận dạng Nguồn (PwC, Redrawing the lines: FinTech's growing influence on financial services 2017) 2.