Đặt vấn đề Hiện nay, sản phẩm cá da trơn Việt Nam đã nhanh chóng trở thành một trong những mặt hàng thủy sản xuất khẩu chủ lực, có mặt ở nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là thị trường Mỹ và châu Âu. Theo Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), giá trị xuất khẩu tương đương khoảng 2% GDP của cả nước và hiện đang chiếm phần lớn thị phần thế giới. Tổng kim ngạch xuất khẩu cá da trơn của cả nước năm 2008 đạt 1,48 tỷ USD, năm 2009 đạt 1,3 tỷ USD. Trong đó, An Giang là tỉnh sản xuất cá da trơn lớn nhất cả nước với diện tích nuôi 1.118 ha, sản lượng gần 245 ngàn tấn năm 20091 và chiếm 30% tổng giá trị xuất khẩu năm 20082.
An Giang còn là nơi tập trung nhiều doanh nghiệp chế biến xuất khẩu cá da trơn được xếp vào nhóm các công ty ở vị thế đầu ngành như: công ty CP Nam Việt, công ty Agifish, công ty CP XNK thủy sản Cửu Long An Giang, v. Trong những năm gần đây, An Giang cũng đã triển khai thực hiện việc tuyên truyền, tập huấn các quy trình nuôi cá sạch cho các hộ nuôi. Một số hộ nuôi đã áp dụng tốt quy trình và được các tổ chức chứng nhận tiêu chuẩn như SQF 1000CM cấp chứng nhận. Hơn nữa, tại An Giang đã có mô hình Liên hiệp sản xuất cá sạch của công ty Agifish (APPU) điển hình tổ chức thành công khá lớn trong việc liên kết giữa hộ nuôi và doanh nghiệp chế biến.
Với những đặc điểm nổi trội này, An Giang là nơi rất thích hợp để nghiên cứu, áp dụng chính sách và từ đó lan tỏa sang các tỉnh khác. 1 Cục Thống kê và Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh An Giang (2009), Báo cáo kết quả điều tra thủy sản thời điểm 01/11/2009 2 Becker, D., Phạm Ngọc Trâm và Hoàng Đình Tú (2009) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Tuy nhiên, trong những năm qua, ngành sản xuất và chế biến cá da trơn xuất khẩu đang đối mặt với nhiều khó khăn. Năm 2009, giá xuất khẩu cá da trơn Việt Nam liên tục sụt giảm. Điều đáng lo ngại là thị trường lớn EU đã sụt giảm mạnh về nhập khẩu cá da trơn với tỷ lệ 14% khối lượng và 19% giá trị nhập khẩu (các thị trường lớn trong khối như Tây Ban Nha, Đức, Hà Lan và Bỉ đều giảm từ 18% - 35% về giá trị nhập khẩu).
Ai Cập, một thị trường tiềm năng ở Trung Đông, cũng giảm mạnh nhập khẩu cá da trơn Việt Nam trong tháng 8-2009 với mức trên 40%. Nga và Ucraina là thị trường tăng nhập khẩu mặt hàng này đột biến năm ngoái, cũng đã đột ngột đóng băng từ tháng 12-2008.3 Bên cạnh các yếu tố cơ bản như khủng hoảng kinh tế toàn cầu, sự biến động cung cầu trên thị trường; sự tranh cãi bán phá giá; sự cạnh tranh không lành mạnh, thiếu sự phối hợp giữa các doanh nghiệp chế biến & xuất khẩu, các doanh nghiệp thương mại xuất khẩu, v.v; còn có yếu tố quan trọng là việc quản lý chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm của sản phẩm cá da trơn Việt Nam chưa được kiểm soát tốt nên đôi khi chất lượng sản phẩm không đáp ứng được những quy định tiêu chuẩn chất lượng khắt khe của các quốc gia nhập khẩu như Mỹ và Châu Âu, làm mất uy tín của thương hiệu cá da trơn Việt Nam. Ta có thể thấy rõ điều đó thông qua số liệu lượng hàng thủy sản bị ách lại tại một số thị trường chính do lỗi kỹ thuật. Một lượng đáng kể các thủy sản xuất khẩu Việt Nam đã bị từ chối do các sản phẩm này bị phát hiện có chứa các vi khuẩn gây bệnh, các hóa chất độc hại và các thành phần gây ngộ độc.
