Chương 1 đã giới thiệu về tổng quan đề tài nghiên cứu. Nội dung chương 2 bao gồm các cơ sở lý thuyết phục vụ cho đề tài, cụ thể là: - Một số mô hình tăng trưởng kinh tế - Mối quan hệ giữa chi tiêu công và tăng trưởng kinh tế - Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2. Một số mô hình tăng trưởng kinh tế 2. Mô hình tăng trưởng ngoại sinh Mô hình tăng trưởng đơn giản và nổi tiếng nhất được ứng dụng rộng rãi đó là mô hình Harrod – Domar đưa ra phổ biến vào những năm 1940.
Mô hình Harrod - Domar giả định một hàm sản xuất có hệ số cố định, giúp đơn giản hóa mô hình, nhưng đưa ra một sự kết hợp cứng nhắc giữa vốn và lao động để sản xuất một mức sản lượng bất kì. Trong mô hình này, tăng trưởng có mối quan hệ trực tiếp với tiết kiệm theo một hệ số bằng nghịch đảo của tỷ số vốn tăng thêm trên sản lượng (ICOR). Mô hình Harrod - Domar chú trọng vào vai trò của tiết kiệm, nhưng đồng thời lại chú trọng thái quá vào tầm quan trọng của nó bằng cách ngụ ý rằng tiết kiệm (và đầu tư) là điều kiện đủ để tăng trưởng bền vững, trong khi thực ra thì không đủ. Đồng thời mô hình cũng không trực tiếp đề cập đến thay đổi năng suất.
Ngoài ra, giả định của mô hình về ICOR cố định làm cho mô hình trở nên kém chính xác hơn theo thời gian khi cơ cấu sản xuất tiến hóa và sản lượng biên của vốn thay đổi. Mô hình Solow cải thiện một số nhược điểm của mô hình Harrod - Domar và đã trở thành mô hình tăng trưởng có ảnh hưởng nhiều nhất trong các nền kinh tế. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 Cho dù mô hình Solow phức tạp hơn mô hình Harrod - Domar, nhưng nó là một công cụ hữu hiệu hơn để tìm hiểu quá trình tăng trưởng. Thông qua thay thế hàm sản xuất có hệ số cố định bằng hàm sản xuất tân cổ điển, mô hình mang lại sự linh hoạt cho các yếu tố sản xuất trong quá trình sản xuất.
Cũng như mô hình Harrod - Domar, mô hình Solow nhấn mạnh vai trò quan trọng của của việc tích lũy yếu tố sản xuất và tiết kiệm, nhưng giả định của mô hình về sản lượng biên giảm dần theo vốn giúp cho mô hình trở nên sát thực tế hơn và chính xác hơn theo thời gian. Nó khác biệt đáng kể so với mô hình Harrod - Domar ở chỗ nó phân biệt giữa mức thu nhập trên lao động hiện tại và mức thu nhập trên lao động ở trạng thái ổn định dài hạn, và tập trung chú ý vào con đường chuyển đổi sang trạng thái dừng đó. Mô hình giúp ta hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa tiết kiệm, đầu tư, tăng trưởng dân số và thay đổi công nghệ với mức sản lượng trên lao động ở trạng thái dừng. Tuy nhiên, sự chú trọng vào vai trò của tích lũy yếu tố sản xuất và năng suất (bao gồm công nghệ) như những yếu tố gần đúng xác định trạng thái dừng, làm phát sinh những câu hỏi mới mà mô hình không trả lời được.
Những yếu tố cơ bản hơn xác định sự tích lũy yếu tố sản xuất và năng suất mà ảnh hưởng tới trạng thái dừng và tỷ lệ tăng trưởng là gì? Một đóng góp đặc biệt quan trọng của mô hình là nhận thức tuy đơn giản nhưng rất có ảnh hưởng về vai trò của thay đổi công nghệ trong quá trình tăng trưởng. Mô hình cho thấy việc tiếp thu công nghệ mới thông qua phát minh trong nước hay nhập khẩu công nghệ mới từ nước ngoài, có thể kích thích tăng trưởng mạnh như thế nào. Cũng như với mọi mô hình, mô hình Solow cũng có một vài hạn chế quan trọng. Thứ nhất, như đã nêu, mô hình không làm rõ yếu tố then chốt ảnh hưởng đến trạng thái ổn định.
Hạn chế thứ hai, vì mô hình chỉ bao gồm một khu vực, nên nó không làm rõ được vai trò của sự phân bổ vốn và lao động giữa các lĩnh vực sản xuất khác nhau (ví dụ như nông nghiệp và công nghiệp) mà có thể ảnh hưởng quan trọng đối với năng suất. Mọi nền kinh tế đều sản xuất một tập hợp các hàng hóa và dịch vụ khác nhau, từng hàng hóa và dịch vụ như vậy đều sử dụng những cách kết hợp khác nhau giữa lao động và vốn (và các loại công nghệ khác nhau), có năng suất và tiềm năng tăng trưởng khác nhau. Cuối cùng, mô hình Solow xem các yếu tố sau đây là đã TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 được cho trước: tỷ lệ tiết kiệm, tăng trưởng cung lao động, trình độ kỹ năng của lực lượng lao động và tỷ lệ thay đổi công nghệ. Những giả định này giúp đơn giản hóa mô hình, nhưng cũng chính vì thế mà ta không hiểu được nhiều về các yếu tố cơ bản xác định những thông số này và chúng thay đổi như thế nào trong quá trình phát triển.
