Luận án tiến sĩ: Tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân ở châu Á và hàm ý đối với Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân nghiên cứu ở một số nền kinh tế châu á và hàm ý chính, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Lê Việt An
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Anh Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Chi Tiêu Công Đến Đầu Tư Tư Nhân - Nghiên Cứu Ở Một Số Nền Kinh Tế Châu Á Và Hàm Ý Chính Sách Đối Với Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM KẾT
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Những đóng góp mới của luận án
• 2. CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân

Nghiên cứu về tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân ở châu Á cho thấy mối quan hệ phức tạp giữa hai yếu tố này. Nhiều lý thuyết kinh tế đã chỉ ra rằng chi tiêu công có thể tạo ra hiệu ứng tích cực, thúc đẩy đầu tư tư nhân thông qua việc cải thiện cơ sở hạ tầng và môi trường kinh doanh. Tuy nhiên, cũng có những quan điểm cho rằng chi tiêu công có thể dẫn đến hiệu ứng lấn át, làm giảm khả năng tiếp cận vốn của khu vực tư nhân. Theo Aschauer (1989), chi tiêu công được coi là một yếu tố sản xuất bổ trợ, giúp tăng năng suất biên của đầu tư tư nhân. Ngược lại, Argimon và cộng sự (1997) cho rằng sự gia tăng chi tiêu công có thể làm tăng lãi suất, từ đó làm giảm đầu tư tư nhân. Điều này cho thấy cần có một cái nhìn toàn diện về tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân.

1.1. Hiệu ứng lấn át và hiệu ứng bổ trợ

Hiệu ứng lấn át và hiệu ứng bổ trợ là hai khái niệm quan trọng trong việc phân tích tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân. Hiệu ứng lấn át xảy ra khi chi tiêu công làm tăng tổng cầu, dẫn đến tăng lãi suất và làm giảm khả năng tiếp cận vốn của khu vực tư nhân. Ngược lại, hiệu ứng bổ trợ xảy ra khi chi tiêu công cải thiện cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư tư nhân. Nghiên cứu cho thấy rằng ở nhiều nước châu Á, hiệu ứng bổ trợ thường chiếm ưu thế hơn, đặc biệt trong bối cảnh các chính sách chi tiêu công được thực hiện một cách hợp lý và hiệu quả.

II. Tình hình chi tiêu công và đầu tư tư nhân ở Việt Nam

Việt Nam đang trải qua giai đoạn phát triển mạnh mẽ với sự gia tăng đáng kể trong chi tiêu công và đầu tư tư nhân. Theo số liệu từ Ngân hàng Thế giới, chi tiêu công ở Việt Nam đã tăng trưởng ổn định trong những năm qua, đóng góp vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng và dịch vụ công. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những thách thức trong việc phân bổ chi tiêu công một cách hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp tư nhân vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn, do sự ưu ái của chính phủ đối với các doanh nghiệp nhà nước. Điều này dẫn đến câu hỏi về cách thức mà chính phủ có thể điều chỉnh chi tiêu công để vừa thúc đẩy đầu tư tư nhân, vừa đảm bảo sự công bằng trong phân bổ nguồn lực.

2.1. Tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân ở Việt Nam

Tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân ở Việt Nam đã được nghiên cứu qua nhiều giai đoạn. Nghiên cứu cho thấy rằng chi tiêu công có ảnh hưởng tích cực đến đầu tư tư nhân, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng. Tuy nhiên, cần có những chính sách cụ thể để giảm thiểu hiệu ứng lấn át. Việc cải cách chính sách chi tiêu công nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư tư nhân là rất cần thiết. Các nhà hoạch định chính sách cần xem xét các yếu tố như môi trường thể chế, quy trình phân bổ ngân sách và các biện pháp hỗ trợ cho doanh nghiệp tư nhân.

III. Hàm ý chính sách cho Việt Nam

Để tối ưu hóa tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân, Việt Nam cần thực hiện một số chính sách quan trọng. Đầu tiên, cần cải cách quy trình phân bổ ngân sách để đảm bảo rằng chi tiêu công được sử dụng hiệu quả và công bằng. Thứ hai, chính phủ nên tăng cường hỗ trợ cho các doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là trong việc tiếp cận nguồn vốn và công nghệ. Cuối cùng, việc cải thiện môi trường thể chế cũng là một yếu tố quan trọng, giúp tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của đầu tư tư nhân.

