CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KINH TẾ HỢP TÁC VÀ HỢP TÁC XÃ 1. Cơ sở lý luận về kinh tế hợp tác và HTX 1. Khái niệm về kinh tế hợp tác Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, con người trải qua các hình thái kinh tế xã hội khác nhau. Ở mỗi hình thái kinh tế xã hội đó, sự phát triển của lực lượng sản xuất luôn đi cùng là một quan hệ sản xuất phù hợp.
Chính vì vậy, sự hợp tác giữa con người với con người trong quá trình sản xuất là một tất yếu khách quan xuất phát từ nhu cầu của sản xuất và đời sống. Cùng với tiến trình phát triển của xã hội loài người, quá trình phân công lao động và chuyên môn hóa trong sản xuất cả chiều sâu và chiều rộng đã thúc đẩy qua trình hợp tác. Một minh chứng cụ thể cho quá trình hợp tác phải tất yếu xảy ra đó là quá trình hội nhập và hợp tác ngày càng sâu rộng của các quốc gia trên tất cả các kĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội ngày nay. Kinh tế hợp tác là một hình thức quan hệ kinh tế hợp tác tự nguyện, phối hợp, hỗ trọ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các chủ thể kinh tế nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và lợi ích của mỗi thành viên.
Trong nền kinh tế nước ta hiện nay đang tồn tại nhiều loại hình kinh tế hợp tác. Mỗi loại hình lại phản ánh đặc điểm, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động tương ứng. Cụ thể: Kinh tế hợp tác giản đơn là các tổ, hội, nhóm hợp tác được hình thành trên cơ sở tự nguyện của các chủ thể kinh tế độc lập và có mục đích, hoạt động kinh doanh giống nhau, nhằm cộng tác, trao đổi những kinh nghiệm, giúp đỡ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Hợp tác xã là một loại hình kinh tế hợp tác phát triển ở trình độ cao hơn loại hình hợp tác giản đơn.
Đó là một tổ chức của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng chung của họ về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một chính thể cùng sở hữu và quản lý dân chủ. Khái niệm, vai trò của HTX 1. Khái niệm HTX HTX đã và đang đóng vai trò tích cực trong sự phát triển kinh tế - xã hội của nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Khác với các loại hình tổ chức kinh tế khác, HTX ngoài đáp ứng các yêu cầu về kinh tế còn có thể đáp ứng các yêu cầu về văn hóa - xã hội của thành viên và cộng đồng theo nguyên tắc tương trợ mà các tổ chức kinh tế khác khó thực hiện được.
Đại hội liên minh hợp tác xã quốc tế (ICA) lần thứ 31 tổ chức tại Manchester – Vương quốc Anh đã định nghĩa về hợp tác xã như sau: "Hợp tác xã là hiệp hội hay là tổ chức tự chủ của cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một tổ chức kinh tế cùng nhau làm chủ chung và kiểm tra dân chủ" [40]. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) định nghĩa về hợp tác xã: "Hợp tác xã là một tổ chức tự chủ của những người tình nguyện liên kết lại với nhau nhằm thỏa mãn những nhu cầu và mong muốn về kinh tế, văn hóa và xã hội thông qua việc thành lập một doanh nghiệp sở hữu tập thể, góp vốn bình đẳng, chấp nhận việc chia sẻ lợi ích và rủi ro, với sự tham gia tích cực của các thành viên trong điều hành và quản lý dân chủ" [40]. Trên cơ sở kế thừa và thực tiễn HTX trong điều kiện hiện nay ở nước ta, Luật HTX 2012 xã định nghĩa: “HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã” [38]. Như vậy theo Luật HTX của Việt Nam, khái niệm HTX chú trọng hơn đến khía cạnh pháp lý, còn theo Liên minh hợp tác xã quốc tế thì khái niệm HTX chú trọng hơn đến khía cạnh xã hội và cộng đồng.
Vai trò của HTX Sự tồn tại và phát triển của kinh tế HTX là tất yếu khách quan, phù hợp và cần thiết 5 trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Vai trò của HTX có thể khái quát ở các mặt sau: Thứ nhất, kinh tế HTX là góp phần thúc đẩy phân công lao động và chuyên chuyên môn hóa sản xuất Phân công lao động xuất hiện là một bước tiến lớn trong đời sống xã hội loài người với hình thức nguyên sơ nhất là phân công tự nhiên. Khi phân công lao động xã hội xuất hiện, buộc con người phải hợp tác với nhau. Hợp tác diễn ra ở các khâu, các công đoạn trong quá trình sản xuất và phát triển dẫn đến các ngành dịch vụ có liên quan.
