CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm sức khỏe sinh sản Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): “Sức khỏe là một trạng thái hoàn toàn thoải mái cả về mặt thể chất, tinh thần và xã hội, chứ không chỉ là không có bệnh tật hoặc tàn phế” [32]. Sức khỏe sinh sản (SKSS) là trạng thái khoẻ mạnh, hoàn toàn thoải mái về thể chất, tinh thần và xã hội trong tất cả mọi khía cạnh liên quan đến hệ thống sinh sản, chức năng sinh sản và quá trình sinh sản chứ không phải chỉ là không có bệnh tật hay tổn thương ở bộ máy sinh sản [51]. Khái niệm sức khỏe sinh sản đề cập đến nội hàm rằng một cá nhân có thể có đời sống tình dục trọn vẹn và lành mạnh, có khả năng sinh sản và có quyền tự do lựa chọn thời điểm và tần suất quan hệ tình dục.
Điều đó cho thấy rằng cả nam giới và phụ nữ đều có quyền biết và tiếp cận các phương pháp kế hoạch hóa gia đình được chấp nhận, an toàn, tiết kiệm và hiệu quả cũng như quyền tự do lựa chọn các phương pháp thay thế phù hợp với nhu cầu của họ mà không vi phạm pháp luật. Từ khái niệm trên có thể khẳng định rằng, chăm sóc sức khỏe sinh sản là một tập hợp bao gồm các can thiệp và dịch vụ kỹ thuật nhằm ngăn ngừa và điều trị các vấn đề sức khỏe sinh sản nhằm cải thiện sức khỏe và hạnh phúc tổng thể. Nó không chỉ bao gồm việc tư vấn, chăm sóc và điều trị các bệnh liên quan đến sinh sản hay bệnh lây truyền qua đường tình dục mà còn bao gồm sức khỏe tình dục với mục tiêu thúc đẩy lối sống và các mối quan hệ thân mật khác [51]. Tuy nhiên, do có mối quan hệ mật thiết và việc sức khỏe tình dục được coi là một bộ phận cấu thành của sức khỏe sinh sản nên người ta thường xuyên nhắc đến chủ đề sức khỏe tình dục khi thảo luận về sức khỏe sinh sản.
Khi thảo luận về sức khỏe tình dục, điều quan trọng là phải tính đến các chủ đề liên quan bao gồm tình dục có trách nhiệm, tình dục an toàn và lành mạnh, giáo dục về tình dục và lý do đằng sau việc thực hành tình dục của con người là một hiện tượng sinh lý. Chỉ khi đó, trong những trường hợp cụ thể, chúng ta mới có 4 thể cung cấp thông tin tương đối toàn diện cho tất cả các ngành, các nhóm đối tượng bao gồm cả thanh niên. Tóm lại, sức khỏe sinh sản có rất nhiều khía cạnh, bao gồm cả những khía cạnh liên quan đến sức khỏe tình dục. Từ cấu tạo hệ thống sinh sản đến chức năng sinh sản và quá trình sinh sản ở con người được tạo ra, phát triển và duy trì trong suốt cuộc đời.
Sức khỏe sinh sản ở cả nam giới và nữ giới đặc biệt quan trọng. Sinh sản và tình dục là những quá trình tương tác giữa hai giới đòi hỏi sự bình đẳng, tự nguyện và trách nhiệm của mỗi bên [4]. Nội dung của chăm sóc sức khỏe sinh sản Chăm sóc SKSS là sự phối hợp các biện pháp kỹ thuật, dịch vụ nhằm nâng cao chất lượng SKSS, làm cho sự hoạt động và chức năng của bộ máy sinh sản được tốt hơn, khoẻ mạnh hơn (bao hàm cả sức khoẻ tình dục) mục đích là làm cho cuộc sống có chất lượng và hạnh phúc hơn. Các biện pháp chăm sóc sức khỏe sinh sản bao gồm: Các biện pháp kỹ thuật, các dịch vụ để góp phần nâng cao SKSS bằng cách phòng ngừa và giải quyết các vấn đề SKSS, mục đích là đề cao cuộc sống và các mối quan hệ riêng tư chứ không chỉ là việc tư vấn và chăm sóc liên quan đến sinh sản và các bệnh lây truyền qua đường tình dục [24].