3.1. Đề xuất chính sách chi tiêu công

Chính phủ cần xem xét việc điều chỉnh chi tiêu công để tăng cường hiệu quả và giảm thiểu tác động tiêu cực đến đầu tư tư nhân. Các chính sách nên tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, và tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi. Đồng thời, cần có các biện pháp giám sát và đánh giá hiệu quả của chi tiêu công để đảm bảo rằng nguồn lực được sử dụng một cách hợp lý và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số 9340201) của tác giả Lê Việt An, với đề tài "Tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân - Nghiên cứu ở một số nền kinh tế châu Á và hàm ý chính sách đối với Việt Nam", được thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2020 dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đặng Anh Tuấn và TS. Trịnh Thị Thúy Hồng.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Chi tiêu công giữ vai trò là nguồn vốn phục vụ tăng trưởng kinh tế, đồng thời tạo ra những tác động trực tiếp và gián tiếp đến khu vực đầu tư tư nhân trong nước. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới tồn tại hai luồng quan điểm trái chiều: luồng quan điểm ủng hộ hiệu ứng bổ trợ cho rằng vốn công gia tăng năng suất biên của vốn tư nhân; ngược lại, luồng quan điểm về hiệu ứng lấn át chỉ ra rằng mở rộng chi tiêu công làm tăng tổng cầu, đẩy lãi suất lên cao và làm tăng chi phí vốn của khu vực tư nhân. Tại khu vực các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển châu Á, phần lớn các công trình thực nghiệm trước đây mới chỉ dừng lại ở chuỗi dữ liệu đến năm 2013. Bên cạnh đó, bối cảnh thực tế cho thấy nhiều quốc gia đang đối mặt với tình trạng nợ công tăng cao, không gian tài khóa thu hẹp và áp lực thâm hụt ngân sách kéo dài. Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu sử dụng chuỗi thời gian đơn lẻ hoặc lồng ghép phân tích tác động tài khóa trong các mô hình tăng trưởng kinh tế chung, chưa phân tách thành hệ phương trình đánh giá quan hệ tác động trực tiếp giữa chi tiêu công và đầu tư tư nhân có tính đến yếu tố thể chế.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định ba mục tiêu cụ thể:

• i- Xem xét tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân ở một số nền kinh tế châu Á.
• ii- Đánh giá tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân trong trường hợp Việt Nam.
• iii- Đề xuất một số hàm ý chính sách nhằm gia tăng ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân ở Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

Để giải quyết các mục tiêu trên, luận án đặt ra bốn câu hỏi nghiên cứu:

• 1- Các nhà nghiên cứu kinh tế có đánh giá như thế nào về tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân?
• 2- Chi tiêu công tác động đến đầu tư tư nhân theo hướng nào ở một số nền kinh tế mới nổi và đang phát triển ở khu vực châu Á?
• 3- Tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân trong trường hợp Việt Nam giống hay khác xu hướng tác động ở các nền kinh tế châu Á nói trên? Chi tiêu công tác động đến đầu tư tư nhân như thế nào trong trường hợp Việt Nam?
• 4- Những chính sách khả thi nào mà chính phủ Việt Nam có thể sử dụng để tăng cường tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hướng tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân (đầu tư của khu vực tư nhân trong nước, không bao gồm nguồn vốn FDI).
• Phạm vi không gian: Mẫu nghiên cứu gồm 14 nền kinh tế mới nổi và đang phát triển ở khu vực châu Á có các đặc điểm kinh tế - xã hội tương đồng, đồng thời phân tích sâu trường hợp của Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 19 năm, từ năm 2000 đến năm 2018. Dữ liệu bảng tổng hợp đạt 266 quan sát (14 quốc gia $\times$ 19 năm).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu thực nghiệm trước đây

Tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo hai luồng tác động chính:

1. Hiệu ứng lấn át đầu tư (Crowding-out effect):

   • Argimon và cộng sự (1997), Furceri và Sousa (2011): Phân tích trên mẫu 145 quốc gia giai đoạn 1960–2007 bằng phương pháp Pooled OLS, chỉ ra khi chi tiêu chính phủ tăng 1% GDP thực thì chi tiêu dùng và chi đầu tư tư nhân giảm lần lượt 1,2% và 0,6%; tác động tích lũy sau 4 năm làm giảm 1,8% đầu tư tư nhân.
   • Ahmed và Miller (2000), Serven (1999): Chỉ ra các khoản chi tiêu có nguồn gốc từ thuế hoặc các dự án đầu tư phi hạ tầng (thương mại, công nghiệp) có xu hướng lấn át đầu tư tư nhân.
   • Devarajan và cộng sự (1996): Nhận định chi đầu tư phát triển có tác động tiêu cực đến đầu tư tư nhân.
   • Bilgili (2003): Dữ liệu Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 1988–2003 cho thấy đầu tư chính phủ tăng 1% làm đầu tư tư nhân trong dài hạn giảm 0,68%.

2. Hiệu ứng bổ trợ đầu tư (Crowding-in effect):

   • Aschauer (1989), Blejer và Khan (1984), Ghura và Goodwin (2000), Blanchard và Perotti (2002), Erden và Holcombe (2005), Gjini và Kukeli (2012): Khẳng định vốn công vào cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục làm giảm chi phí sản xuất, tăng năng suất biên của vốn tư nhân.
   • Eden và Kraay (2014): Phân tích 39 quốc gia thu nhập thấp (1980–2012) bằng phương pháp 2SLS, chỉ ra mỗi 1 USD vốn công tăng lên kích thích khu vực tư nhân đầu tư thêm 1,88 USD.
   • Afonso và St. Aubyn (2008), Hur và cộng sự (2010): Cho thấy kết quả đa dạng tùy thuộc vào nhóm nước; trong đó chi tiêu công bổ trợ đầu tư tư nhân tại các nền kinh tế như Trung Quốc, Indonesia, Hàn Quốc, Singapore nhưng lấn át ở một số quốc gia khác.
   • Tại Việt Nam: Đào Thị Bích Thủy (2014) nhận định tác động tích cực của chi tiêu công chiếm ưu thế hơn tác động lấn át do thuế; Su và Bui (2016) sử dụng mô hình GMM cho 63 tỉnh thành giai đoạn 2005–2013 phát hiện mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược, chi tiêu công bổ trợ đầu tư tư nhân nhưng chuyển sang lấn át khi chi ngân sách vượt ngưỡng 17,5% GDP.

