CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm cơ bản về stress 1. Khái niệm stress “Stress là phản ứng của cơ thể trước bất kỳ áp lực, yếu tố tác động nào đến sức khỏe tinh thần và đời sống vật chất của con người”. Vấn đề về stress đã được các nhà nghiên cứu quan tâm, tìm hiểu, nghiên cứu từ rất “ nhiều năm trước.
Giờ đây, nó ngày càng phổ biến và đem lại nhiều tác động tiêu cực đến con người. Nó ảnh hưởng đến tâm sinh lý, suy nghĩ, lối sống và cách hành xử không chỉ ở người trưởng thành mà còn là trẻ em và thanh thiếu niên hiện nay. ” Hans Selye đã đưa ra định nghĩa stress theo quan điểm sinh học, ông cho rằng “ stress là một trạng thái được thể hiện trong một hội chứng bao gồm tất cả các biến đổi không đặc hiệu trong một hệ thống sinh học. Mesiriakova cũng đưa ra quan điểm của mình về stress “ dưới góc độ tâm lý: “Stress - trạng thái căng thẳng tâm lý xuất hiện ở con người trong quá trình hoạt động ở những điều kiện khác nhau, khó khăn của đời sống hằng ngày, cũng như trong những điều kiện đặc biệt”.
” Trong những năm của thập niên 80, nhà nghiên cứu L. Kitaepxmux đã tổng hợp những quan điểm khác nhau về stress một cách tương đối rõ ràng và đầy đủ: - Stress là một tác động mạnh mẽ có ảnh hưởng tiêu cực đến cơ thể, quan “ điểm này đã tồn tại trong khoảng thời gian khá lâu, tuy nhiên nó lại trùng lặp với khái niệm nguyên nhân gây ra căng thẳng .” - Stress là những phản ứng mạnh mẽ của con người trước những tác động “ của tác nhân gây căng thẳng , cách hiểu này khá phổ biến đối với thực trạng áp lực công ” việc và học tập ngày nay. - Stress có ảnh hưởng mạnh ở nhiều mặt, ảnh hưởng tốt hoặc không tốt tới cơ thể của con người. 1 Những quan điểm trên của tác giả đều khẳng định một điểm rằng stress là phản ứng mạnh của cơ thể trước những yếu tố tác động khác nhau của môi trường, nhìn chung, nó gây ảnh hưởng tiêu cực đến con người.
Tuy nhiên, stress được biểu hiện ở nhiều dạng, không phải phản ứng mạnh nào của cơ thể cũng là stress và không phải chỉ có phản ứng mạnh mới là biểu hiện của stress. Tùy thuộc vào tính cách và nội tâm cá nhân mà mỗi người có một cách biểu hiện stress khác nhau. Theo Giáo sư Tô Như Khuê, một người đã nhiều năm nghiên cứu sự căng thẳng “ cảm xúc của các chiến sĩ quân đội nhân dân Việt Nam trong chiến đấu cho rằng : “Stress ” tâm lý chính là những phản ứng không đặc hiệu xảy ra một cách chung khắp, do các yếu tố có hại về tâm lý xuất hiện trong các tình thế mà con người chủ quản thấy là bất lợi hoặc rủi ro, ở đây vai trò quyết định không chủ yếu do tác nhân kích thích, mà do sự đánh giá chủ quan về tác nhân đó”. Qua những định nghĩa, quan điểm khác nhau về stress đến từ các tác giả ở trong và ngoài nước như đã nêu trên, chúng tôi xin phép được đưa ra quan điểm cá nhân của nhóm như sau: “Stress là một phản ứng mạnh mẽ của cơ thể trước những tác nhân gây căng thẳng, phản ứng này đe dọa hoặc gây hại, nó tạo ra những ảnh hưởng tiêu cực tới đời sống tinh thần của con người”.
Khái niệm stress trong học tập của sinh viên ” “ Ngày nay, con người ngày càng phải đối mặt với nhiều loại áp lực, những áp lực này đến từ gia đình, công việc, học tập, những mối quan hệ xã hội… Đặc biệt là thế hệ trẻ hiện nay, mà lực lượng chính đó chính là sinh viên hiện đang học tập tại các trường đại học. Stress trong học tập được hiểu là phản ứng tâm lý-sinh học của sinh viên trước những tác động từ phía môi trường học tập (gia đình, nhà trường…) đang đe dọa, gây hại tới sự cân bằng cảm xúc, ảnh hưởng xấu tới cơ thể sinh viên. Phân loại stress Có nhiều cách phân loại khác nhau về stress, điều đó phụ thuộc vào những tiêu chí “ được dùng để phân loại và những quan điểm khác nhau của từng tác giả. Dưới đây là hai cách phân loại stress phổ biến và phù hợp với thực trạng sinh viên hiện nay.
Phân loại dựa vào mức độ stress. 2 Hans Selye phân loại stress theo mức độ stress, bao gồm eustress và distress. Eustress (Tích cực) là stress bình thường, cơ thể tác động lại môi trường, kích thích hoạt động của chủ thể, giúp cho chủ thể đối phó được, thích nghi với hoàn cảnh khó “ khăn và áp lực. Loại stress này có vai trò hết sức quan trọng trong việc duy trì sự cân ” bằng đời sống con người, không có loại stress này tâm lý con người sẽ không thể phát triển toàn diện.