Tổng số lượng hàng thủy sản bị nhiễm là 41 lô năm 2000, 108 lô năm 2001, 238 lô năm 2002, 204 lô 3 Xem tại trang web http://www.vn/nongnghiepkt/2009/10/206506/ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong đó, nguyên nhân chủ yếu là do bị nhiễm vi sinh vật và kháng sinh; đến năm 2004 mới có 10 lô hàng bị cảnh báo nhiễm hóa chất, kim loại nặng tại EU. Thêm một số thông tin gần đây cho biết: năm 2008, sản phẩm cá da trơn xuất khẩu chiếm 27 lô hàng trong số 38 lô hàng bị cảnh báo tại Nga. Đầu năm 2009, trong 265 lô hàng cá da trơn xuất khẩu sang Ai Cập có 9 lô hàng bị trả lại vì không đạt tiêu chuẩn chất lượng5.
Đầu năm 2010 có 2 lô hàng cá da trơn đã bị cảnh báo tại Nhật do phát hiện dư lượng Trifluralin vượt mức cho phép của Nhật6. Đối với các nhà xuất khẩu Việt Nam, vấn đề cốt lõi là các sản phẩm này phải đáp ứng các yêu cầu quy định về an toàn thủy sản hiện nay. Các nước phát triển với nền khoa học kỹ thuật cao luôn đặt ra rào cản kỹ thuật trong thương mại để buộc các nhà xuất khẩu thủy sản nước ngoài phải: “(1) tuân theo các tiêu chuẩn và quy định mang tính kỹ thuật; (2) phù hợp với quy định về nhãn mác sản phẩm; (3) kiểm soát được các hành động gian lận thương mại; (4) tuân theo các quy định về xuất xứ sản phẩm; và (5) đảm bảo an toàn và bảo vệ môi trường” (Trần Văn Nam, 2005). Các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu Việt Nam muốn vào một số thị trường lớn có tiêu chuẩn cao phải tuân thủ theo HACCP để đạt mức phù hợp cơ bản.
Ngoài ra, họ còn phải đạt được các tiêu chuẩn chất lượng theo yêu cầu của từng thị trường khác nhau như: tiêu chuẩn ISO 9001:2000 của Anh, chứng nhận FDA của Mỹ, chứng nhận BRC của Anh, IFS của tổ chức INTEREK, chứng nhận HALAL của Hồi giáo, EEC của Châu Âu. 4 Số liệu được tính từ bảng thống kê lượng hàng nhiễm tại một số thị trường chính 2000 – 2004 trong bài viết của TS. 5 Xem trang web: http://vneconomy.vn 6 Xem trang web: http://www.aspx LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Vì vậy, để ngành sản xuất và chế biến cá da trơn xuất khẩu phát triển bền vững, tăng giá trị xuất khẩu, đảm bảo thương hiệu cho cá da trơn Việt Nam về lâu dài thì thật sự rất cần vai trò của Nhà nước thông qua xây dựng và thực thi có hiệu quả thể chế, chính sách; tạo được quy trình quản lý tiêu chuẩn về chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm đối với các tác nhân chính tham gia chuỗi giá trị. Do đó, tôi chọn đề tài “Tác động của chính sách quản lý chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm đối với chuỗi giá trị cá da trơn xuất khẩu tỉnh An Giang” để giải quyết những vấn đề trên.