Phương pháp	Tác giả và phạm vi nghiên cứu	Chiều tác động
OLS	Aschauer (1989): Mỹ (1953–1986); Furceri và Sousa (2011): 145 nước (1960–2007)	(-)
FE, RE	Blejer và Khan (1984): 24 nước đang phát triển (1971–1979); Greene và Villanueva (1991): 23 nước đang phát triển (1975–1987)	(+)
	Ghura và Goodwin (2000): 31 nước đang phát triển (1975–1992)	(+) / (-)
GMM	Su và Bui (2016): Việt Nam (2005–2013)	(+) / (-)
VAR	Blanchard và Perotti (2002): Mỹ (1947–1997); Afonso và St. Aubyn (2008): 17 nước phát triển (1960–2005)	(+)
	Mitra (2006): Ấn Độ (1969–2005)	(+) / (-)
ECM, VECM, SVECM	Hur và cộng sự (2010): 24 nước đang phát triển và G20 (1991–2009); Bahal và cộng sự (2015): Ấn Độ (1950–2012)	(+) / (-)
	Bilgili (2003): Thổ Nhĩ Kỳ (1988–2003); Tô Trung Thành (2011): Việt Nam (1986–2010)	(-)
2SLS, 3SLS	Ramirez (1991): Mexico (1950–1986); Erden và Holcombe (2005): 31 nước (1980–1996); Eden và Kraay (2014): 39 nước thu nhập thấp (1980–2012); Andrade và Duarte (2016): Bồ Đào Nha (1960–2013)	(+)

Khoảng trống nghiên cứu của luận án

1. Mô hình tiếp cận: Tách biệt quan hệ tác động trực tiếp của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân thành mô hình riêng thay vì lồng ghép vào mô hình tăng trưởng chung.
2. Dữ liệu nghiên cứu: Sử dụng dữ liệu bảng của 14 nền kinh tế mới nổi và đang phát triển châu Á cập nhật đến năm 2018 (kéo dài hơn mốc 2013 của các nghiên cứu trước) và đối chiếu với thực tiễn Việt Nam.
3. Phương pháp kinh tế lượng: Ứng dụng mô hình hồi quy hệ phương trình đồng thời ba giai đoạn (3SLS) nhằm kiểm soát đồng thời hiện tượng nội sinh, tự tương quan và tính phụ thuộc chéo giữa các phương trình.
4. Bổ sung biến thể chế: Đưa chỉ số quản trị toàn cầu (WGI) vào mô hình thực nghiệm để kiểm soát chất lượng thể chế kinh tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

• Khái niệm chi tiêu công: Luận án tiếp cận định nghĩa của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), xác định chi tiêu công là toàn bộ các khoản chi của chính phủ và chi ròng cho đầu tư tài sản phi tài chính được tài trợ từ ngân sách nhà nước, phục vụ duy trì bộ máy và cung ứng hàng hóa công (Samuelson, 1954; Sử Đình Thành, 2009; Dương Đăng Chinh và Phạm Văn Khoan, 2009).
• Phân loại chi tiêu công: Theo tính chất kinh tế (chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển theo IMF, 1986); theo chức năng (dịch vụ kinh tế, dịch vụ cộng đồng và xã hội, dịch vụ tổng quát).
• Đầu tư tư nhân: Các khoản chi bổ sung tài sản cố định trong nước của khu vực tư nhân (WB, 2019).
• Cơ chế tác động lý thuyết:
  • Trường phái Cổ điển (Adam Smith, 1976): Nhấn mạnh thị trường tự điều tiết; can thiệp tài khóa gây méo mó và lãng phí nguồn lực.
  • Trường phái Keynes (J.M. Keynes, 1936): Chi tiêu công kích thích tổng cầu qua hiệu ứng số nhân, hỗ trợ ổn định vĩ mô trong ngắn hạn.
  • Mô hình IS-LM: Mở rộng chi tiêu dịch chuyển đường IS sang phải, làm tăng thu nhập kéo theo tăng cầu tiền, đẩy lãi suất tăng và gây lấn át đầu tư tư nhân.
  • Trường phái Tân cổ điển (Jorgenson, 1963): Đầu tư phụ thuộc vào chi phí vốn; lãi suất có quan hệ nghịch chiều với tích lũy vốn tư nhân.
  • Lý thuyết tự do hóa tài chính (McKinnon, 1973; Shaw, 1973): Lãi suất thực tăng kích thích tiết kiệm và mở rộng quỹ cho vay cho đầu tư.
• Các nhân tố vĩ mô tác động đến đầu tư tư nhân: Vốn FDI (Romer, 1993; Al-Sadig, 2013), tín dụng tư nhân (Loungani và Rush, 1995; Acosta và Loza, 2005), tăng trưởng kinh tế (Greene và Villanueva, 1991), lạm phát (Erden và Holcombe, 2005), nguồn nhân lực (Ghura và Goodwin, 2000), độ mở thương mại (Serven, 2003) và sự ổn định chính trị - thể chế (Mauro, 1998; Kaufmann và cộng sự, 2010).