Bản kế hoạch hành động của quỹ dân số Liên Hợp Quốc mô tả SKSS với 6 nội dung, nhưng mỗi quốc gia, mỗi khu vực lại có những vấn đề ưu tiên riêng vì vậy SKSS ở Việt Nam được chi tiết hoá thành 10 nội dung sau [3]: 1. Làm mẹ an toàn Một trong những thành phần quan trọng của các sáng kiến chăm sóc sức khỏe sinh sản là làm mẹ an toàn, giúp giảm tỷ lệ các vấn đề sản khoa, nâng cao chất lượng điều trị cho bà mẹ và trẻ sơ sinh, đồng thời giảm tỷ lệ tử vong bà mẹ và trẻ sơ sinh. Để giảm tỷ lệ bệnh tật, tử vong ngay từ khi phụ nữ mang thai, làm mẹ an toàn đề cập đến các bước được thực hiện để bảo vệ sự an toàn của người mẹ, thai nhi và cả trẻ sơ sinh trong quá trình mà mẹ mang thai, trong khi chuyển dạ, trong 42 ngày sau khi sinh, được gọi là thời kỳ hậu sản. Kế hoạch hóa gia đình và chăm Thư viện ĐH Thăng Long 5 sóc cho người mẹ trước, trong và sau khi sinh con là những yếu tố thiết yếu để thực hiện làm mẹ an toàn.
Để đạt được những mục tiêu nêu trên, cần phải thực hiện những biện pháp, bao gồm: - Những biện pháp áp dụng trong thời kỳ mang thai. - Những biện pháp áp dụng trong khi sinh. - Những biện pháp chăm sóc áp dụng trong thời kỳ hậu sản để tránh biến chứng nhiễm khuẩn hậu sản. - Phòng chống và xử trí tốt 5 tai biến sản khoa.
- Thông tin, giáo dục, truyền thông [3]. Thực hiện tốt kế hoạch hoá gia đình Thuật ngữ “kế hoạch hóa gia đình” mô tả phương pháp ngừa thai được sử dụng bởi một cặp vợ chồng muốn hạn chế số con họ có và quản lý thời gian mang thai của họ. Tư vấn trước khi thụ thai, quản lý vô sinh, quản lý thai kỳ, ngăn ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục và cung cấp giáo dục giới tính đều là những ví dụ về kỹ thuật kế hoạch hóa gia đình. Thực hiện tốt kế hoạch hoá gia đình bao gồm những nội dung: - Sử dụng phù hợp, hiệu quả các biện pháp tránh thai.
- Mỗi gia đình chỉ nên có từ một đến hai con dù con trai hay con gái. - Khoảng cách giữa các lần sinh từ 3 đến 5 năm. - Tuổi đẻ lần đầu là sau tuổi 22, lần cuối là dưới tuổi 35. - Nghĩa vụ và vai trò của nam giới trong thực hiện kế hoạch hóa gia đình [3].
Giảm nạo hút thai và nạo hút thai an toàn Thuật ngữ “nạo hút thai an toàn” dùng để chỉ một thủ thuật chấm dứt thai kỳ được thực hiện bởi chuyên gia chăm sóc sức khỏe có trình độ tại một cơ sở y tế sạch sẽ, được trang bị tốt. Nạo hút thai an toàn sẽ giúp giảm các biến chứng, bảo vệ sức khỏe của phụ nữ. - Sử dụng phù hợp, hiệu quả các biện pháp tránh thai là điều quan trọng nhất để ngăn ngừa mang thai ngoài ý muốn. 6 - Chỉ thực hiện việc nạo hút thai bởi những nhân viên đã được đào tạo đầy đủ về kỹ thuật phá thai và tại các cơ sở y tế nơi việc nạo hút thai là hợp pháp.
- Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên cán bộ, nhân viên y tế [3]. Giáo dục sức khỏe cho vị thành niên - Giáo dục về sinh lý kinh nguyệt, sinh lý thụ thai, các biện pháp tránh thai và các triệu chứng khi có thai. - Giáo dục về vệ sinh cho các em gái, vệ sinh kinh nguyệt. - Giáo dục về tình bạn, tình yêu lành mạnh.
- Giáo dục những nguy cơ do thai nghén sớm. - Giáo dục những khả năng, nguy cơ có thai ngoài ý muốn. - Thông tin, giáo dục về phòng ngừa lây truyền HIV/AIDS, phòng ngừa nhiễm trùng đường sinh sản và quan hệ tình dục an toàn, lành mạnh. - Giáo dục về lợi ích của việc sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục [3].
Phòng chống các bệnh nhiễm khuẩn đường sinh sản - Vệ sinh cá nhân hàng ngày ngay từ khi còn là trẻ em gái cho đến khi cao tuổi. - Vệ sinh kinh nguyệt. - Vệ sinh thai nghén. - Vệ sinh hoạt động tình dục.
- Vệ sinh sau đẻ, sau sảy thai, nạo hút thai [3]. Phòng chống các bệnh lây truyền qua đường tình dục - Thông tin, giáo dục kiến thức phòng chống các bệnh lây truyền qua đường tình dục một cách rộng rãi, trong đó tập trung vào các cách lây truyền của các bệnh lây truyền qua đường tình dục, chẳng hạn như HIV/AIDS. - Hậu quả của các bệnh lây truyền qua đường tình dục. - Không sử dụng chung các dụng cụ, thiết bị bị nhiễm chất tiết, dịch cơ thể của người khác.
- Sống chung thủy một vợ, một chồng. - Sử dụng rộng rãi bao cao su khi quan hệ tình dục [3]. Thư viện ĐH Thăng Long 7 1. Phòng chống ung thư vú và ung thư sinh dục - Hàng ngày khi tắm phải tự khám vú.
- Trường hợp phát hiện triệu chứng đau ở vú hoặc khi sờ nắn thấy có khối u hay nghi ngờ có khối u thì phải đi khám ngay. - Tối thiểu 6 tháng nên đi khám phụ khoa một lần và đề nghị cán bộ y tế khám vú để kiểm tra. - Thực hiện xét nghiệm dịch âm đạo và cổ tử cung nhằm phát hiện ung thư cổ tử cung. - Hạn chế bị nhiễm khuẩn đường sinh sản.
- Điều trị sớm và tích cực khi bị viêm nhiễm đường sinh sản [3]. Phòng chống nguyên nhân gây vô sinh Tránh những nguyên nhân dẫn đến vô sinh như: - Không để bị nhiễm khuẩn đường tiết niệu sinh dục. - Không để mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục - Phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị kịp thời các bệnh nhiễm khuẩn ở đường sinh sản và bệnh lây truyền qua đường tình dục khác. - Đối với nam giới: Không nên mặc quần lót quá chặt, không để mắc bệnh quai bị.
- Đối với nữ: Không lạm dụng các thuốc tránh thai và nạo phá thai. Giáo dục tình dục, sức khỏe người cao tuổi và bình đẳng giới - Giáo dục về tình dục an toàn và lành mạnh. - Giáo dục về vai trò và trách nhiệm của nam giới trong chăm sóc sức khỏe sinh sản, đặc biệt là trong chăm sóc con cái và trong thực hiện kế hoạch hóa gia đình. - Tuổi thọ người dân ngày càng cao và có nhiều người cao tuổi, sống lâu sau khi nghỉ hưu do vậy việc quan tâm chăm sóc sức khỏe cho người già, cả nam và nữ là rất quan trọng.
- Bình đẳng giới trong gia đình và ngoài xã hội, đặc biệt khi lựa chọn các biện pháp tránh thai và kế hoạch hóa gia đình [3].