Hiện nay, các lý thuyết tăng trưởng thường chủ yếu dựa vào mô hình này để mở rộng các biến liên quan đến tăng trưởng kinh tế. Mô hình tăng trưởng nội sinh Những hạn chế của mô hình tăng trưởng tân cổ điển đã thúc đẩy nhiều hướng nghiên cứu mở rộng mô hình để phù hợp hơn với thực tế của các nước đang phát triển và đã đưa đến sự ra đời của các mô hình tăng trưởng nội sinh. Gọi là mô hình tăng trưởng nội sinh bởi vì các mô hình tăng trưởng mới này cố gắng nội hóa sự tăng trưởng, nghĩa là giải thích tăng trưởng bên trong một mô hình của nền kinh tế. Mô hình tăng trưởng nội sinh ra đời với các tác giả điển hình như Romer và Lucas.
Các mô hình này nội sinh hóa các yếu tố góp phần vào tăng trưởng dài hạn. Mô hình này nhấn mạnh các yếu tố như là “tác động lan tỏa” nhờ đó mà các quyết định đầu tư của các doanh nghiệp về vốn hay nghiên cứu phát triển, hoặc đầu tư của các cá nhân về nguồn vốn nhân lực có thể đưa đến những ảnh hưởng có lợi cho nền kinh tế. Các mô hình tích lũy kiến thức tuy đã có đóng góp nhất định trong việc giải thích nguồn gốc tăng trưởng từ tiến bộ công nghệ nội sinh, nhưng với giả định công nghệ không có tính cạnh tranh - tức mọi quốc gia đều có thể tiếp cận công nghệ mới, các mô hình này không thể giải thích được sự chênh lệch về thu nhập giữa các nước. Bởi vậy, để giải thích sự chênh lệch về thu nhập này, chúng ta thường nhấn mạnh đến các mô hình về vốn con người.
Vậy nghiên cứu vốn con người có ý nghĩa gì đối với tăng trưởng? Mặc dù các mô hình tăng trưởng nội sinh này vẫn đề cao vai trò của tiết kiệm đối với khả năng tăng trưởng của nền kinh tế, nhưng những kết luận của mô hình này có nhiều điểm trái TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 ngược với mô hình Solow. Đặc biệt là ở chỗ mô hình này cho thấy không có xu hướng các nước nghèo (ít vốn) có thể đưổi kịp các nước giàu về mức thu nhập bình quân, cho dù có cùng tỷ lệ tiết kiệm. Nguyên nhân bắt nguồn từ sự chênh lệch không chỉ ở lượng vốn vật chất (có thể bù đắp nhờ đầu tư và viện trợ nước ngoài) mà quan trọng hơn là ở vốn con người. Ta thấy rằng, mô hình vốn con người nhất quán với bằng chứng trong phân phối thu nhập trên thế giới.
Mô hình dự báo xảy ra hội tụ giữa các nước giàu (với giả định rằng các nước này có cùng mức vốn con người), nhưng cũng cho rằng nền kinh tế của các nước nghèo (xuất phát với mức vốn thấp) sẽ tiếp tục trì trệ. Tuy nhiên, dự báo về các nước nghèo không hoàn toàn bi quan. Bởi lẽ tốc độ tăng trưởng là nội sinh, nên mô hình chỉ ra một con đường thoát khỏi nghèo: một nước đầu tư nhiều vào nguồn nhân lực hơn sẽ có tốc độ tăng trưởng cao hơn, và do đó sẽ hội tụ với các nước giàu cho dù vốn con người ban đầu thấp hơn. Như vậy, trái với các lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển các mô hình tăng trưởng nội sinh đề cao vai trò của chính phủ trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế thông qua đầu tư trực tiếp và gián tiếp vào giáo dục – đào tạo, khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào các ngành công nghiệp sử dụng nhiều tri thức.
Mô hình tăng trưởng nội sinh cũng cho thấy có thể xây dựng được các mô hình trong đó những thay đổi dài hạn trong chính sách của chính phủ (đánh thuế, cung ứng cơ sở hạ tầng, bảo hộ sở hữu trí tuệ, cung cấp các dịch vụ công cộng liên quan đến giáo dục, y tế…), có thể tạo ra sự thay đổi dài hạn trong tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế. Vì các chính sách này có thể tác động tới các hoạt động sáng chế, phát minh và tích lũy vốn con người. Mặc dù có những ý nghĩa và đóng góp chính sách to lớn, tuy nhiên, các mô hình tăng trưởng nội sinh nói chung, và các mô hình về vốn con người nói riêng, còn nhiều hạn chế. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Thứ nhất, về mặt thực tiễn, các nghiên cứu tính toán tăng trưởng đã cho thấy: mô hình vốn con người đã đánh giá quá cao vai trò của vốn con người, theo nghĩa có sự chệnh lệch về mức thu nhập giữa các quốc gia mà không thể giải thích bằng vốn vật chất hay vốn con người, và rằng đầu tư vào giáo dục không đủ để thúc đẩy tăng trưởng ở các nước nghèo.
Thứ hai, một số đề xuất chính sách của các mô hình về vốn con người còn mang tính trực quan. Hai nghiên cứu sau đây đã cho thấy cần thận trọng với các kết luận này. Điều này có thể xảy ra nếu giáo dục công cộng được tài trợ thông qua một loạt thuế gây méo mó. Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp này, ngoại ứng tích cực tạo ra từ trình độ giáo dục cao hơn có thể đủ bù đắp lại khoản mất mát do sự can thiệp của chính phủ, để phúc lợi ròng vẫn tăng lên.
Upadhyay (1994) chứng minh rằng trợ cấp của chính phủ có thể tạo ra quá nhiều giáo dục. Đó là trợ cấp làm tăng cầu về giáo dục trình độ cao, đổi lại là sự giảm sút đầu tư vào vốn vật chất và dẫn đến sự thay thế không hiệu quả giữa lao động có trình độ cao và lao động chân tay trong dài hạn.