Mô hình nghiên cứu

Luận án thiết lập hệ phương trình đồng thời gồm hai phương trình cấu trúc:

$$\text{pri}{it} = \alpha_0 + \alpha_1 \text{pgex}{it} + \alpha_2 \text{pfdi}{it} + \alpha_3 \text{pcre}{it} + \alpha_4 \text{rir}{it} + \alpha_5 g{it} + \alpha_6 \text{inf}{it} + \alpha_7 \text{lab}{it} + \alpha_8 \text{sch1}{it} + \alpha_9 \text{ptra1}{it} + \alpha_{10} \text{pol}{it} + u{it} \quad (1)$$

$$\text{pgex}{it} = \beta_0 + \beta_1 \text{pgrev}{it} + \beta_2 \text{lgdpr2}{it} + \beta_3 \text{ygap2}{it} + \beta_4 \text{age2}{it} + \beta_5 \text{inf2}{it} + \beta_6 \text{effe2}{it} + \beta_7 \text{cor2}{it} + v_{it} \quad (2)$$

Trong đó:

• $i$: Quốc gia ($i = 1, \dots, 14$).
• $t$: Năm quan sát ($t = 2000, \dots, 2018$).
• $\alpha, \beta$: Các tham số hồi quy cần ước lượng.
• $u_{it}, v_{it}$: Sai số ngẫu nhiên của mô hình.

Ký hiệu	Tên biến	Cách thức đo lường	Nguồn dữ liệu
pri	Đầu tư tư nhân	Logarit của đầu tư tư nhân	WB
pgex	Chi tiêu công	Tỷ lệ chi tiêu công / GDP (%)	IMF
pfdi	Vốn FDI	Tỷ lệ vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài / GDP (%)	WB
pcre	Tín dụng tư nhân	Tỷ lệ tín dụng khu vực tư nhân / GDP (%)	WB
rir	Lãi suất	Tỷ lệ lãi suất thực (%)	WB
g	Tăng trưởng kinh tế	Tốc độ tăng trưởng GDP thực tế (%)	WB
inf	Lạm phát	Tỷ lệ lạm phát tính theo chỉ số giá tiêu dùng CPI (%)	WB
lab	Quy mô lao động	Logarit của tổng lực lượng lao động	WB
sch	Vốn nhân lực	Số năm đi học trung bình (năm)	HDI
ptra	Độ mở thương mại	Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu / GDP (%)	WB
pol	Ổn định chính trị	Chỉ số ổn định chính trị và không có bạo lực (%)	WGI
pgrev	Thu ngân sách	Tỷ lệ thu ngân sách nhà nước / GDP (%)	IMF
lgdpr	Quy mô GDP	Logarit của GDP thực tế	WB
ygap	Khoảng cách sản lượng	Độ lệch phần trăm giữa GDP thực tế và GDP tiềm năng (%)	WB
age	Dân số phụ thuộc	Tỷ lệ dân số phụ thuộc vào độ tuổi lao động (%)	WB
effe	Hiệu quả chính phủ	Mức độ hiệu quả hoạt động của chính phủ (%)	WGI
cor	Kiểm soát tham nhũng	Mức độ kiểm soát tham nhũng (%)	WGI

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp định lượng: Kỹ thuật ước lượng hồi quy ba giai đoạn (3SLS - Three-Stage Least Squares) áp dụng cho dữ liệu bảng 14 quốc gia giai đoạn 2000–2018 nhằm khắc phục hiện tượng nội sinh giữa chi tiêu công và đầu tư tư nhân, kiểm soát tự tương quan và tối ưu hóa tính hiệu quả của ma trận hiệp phương sai.
• Phương pháp định tính: Sử dụng phương pháp theo dõi quá trình (process tracing), suy luận mô tả và phân tích tình huống thực tế tại Việt Nam để đối chiếu và làm rõ kết quả hồi quy.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu chung về nghiên cứu

Chương này xác lập tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ tranh luận lý thuyết và thực nghiệm về hiệu ứng lấn át hoặc bổ trợ của chi tiêu công đối với đầu tư tư nhân. Tác giả trình bày ba mục tiêu nghiên cứu, bốn câu hỏi nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu trên 14 nền kinh tế mới nổi và đang phát triển châu Á cùng trường hợp Việt Nam giai đoạn 2000–2018. Chương 1 cũng khái quát quy trình nghiên cứu, cấu trúc 5 chương và nêu rõ sáu đóng góp mới của luận án về mặt lý luận, phương pháp và chính sách thực tiễn.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu về tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân

Chương 2 phân tích bản chất kinh tế của chi tiêu công, vai trò cung cấp hàng hóa công, sửa chữa thất bại thị trường và tái phân phối thu nhập. Tác giả đối chiếu các góc nhìn lý thuyết từ trường phái Cổ điển, trường phái Keynes và trường phái Tân cổ điển về cơ chế truyền dẫn của chính sách tài khóa trong nền kinh tế đóng và nền kinh tế mở. Chương này làm rõ cơ chế lấn át vốn tư nhân qua kênh lãi suất, kênh tỷ giá và gánh nặng thuế, đồng thời phân tích cơ chế bổ trợ qua kênh hạ tầng kỹ thuật và nâng cao năng suất biên của vốn. Phần tổng quan hệ thống hóa các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước, xác lập bảng so sánh các phương pháp (OLS, FE, RE, GMM, VAR, ECM, 2SLS, 3SLS) và chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu cần giải quyết.

Chương 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng quy trình nghiên cứu gồm 8 bước từ xác định vấn đề đến đề xuất hàm ý chính sách. Tác giả thiết lập hệ phương trình đồng thời gồm phương trình đầu tư tư nhân (phương trình 1) và phương trình chi tiêu công (phương trình 2). Chương này chi tiết hóa 9 giả thuyết nghiên cứu cho các biến trong mô hình, giải thích căn cứ lựa chọn biến đại diện cho tài khóa, tiền tệ, tăng trưởng, lao động, giáo dục, độ mở kinh tế và thể chế. Quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp từ WB, IMF, WGI, HDI cho 14 quốc gia trong 19 năm và quy trình kiểm định kinh tế lượng bằng phương pháp hồi quy ba giai đoạn (3SLS) được chuẩn hóa chi tiết.