Distress (Tiêu cực) là phản ứng khi khả năng thích nghi bình thường của chủ thể bị rối loạn, nó vượt ngưỡng chịu đựng của chủ thể, gây ra sự mất cân bằng và khả năng thích nghi với áp lực của chủ thể trong cuộc sống. Phân loại dựa vào nguyên nhân stress Có rất nhiều nguyên nhân gây ra stress. Con người phải chịu nhiều tác động đến từ “ môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, chính những tác động này đã gây nên stress. ” “ Stress sinh thái: Đây là loại sinh thái phát sinh từ mối quan hệ giữa môi trường bên trong và môi trường bên ngoài cơ thể.
Những hoạt động hằng ngày của con người đều tuân theo nhịp sinh học của cơ thể. Nhịp sinh học của cơ thể lại chịu ảnh hưởng bởi nhịp sinh thái của môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Bởi vậy, việc thay đổi thói quen sinh hoạt đột ngột và thiếu kiểm soát sẽ gây ra sự mất cân bằng của cơ thể, dẫn đến stress sinh thái mà ý thức con người khó có thể kiểm soát được, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe tâm lý và sinh lý của con người. ” Stress tâm lý xã hội xuất phát từ tâm lý nhóm xã hội, trình độ tâm lý và tính cách “ mỗi cá nhân trong các mối quan hệ xã hội.
Những yếu tố này gây nên những biến đổi, thậm chí là rối loạn trong đời sống tâm lý của con người. ” Stress do sự thất vọng: Con người thường cảm thấy thất vọng về bản thân khi không đạt được điều mình mong muốn, chưa đạt tới sự kỳ vọng của người khác, khủng hoảng lòng tin, sự hụt hẫng, thất bại trong các mối quan hệ xã hội, giao tiếp ứng xử. Các biểu hiện và mức độ stress 1. Biểu hiện của stress Stress được thể hiện dưới hai góc độ: Biểu hiện về mặt sinh lý và biểu hiện về mặt “ tâm lý.
” 3 Biểu hiện qua góc độ sinh lý được thể hiện qua hành vi, dấu hiệu cơ thể của con người khi có áp lực, khủng hoảng đột ngột. Những biểu hiện đó có thể quan sát được bằng mắt như tim đập mạnh và nhanh, thở gấp, mồ hôi nhiều hơn bình thường, run rẩy, mặt đỏ hoặc nhợt nhạt. Những tình huống này nếu không được xử lý tốt có thể gây nên sự suy sụp về thể chất, tiêu hao năng lượng cơ thể của chủ thể. Biểu hiện qua góc độ tâm lý khó khăn hơn so với việc nhận biết stress qua góc độ sinh lý, nó không chỉ đơn thuần là bản năng của con người, mà còn có sự kiểm soát của ý thức một cách chủ động.
Biểu hiện của stress về mặt tâm lý được thể hiện ở sự thay đổi “ hoạt động của các quá trình tâm lý, trạng thái tâm lý, thuộc tính tâm lý. Nó cũng được thể hiện qua xúc cảm, biểu hiện thái độ của mình như yêu thương căm giận, ghét bỏ, say mê, sung sướng, buồn chán, hạnh phúc, trầm lặng… Tùy theo tính chất tác động của những kích thích, tùy theo tình trạng sức khỏe và trạng thái tâm lý mà con người có những phản ứng cảm xúc khác nhau. Mức độ của stress Mức độ stress là mức đáp ứng của cơ thể đối với môi trường. Chúng tôi cho rằng “ stress con người có thể tự cảm nhận được có thể chia thành 3 mức độ sau: ” “ Mức độ 1: Rất căng thẳng: Ở mức độ này con người cảm thấy cực kì căng thẳng về mặt tâm lý, nó làm cho con người cảm thấy áp lực, khó chịu muốn thoát khỏi.
Mức độ này gây ra những ảnh hưởng tiêu cực, làm giảm chất lượng công việc và có thể gây hại đến sức khỏe con người. ” Mức độ 2: Căng thẳng: Con người cảm thấy bị căng thẳng ở mức độ trung bình. “ Chủ thể có thể kiểm soát , điều chỉnh các hoạt động để thoát khỏi trạng thái này. ” “ Mức độ 3: Ít căng thẳng: Là trạng thái con người cảm thấy bình thường hoặc bị căng thẳng ở mức độ nhẹ.
Ở mức độ này mọi hoạt động vẫn diễn ra bình thường, không gây ảnh hưởng xấu đến chủ thể. Nguyên nhân gây ra stress 1. Các yếu tố bên ngoài “ Yếu tố từ môi trường gia đình: Quan hệ gia đình là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến lối sống, tình cảm, cách suy nghĩ và hành xử của sinh viên. Căng 4 thẳng phát sinh khi gia đình áp đặt, kỳ vọng quá cao, thường xuyên gây áp lực vô hình cho con cái hoặc anh chị em.
Bản thân sinh viên sẽ cảm thấy buồn bực, chán nản khi không đạt được kỳ vọng của cha mẹ và những người thân trong gia đình. ” Yếu tố từ môi trường học tập: Sinh viên cảm thấy căng thẳng khi phải đối mặt với “ nhiều vấn đề đến từ môi trường học tập, cụ thể: lịch trình học tập quá dày đặc, bài tập ” ngày càng gia tăng, phương pháp giảng dạy của thầy cô, sức ép kỳ thi, thầy cô cho điểm không công bằng, vi phạm kỷ luật học tập, căng thẳng trong quan hệ với thầy cô và các bạn cùng lớp, lớp học quá đông, không gian học tập không yên tĩnh, kết quả học tập kém, thiếu sự giúp đỡ của bạn bè và thầy cô. Các yếu tố bên trong Bên cạnh các nguyên nhân bên ngoài thì các nguyên nhân bên trong cũng đóng vai “ trò hết sức quan trọng gây ra stress trong học tập của sinh viên .