Khi nền kinh tế còn ở trình độ thấp, sản xuất hàng hóa chưa phát triển, chủ yếu là hộ tác giản đơn. Khi chuyển sang nền kinh tế hàng hóa, do sự phát triển của phân công cán bộ xã hội, do yêu cầu của quy luật cạnh tranh nên đã phát triển đa dạng các loại hình HTX. Sở dĩ như vậy là vì, khi chuyên sang nền kinh tế thị trường thì mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh đều do thị trường chi phối, quyết định. Để giải quyết nhưng khó khăn cho từng họ gia đình (vốn, điều kiện sản xuất, thông thin thị trường.) thì càng cần thiết phải có sự hợp tác với nhau.
HTX sẽ là hình thức gần gũi, phù hợp với hoạt động kinh tế của các hộ gia đình để họ thực hiện và bảo vệ lợi ích của mình. Thứ hai, HTX sẽ tạo điều kiện thúc đẩy kinh tế hộ phát triển Xét về mặt lý luận và thực tiễn, phát triển kinh tế HTX giải quyết được mâu thuẫn giữa sản xuất nhỏ, manh mún với sản xuất hàng hóa lớn. Phát triển kinh tế tập thể sẽ tạo điều kiện để thúc đẩy kinh tế hộ phát triển, từng bước chuyển nền sản xuất nhỏ, hiệu quả kinh tế thấp sang sản xuất lớn theo hướng hàng hóa. Nếu không có kinh tế tập thể, các hộ sản xuất có thể cứ tồn tại độc lập, mạnh ai nấy làm, trong điều kiện như hiện nay, đất đai không thể tập trung, người nông dân vẫn sản xuất một cách tự phát, manh nún, nhỏ lẻ, canh tác, sản xuất theo kinh nghiệp truyền thống.như thế thì không thể chuyên môn hóa, không thể tăng năng xuất, không thể có nền sản xuất hàng hóa lớn.
Mặt khác nếu không có kinh tế HTX người nông dân sẽ thua thiệt, thua thiệt về giá, về sức cạnh tranh, không phát huy được sức mạnh tập thể. Nếu có kinh tế HTX thì những vấn đề nêu trong được giải quyết sẽ thúc đẩy kinh tế hộ phát triển, nhiều mô hình HTX ở một số địa phương đã chứng minh điều đó. 6 Thứ ba, phát triển kinh tế HTX gắn với công nghiệp hóa, hiện đại hóa Nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ một nước nông nghiệp lạc hậu. Cái thiếu nhất của đất nước ta là thiếu một lực lượng sản xuất phát triển với một cơ sở vật chất – kỹ thuật tương xứng.
Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là con đường tạo ra một lực lượng sản xuất mới nhằm khai thác, phát huy tốt nhất các nguồn lực bên trong và sử dụng có hiệu quả các nguồn bên trong và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực bên ngoài. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn nhằm khai thác có hiệu quả tiềm năng đa dạng của nông, lâm, ngư nghiệp, đảm bảo vững chắc yêu cầu an ninh lương thực cho xã hội; áp dụng công nghệ tiến bộ, nhất là công nghệ sinh học, cơ giới hóa, điện khí hóa, phát triển mạnh công, thương nghiệp, dịch vụ, du lịch, tăng cường xây dựng kết cấu hạ tầng. Đây là cơ sở chuyến biến căn bản toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến lao động với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại, tạo ra năng suất lao động xã hội cao. Do vậy có thể thấy sự phát triển của kinh tế tập thể đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, gắn liền với công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Thứ tư, kinh tế HTX góp phần thúc đẩy lực lượng sản xuất, củng cố quan hệ sản xuất Để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế nhanh, bên vững, sớm đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại, Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương “Hoàn thiện thể chế, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [18]. Sự tác động của kinh tế thị trường tất yếu dẫn đến phân hóa giàu nghèo. Điều đó đặt những người sản xuất cá thể trước hai con đường: Một là, họ sẽ bị phá sản nếu không thích ứng kịp với sự phát triển của lực lượng sản xuất. Hai là họ phải hợp tác với nhau (hợp tác ở trình độ cao sẽ xuất hiện HTX) để khắc phục hạn chế của từng cá nhân.
Con đường hợp tác với những bước đi và hình thức phù hợp, xuất phát từ nguyện vọng của người lao động, từ nhu cầu phát triển sản xuất, kinh doanh, từ trình độ phát triển kinh tế, từng vùng cũng như cả nền kinh tế dưới sự giúp đỡ đắc lực của Nhà nước là rất cần thiết. Lênin đã nhận định: “nếu chúng ta tổ chức được toàn thể nông dân vào HTX thì chúng ta đứng vững được hai trên trên mảnh đất xã hội chủ nghĩa” [23]. 7 Như vậy trong nền kinh tế hàng hóa với áp lực cạnh tranh gay gắt, muốn tồn tại và phát triển, kinh tế cá thể không thể tồn tại và phát triền trừ khi hợp tác lại với nhau sản xuất, kinh doanh theo quy mô lớn.