Chương 4: Phân tích tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân ở một số nền kinh tế châu Á và Việt Nam

Chương 4 trình bày bức tranh tổng thể về tình hình tài khóa và đầu tư tư nhân tại 14 nền kinh tế châu Á và Việt Nam. Kết quả thống kê mô tả, ma trận tương quan và kết quả ước lượng 3SLS được phân tích chi tiết. Hồi quy hệ phương trình khẳng định chi tiêu công có tác động cùng chiều (+) có ý nghĩa thống kê đến đầu tư tư nhân ở nhóm nước châu Á nghiên cứu. Đối với trường hợp Việt Nam, các phân tích định lượng (3SLS) và phân tích định tính (theo dõi quá trình, dữ liệu cơ cấu chi ngân sách, đầu tư hạ tầng, chỉ số PCI) xác nhận chi tiêu công giữ vai trò bổ trợ đầu tư tư nhân, không xuất hiện hiệu ứng lấn át tổng thể. Kết quả cũng làm rõ tác động tích cực của tăng trưởng kinh tế, tín dụng tư nhân, chất lượng thể chế và tác động tiêu cực của lạm phát, chi phí lãi suất.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách đối với Việt Nam

Chương 5 tổng kết các kết quả nghiên cứu chính và đối chiếu mức độ phù hợp giữa kết quả thực nghiệm với các giả thuyết lý thuyết. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách tài khóa cho Việt Nam nhằm tối ưu hóa hiệu ứng bổ trợ của chi tiêu công đối với khu vực kinh tế tư nhân. Nội dung chương đồng thời trình bày các hạn chế còn tồn tại của công trình và định hướng các nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

Luận án tự đúc kết sáu đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn:

1. Hệ thống hóa lý luận: Tổng hợp toàn diện cơ sở lý thuyết và các bằng chứng thực nghiệm về tính hai mặt (bổ trợ và lấn át) của chi tiêu công, kết hợp đánh giá đồng thời trên bình diện nhóm nước châu Á và nghiên cứu trường hợp cụ thể tại Việt Nam.
2. Cải tiến phương pháp ước lượng: Áp dụng mô hình hệ phương trình đồng thời hồi quy ba giai đoạn (3SLS), giải quyết được các khuyết tật nội sinh, tự tương quan và tính đồng thời giữa chi tiêu công và đầu tư tư nhân mà các phương pháp OLS, FE, RE ước lượng đơn lẻ không xử lý được.
3. Cập nhật dữ liệu thực nghiệm: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm với chuỗi số liệu cập nhật giai đoạn 2000–2018 cho 14 nền kinh tế mới nổi và đang phát triển châu Á.
4. Xác định chiều tác động thực tế tại Việt Nam: Chứng minh bằng cả phương pháp định lượng (3SLS) và phân tích định tính rằng chi tiêu công có tác động bổ trợ (thuận chiều) đến đầu tư tư nhân tại Việt Nam, bác bỏ giả thuyết lấn át tuyệt đối trong giai đoạn nghiên cứu.
5. Đưa biến thể chế vào mô hình: Bổ sung biến môi trường thể chế kinh tế dựa trên chỉ số quản trị toàn cầu (WGI) để kiểm soát chất lượng điều hành công trong mô hình thực nghiệm.
6. Hàm ý chính sách thực tiễn: Xây dựng hệ thống giải pháp tài khóa có cơ sở khoa học nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư công phục vụ phát triển khu vực tư nhân tại Việt Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

Dựa trên các phát hiện thực nghiệm, luận án đề xuất các nhóm giải pháp:

• Tập trung đầu tư hạ tầng kỹ thuật: Ưu tiên bố trí vốn công cho các công trình hạ tầng giao thông, thông tin liên lạc trọng điểm nhằm giảm chi phí giao dịch và logistics cho doanh nghiệp tư nhân.
• Nâng cao chất lượng công tác đấu thầu: Đảm bảo tính công khai, minh bạch, cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế trong việc tiếp cận các dự án sử dụng vốn ngân sách.
• Kiểm soát và cơ cấu lại chi thường xuyên: Thực hiện sáp nhập các cơ quan chuyên môn chồng chéo, áp dụng khung đánh giá hiệu quả công việc (KPI) trong khu vực công để tiết kiệm chi thường xuyên, gia tăng tỷ trọng chi đầu tư phát triển.
• Tăng cường tính minh bạch ngân sách: Minh bạch hóa các khoản thu chi ngân sách nhà nước, nâng cao trách nhiệm giải trình nhằm hạn chế tham nhũng và thất thoát nguồn lực.
• Hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNNVV): Cải thiện khả năng tiếp cận đất đai, giảm thiểu chi phí không chính thức và mở rộng tiếp cận tín dụng phục vụ khu vực tư nhân.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Dữ liệu phân rã chi tiêu công: Do tính sẵn có của số liệu thống kê tại 14 quốc gia châu Á, luận án chưa phân tách chi tiết từng khoản mục chi tiêu công theo chức năng (như chi giáo dục, y tế, quốc phòng, giao thông riêng biệt) trong mô hình kinh tế lượng tổng thể để so sánh mức độ tác động riêng lẻ của từng cấu phần.
• Tính đồng nhất của mẫu nghiên cứu: Mặc dù 14 nền kinh tế có sự tương đồng nhất định về trình độ phát triển, sự khác biệt về cấu trúc tài chính và quy mô thị trường giữa các quốc gia vẫn có thể tạo ra độ trễ chính sách khác nhau.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phân tích định lượng tác động của chi tiêu công đến đầu tư tư nhân theo từng cấu phần chi tiết (chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên) bằng chuỗi dữ liệu cấp tỉnh/thành phố hoặc phân ngành kinh tế.
• Ứng dụng các mô hình động phi tuyến để kiểm tra ngưỡng chi tiêu công tối ưu tại Việt Nam trong các chu kỳ kinh tế khác nhau.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn phục vụ các đối tượng:

• Cơ quan hoạch định chính sách: Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý vĩ mô trong việc lập dự toán ngân sách, cơ cấu lại chi tiêu công và thiết kế chính sách tài khóa bổ trợ khu vực tư nhân.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế: Phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về Tài chính công, Kinh tế học vĩ mô và Kinh tế lượng ứng dụng.
• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tham khảo cách thức xây dựng hệ phương trình đồng thời, kỹ thuật ước lượng hồi quy ba giai đoạn (3SLS) trên dữ liệu bảng và phương pháp kết hợp định lượng - định tính trong nghiên cứu kinh tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng phương pháp kinh tế lượng nào làm công cụ chính để giải quyết vấn đề nội sinh giữa chi tiêu công và đầu tư tư nhân?
Luận án sử dụng phương pháp hồi quy hệ phương trình đồng thời ba giai đoạn (3SLS - Three-Stage Least Squares). Phương pháp này kết hợp giữa kỹ thuật biến công cụ (2SLS) và phương pháp hồi quy dường như không liên quan (SUR), giúp giải quyết hiện tượng nội sinh giữa chi tiêu công và đầu tư tư nhân, kiểm soát tự tương quan và tận dụng thông tin tương quan giữa các phần dư của các phương trình.

2. Mẫu dữ liệu định lượng của luận án bao gồm những quốc gia nào và phạm vi thời gian ra sao?
Mẫu nghiên cứu gồm 14 nền kinh tế mới nổi và đang phát triển ở khu vực châu Á (trong đó có Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Philippines, Bangladesh, Việt Nam...) trong giai đoạn 19 năm, từ năm 2000 đến năm 2018, tạo thành bộ dữ liệu bảng gồm 266 quan sát.

3. Yếu tố thể chế được đưa vào mô hình nghiên cứu thông qua những chỉ số nào và từ nguồn dữ liệu nào?
Yếu tố thể chế được lượng hóa thông qua ba biến số thuộc bộ Chỉ số Quản trị Toàn cầu (Worldwide Governance Indicators - WGI) của Ngân hàng Thế giới: chỉ số ổn định chính trị và không có bạo lực (pol), chỉ số hiệu quả hoạt động của chính phủ (effe), và chỉ số kiểm soát tham nhũng (cor).

4. Cấu trúc hệ phương trình đồng thời của luận án gồm những phương trình nào?
Hệ phương trình gồm hai phương trình cấu trúc: Phương trình 1 xác định các yếu tố tác động đến đầu tư tư nhân (pri), trong đó chi tiêu công (pgex) là một biến giải thích nội sinh; Phương trình 2 xác định các yếu tố quyết định quy mô chi tiêu công (pgex) dựa trên thu ngân sách (pgrev), quy mô GDP (lgdpr), khoảng cách sản lượng (ygap), tỷ lệ phụ thuộc dân số (age), lạm phát (inf), hiệu quả chính phủ (effe) và kiểm soát tham nhũng (cor).

5. Kết quả nghiên cứu tại Việt Nam xác nhận chi tiêu công tạo ra hiệu ứng bổ trợ hay lấn át đối với đầu tư tư nhân?
Kết quả phân tích định lượng bằng mô hình 3SLS kết hợp với phân tích định tính trong luận án chứng minh chi tiêu công có tác động thuận chiều (bổ trợ - crowding-in) đến đầu tư tư nhân tại Việt Nam, hỗ trợ cải thiện năng suất và tạo môi trường hạ tầng thuận lợi cho sự mở rộng của khu vực kinh tế tư nhân.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Việt An đã giải quyết một cách có hệ thống câu hỏi nghiên cứu về tác động của chi tiêu công đối với đầu tư tư nhân thông qua việc tiếp cận hệ phương trình đồng thời 3SLS trên mẫu 14 nền kinh tế châu Á giai đoạn 2000–2018. Kết quả thực nghiệm khẳng định sự tồn tại của hiệu ứng bổ trợ đầu tư tư nhân từ các khoản chi tiêu công tại nhóm nước nghiên cứu cũng như tại Việt Nam. Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và luận cứ khoa học để các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam cơ cấu lại ngân sách nhà nước, nâng cao hiệu quả đầu tư hạ tầng và hoàn thiện môi trường thể chế kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu một số nội dung cơ bản của luận án. Trước hết là bối cảnh nghiên cứu để từ đó đưa ra lý do lựa chọn đề tài. Xét trên nhiều góc độ, về lý thuyết lẫn các nghiên cứu thực nghiệm đều cho thấy chi tiêu công có những ảnh hưởng nhất định đến đầu tư của khu vực tư nhân. Về thực tế, hoạt động chi tiêu công của Việt Nam đã có nhiều biến động lớn cùng với những thăng trầm của nền kinh tế và có những tác động, kể cả tích cực lẫn tiêu cực.