Vấn đề nghiên cứu ở đây là: việc quản lý chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) của cá da trơn chưa được kiểm soát chặt chẽ. Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc tăng cường kiểm soát chất lượng tất cả các khâu trong chuỗi giá trị cá da trơn thông qua xây dựng và thực thi có hiệu quả thể chế, chính sách.2 Mục đích nghiên cứu - Tìm hiểu quy trình quản lý chất lượng hiện tại trong chuỗi. - Phân tích vai trò của Nhà nước đối với việc xây dựng quy trình quản lý chất lượng, VSATTP đạt tiêu chuẩn quốc tế. Từ đó, đặt ra các câu hỏi nghiên cứu như sau: - Vai trò của cơ quan nhà nước và các tác nhân chính tham gia chuỗi giá trị cá da trơn xuất khẩu trong việc quản lý chất lượng, VSATTP như thế nào? - Quy trình quản lý chất lượng, VSATTP nào đang được quy định hiện nay? Trong thực tế, quy trình này được áp dụng trong chuỗi giá trị như thế nào? LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Nhà nước cần phải cải thiện chính sách, quy định, quy trình quản lý chất lượng, VSATTP hay không nhằm kiểm soát và nâng cao hiệu quả kinh tế chuỗi giá trị cá da trơn xuất khẩu? 1.3 Phạm vi nghiên cứu An Giang là một trong hai tỉnh đầu tiên ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) tổ chức nuôi cá da trơn đại trà.
Trong giai đoạn từ năm 1997 đến nay, An Giang luôn là tỉnh có diện tích, sản lượng nuôi lớn trong khu vực ĐBSCL. Sản lượng, doanh số xuất khẩu và số nhà máy chế biến cá da trơn của tỉnh An Giang chiếm cao nhất trong khu vực (nổi cộm như những nhà máy lớn: Nam Việt, Việt An, Agifish, Cửu Long…). Vì vậy, đề tài chọn phạm vi nghiên cứu là địa bàn tỉnh An Giang theo kênh cung cấp cá da trơn cho thị trường xuất khẩu, thông qua chọn mẫu khảo sát các hộ nuôi cá, phỏng vấn các chuyên gia trong cơ quan quản lý nhà nước và các doanh nghiệp chế biến.4 Cấu trúc bài nghiên cứu Đề tài nghiên cứu này bắt đầu với một chương giới thiệu trình bày vấn đề tồn tại hiện nay, mục tiêu và phạm vi nghiên cứu. Chương thứ hai trình bày cơ sở lý thuyết dựa trên những tư tưởng, định nghĩa và những vấn đề có liên quan.
Chương thứ ba trình bày về phương pháp nghiên cứu, bao gồm kế hoạch nghiên cứu, phương pháp luận, công cụ và phương pháp thu thập dữ liệu. Chương 4 báo cáo những phân tích dữ liệu. Việc thảo luận đưa ra những gợi ý chính sách được trình bày trong chương 5. Phần cuối cùng tóm tắt và rút ra những kết luận và đề nghị cho đề tài nghiên cứu.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN 2.1 Lý thuyết chuỗi giá trị Định nghĩa: “Chuỗi giá trị là một chuỗi các quá trình sản xuất (các chức năng) từ cung cấp các đầu vào cho một sản phẩm cụ thể tới sản xuất sơ bộ, chế biến, marketing và tiêu thụ cuối cùng; là sự sắp xếp có tổ chức, kết nối và điều phối người sản xuất sơ cấp, người chế biến, thương nhân và nhà phân phối liên quan đến một sản phẩm cụ thể. Thứ tự cơ bản của các chức năng trong một chuỗi giá trị nông nghiệp: Đầu vào Sản xuất Chuyển đổi Bán Tiêu dùng Cung cấp Trồng, thu Phân loại Vận chuyển Nấu - Thiết bị hoạch, sơ chế Chế biến Phân phối Ăn - Đầu vào Đóng gói Bán Các loại nhà vận hành trong các chuỗi giá trị và quan hệ giữa họ: Nhà cung Nông dân Nhà chế Nhà buôn cấp đầu vào (nhà sản xuất biến (bán) Người tiêu dùng cụ thể ban đầu) (thị trường) Hình 2.