Việc đánh giá được chiều hướng và quy mô của ảnh hưởng này là rất quan trọng để có thể gợi mở những hàm ý chính sách hợp lý cho hoạt động chi tiêu công ở Việt Nam. Từ đây, luận án đã đưa ra 3 mục tiêu nghiên cứu và cụ thể hóa thành 4 câu hỏi nghiên cứu. Tác giả cũng xác định đối tượng nghiên cứu là tình hình chi tiêu công của 14 nền kinh tế mới nổi và đang phát triển khu vực châu Á giai đoạn 2000-2018. Để phân tích dữ liệu của các đối tượng trên và trả lời câu hỏi nghiên cứu, luận án lựa chọn phương pháp hồi quy hệ phương trình đồng thời theo 3 giai đoạn; cộng với phân tích định tính tình hình cụ thể tại Việt Nam.

Luận án được thiết kế thành 5 chương để có thể truyền tải hết các nội dung nghiên cứu. Từ những vấn đề cơ bản trên, tác giả cũng kỳ vọng luận án sẽ đóng góp điểm mới cho hoạt động nghiên cứu và thực tiễn ở Việt Nam. luan an 9 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CHI TIÊU CÔNG ĐẾN ĐẦU TƯ TƯ NHÂN 2. Chi tiêu công 2.

Quan niệm về chi tiêu công Trên thế giới có không ít các nghiên cứu về vai trò của Chính phủ đối với hoạt động kinh tế. Thực tế cho thấy, bàn tay vô hình không thể tự mình giải quyết hoàn toàn những khúc mắc của thị trường. Đôi khi quyết định của khu vực tư nhân không đem lại hiệu quả kinh tế, đòi hỏi khu vực công phải can thiệp nhằm bình ổn hoạt động vĩ mô (Keynes, 1936; Stiglitz, 1997). Lúc này, khu vực công sẽ cung ứng ra một lượng hàng hóa công nhất định.

Theo nhà kinh tế học hiện đại P. Samuelson, hàng tiêu dùng tập thể (collective consumption goods) - ngày nay quen gọi bằng thuật ngữ “hàng hóa công” (public goods) - là hàng hóa mà việc tiêu dùng của người này không gây loại trừ đối với việc tiêu dùng của người khác (Samuelson, 1954). Nếu coi hoạt động của khu vực công như một quy trình sản xuất, chúng ta thấy rằng khu vực công cũng sử dụng vốn, nhân lực và các nguồn lực khác để sản xuất ra hàng hóa công cộng. Thật ra, nếu đi vào chi tiết, người ta có thể phân thành hai giai đoạn là sản xuất và cung cấp hàng hóa công.

Chẳng hạn, Chính phủ có thể cung cấp hàng hóa công, nhưng đồng thời cho phép khu vực tư nhân sản xuất ra nó. Nhưng cho dù khu vực công là một nhà sản xuất hay nhà cung cấp thì nó cũng cần có những khoản chi tiêu để tạo ra hàng hóa công cho xã hội. Những khoản chi này được gọi là “chi tiêu công”. Đó là các khoản chi phát sinh bởi các đơn vị trong khu vực công, từ cấp trung ương đến cấp địa phương để thỏa mãn nhu cầu chung của người dân.

Chi tiêu công giúp chính phủ có thể sản xuất và mua sắm hàng hóa dịch vụ nhằm cung ứng hàng hóa công và tái phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế xã hội. Tương tự, Sử Đình Thành (2009) cho rằng chi tiêu công phản ánh giá trị của các loại hàng hóa dịch vụ mà chính phủ đã mua về để hình thành nên hàng hóa, dịch vụ công, từ đó cung ứng cho xã hội nhằm thực hiện các chức năng của nhà nước; đồng thời thực hiện chính sách tái phân phối thu nhập. Lúc đó, có thể hiểu rằng tất cả các khoản chi tiêu của chính quyền các cấp, các đơn vị quản lý hành chính, các đơn vị sự nghiệp do chính phủ tài trợ là chi tiêu công. Nói một cách khác, chi tiêu công chủ yếu là các khoản chi ngân sách.

Tương tự, Dương Đăng Chinh và Phạm Văn Khoan (2009) nhận định chi tiêu công là việc phân phối và sử dụng các quỹ công mà chủ yếu là quỹ ngân sách nhà nước (NSNN), nhằm phục vụ cho hoạt động của bộ máy nhà nước, thực luan an 10 hiện các chức năng kinh tế xã hội của nhà nước, duy trì sự hoạt động bình thường của nền kinh tế xã hội. Như vậy, hầu hết quan niệm chi tiêu công đều xoay quanh các khoản chi từ phía chính phủ cho việc duy trì bộ máy nhà nước và thực hiện chức năng của nó. Trong luận án này, thuật ngữ chi tiêu công được sử dụng dựa trên quan điểm của IMF. Đó là tất cả các khoản chi của chính phủ và chi ròng cho đầu tư tài sản phi tài chính (như mua lại tài sản vốn cố định, cổ phiếu chiến lược, đất đai và tài sản vô hình).

Cụ thể, đó là các khoản chi tiêu của chính phủ được tài trợ bởi ngân sách nhà nước; gồm tất cả các khoản chi tiêu của các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương để trang trải kinh phí cho các hoạt động của chính phủ, từ việc nuôi dưỡng bộ máy khu vực công đến cung ứng hàng hóa, dịch vụ công. Vai trò của chi tiêu công Rõ ràng chi tiêu công là một hoạt động không thể thiếu trong hoạt động của mọi chính phủ và nền kinh tế. Tuy nhiên, để tìm một điểm chung về quan điểm của các nhà kinh tế học về vai trò của chi tiêu công thì không phải là điều dễ dàng. Trên thế giới có không ít các nghiên cứu về vai trò của chi tiêu chính phủ đối với hoạt động kinh tế.

Về cơ bản, có thể chia thành hai nhóm quan điểm: (1) ủng hộ sự điều tiết của thị trường, (2) ủng hộ vai trò của chính phủ thông qua công cụ chi tiêu. Quan điểm ủng hộ sự điều tiết của thị trường nhận được sự hậu thuẫn của các nhà kinh tế học cổ điển. Trường phái này chủ yếu xoay quanh vai trò của thị trường theo hướng hoạt động một cách tự do và không bị ngăn cản. Họ tin rằng sự can thiệp của chính phủ sẽ là trở ngại cho dòng lưu chuyển tự do của hàng hóa dịch vụ và làm mọi việc trở nên xấu đi, gây ra nhiều thiệt hại hơn là lợi ích.

Đồng thời, nguồn thu của chính phủ được lấy từ khu vực sản xuất, trong khi các khoản chi của họ lại không sinh lời; gây tổn thất cho nền kinh tế. Vì thế, cần phải giảm thiểu sự chi phối của chính phủ đến hoạt động sản xuất kinh doanh. Để khuyến khích tăng trưởng, chính phủ nên đảm bảo cho tự do thương mại, tự do thị trường và ngân sách cân bằng. Chức năng chính của chính phủ chỉ là các chức năng truyền thống như đảm bảo an ninh quốc phòng, duy trì luật lệ và trật tự quốc gia, phát triển công cộng.

Mọi việc còn lại sẽ do bàn tay vô hình của thị trường tự động hướng các hoạt động kinh tế đến điểm cân bằng tối ưu. Do vậy, những chức năng khác ngoài ba chức năng trên được coi là vượt quá phạm vi của nhà nước và chi tiêu cho chúng được xem như bất công, lãng phí (Smith, 1976). Như vậy, ngay cả những nhà kinh tế học ủng hộ bàn tay vô hình của thị trường cũng vẫn thừa nhận vai trò của chính phủ, nhưng họ giới hạn phạm vi luan an 11 can thiệp của chính phủ vào nền kinh tế. Chính vì vậy, lĩnh vực can thiệp của chính phủ cũng khác nhau tùy theo từng quan điểm.

Theo trường phái Keynes, khu vực công có thể kích thích tăng trưởng thông qua lãi suất, thuế khóa, các dự án công và đây cũng là tư tưởng của quan điểm thứ hai, phổ biến từ thế kỷ 20 trở đi. John Maynard Keynes (1936) đã phân tích về vai trò của chi tiêu công trong việc xác định mức thu nhập và phân phối trong nền kinh tế. Ông lập luận rằng hoạt động chi tiêu và thuế khóa của chính phủ có thể được dùng để cải thiện sức cầu trong thời kỳ kinh tế trở nên suy thoái. Cụ thể, thay vì tiết kiệm, việc chính phủ tăng chi tiêu công cho các cá nhân sẽ thúc đẩy sức mua tăng lên, doanh nghiệp mở rộng quy mô sản xuất, dẫn đến cải thiện thất nghiệp và lạm phát, từ đó bình ổn nền kinh tế.

Nói một cách khác, họ cho rằng chính sách tài khóa có thể phát huy hiệu quả trong việc quản lý nền kinh tế, với sự hỗ trợ của hiệu ứng số nhân và đây cũng là điểm đặc biệt quan trọng trong kinh tế học Keynes. Ông cũng ủng hộ vai trò của chính phủ trong việc giải quyết các vấn đề ngắn hạn thay vì chờ đợi thị trường can thiệp trong dài hạn (Keynes, 1936). Thêm vào đó, Keynes xem chi tiêu công như một biến ngoại sinh có thể tạo ra tăng trưởng kinh tế thay vì một hiện tượng nội sinh. Tuy nhiên, nhận định về vai trò của chi tiêu công theo hướng tuyệt đối hóa vai trò của thị trường hay nhà nước cũng đều không hợp lý trong quản lý kinh tế.

Vì vậy, trong kinh tế học hiện đại, hầu hết các nhà kinh tế học thiên về xu hướng cả chính phủ và thị trường cùng điều tiết nền kinh tế. Cụ thể, khu vực tư nhân được khuyến khích phát triển trong điều kiện thị trường tự do dưới sự kiểm soát về chính trị và chính sách kinh tế của chính phủ. Mặt khác, khu vực công sẽ tham gia vào quá trình tăng trưởng và phát triển các tiện ích công cộng. Một số nghiên cứu khác từ hiện tượng thần kỳ Đông Á và sự thành công của Hoa Kỳ cũng khẳng định tư tưởng này (Stiglitz, 1997).

Theo đó, chính phủ có 6 vai trò cực kỳ quan trọng là: phát triển giáo dục, công nghệ, hỗ trợ khu vực tài chính, đầu tư vào cơ sở hạ tầng, ngăn ngừa sự suy thoái môi trường, tạo lập và duy trì một xã hội an toàn. Bên cạnh đó, nhà nước còn đóng vai trò quan trọng là cung cấp hàng hóa công cho nền kinh tế - đó là hàng hóa mà việc tiêu dùng của người này không gây loại trừ đối với việc tiêu dùng của người khác (Samuelson, 1954). Muốn vậy, chính phủ phải bỏ ra các khoản chi tiêu công nhằm thực hiện các mục tiêu kể trên.