Luận án tiến sĩ các phái bộ anh đến việt nam trong bối cảnh xâm nhập của anh vào đông á thế kỷ xvii đến thế kỷ xix

Luận án tiến sĩ phân tích các phái bộ anh đến việt nam trong bối cảnh xâm nhập của anh vào đông á thế kỷ xvii đến thế kỷ xix, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Nguyễn Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Kim
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới cận đại và hiện đại
• Đề tài: Các Phái Bộ Anh Đến Việt Nam Trong Bối Cảnh Xâm Nhập Của Anh Vào Đông Á (Thế Kỷ XVII – Nửa Đầu Thế Kỷ XIX)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.1.1. Nguồn tư liệu từ chính sử
• 1.1.2. Thành tựu nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2.1. Các du hành ký, hồi ký và tài liệu quốc tế
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu
• 2. Chương 2: NHỮNG NHÂN TỐ THÚC ĐẨY ANH ĐẾN VIỆT NAM
• 2.1. Những biến chuyển của tình hình châu Âu
• 2.1.1. Sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản
• 2.1.2. Sự hình thành các quốc gia tư bản vùng Đại Tây Dương
• 2.1.3. Những chuyển biến xã hội – văn hóa
• 2.2. Nước Anh và những cơ sở cho mục tiêu “hướng Đông”
• 2.2.1. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản Anh
• 2.2.2. Sự ra đời của Công ty Đông Ấn Anh năm 1600
• 2.3. Khu vực Đông Á trước sự xâm nhập của Anh và các nước tư bản phương Tây
• 2.3.1. Thế mạnh tự nhiên của các quốc gia Đông Á
• 2.3.2. Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Đông Á
• 2.3.3. Quá trình xâm nhập Đông Á của EIC
• 2.4. Vị trí và tình hình kinh tế, chính trị Việt Nam
• 2.4.1. Địa thế thuận lợi của Việt Nam
• 2.4.2. Những thay đổi về chính trị
• 2.4.3. Sự phát triển của kinh tế hàng hóa
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. Chương 3: CÁC PHÁI BỘ ANH ĐẾN VIỆT NAM THẾ KỶ XVII – NỬA ĐẦU THẾ KỶ XVIII
• 3.1. Những nỗ lực bất thành đầu thế kỷ XVII
• 3.2. Sự ra đời và hoạt động của thương điếm Anh ở Đàng Ngoài (1672 -1697)
• 3.2.1. Kế hoạch Đông Á và hoạt động của thương điếm Anh ở Đàng Ngoài
• 3.2.2. Thất bại của kế hoạch Đông Á và sự đóng cửa thương điếm Đàng Ngoài
• 3.3. Phái bộ của Bowyear đến Đàng Trong (1695)
• 3.3.1. Mục đích của phái bộ
• 3.3.2. Diễn biến và kết quả
• 3.4. Sự kiện Côn Đảo (Poulo Condore) (1702 -1705)
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. Chương 4: CÁC PHÁI BỘ ANH ĐẾN VIỆT NAM NỬA SAU THẾ KỶ XVIII – NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX
• 4.1. Phái bộ Chapman (1778)
• 4.1.1. Mục đích của phái bộ
• 4.1.2. Diễn biến và kết quả
• 4.2. Phái bộ Macartney (1792 - 1793)
• 4.2.1. Mục đích của phái bộ
• 4.2.2. Diễn biến và kết quả
• 4.3. Phái bộ Roberts (1804)
• 4.3.1. Mục đích của phái bộ
• 4.3.2. Diễn biến và kết quả
• 4.4. Phái bộ John Crawfurd (1822)
• 4.4.1. Mục đích của phái bộ
• 4.4.2. Diễn biến và kết quả
• 4.5. Phái bộ của Davis (1847)
• 4.5.1. Mục đích của phái bộ
• 4.5.2. Diễn biến và kết quả
• 4.6. Phái bộ của Wade (1855)
• 4.6.1. Mục đích của phái bộ
• 4.6.2. Diễn biến và kết quả
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• 5. Chương 5: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ SỰ XÂM NHẬP CỦA ANH Ở VIỆT NAM
• 5.1. Về cách thức xâm nhập của Anh ở Việt Nam
• 5.1.1. Con đường thông thương trực tiếp
• 5.1.2. Nỗ lực khai thông con đường bang giao chính thức
• 5.2. Nội dung và kết quả của tiếp xúc thương mại Anh – Việt Nam
• 5.2.1. Hàng hóa xuất nhập cảng
• 5.2.2. Phương thức buôn bán
• 5.3. Đặc điểm của quá trình các phái bộ Anh đến Việt Nam
• 5.4. Những tác động của tiếp xúc Anh - Việt Nam
• 5.5. Tiểu kết chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu Sự Xâm Nhập Của Anh Tại Việt Nam XVII XIX

Lịch sử xâm nhập của các nước phương Tây vào phương Đông bắt đầu bằng các cuộc thăm dò thị trường. Các cường quốc như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp và Nga đều tham gia vào cuộc cạnh tranh này. Châu Á trở thành khu vực trọng tâm, nơi các cường quốc phương Tây tìm kiếm tài nguyên và buôn bán. Năm 1600, Công ty Đông Ấn Anh (EIC) ra đời, công khai tham gia vào thị trường Đông Ấn. Việt Nam, với vị trí địa lý thuận lợi, trở thành mục tiêu xâm nhập của các thuyền buôn và chiến hạm Anh. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích và làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến sự xâm nhập của Anh vào Việt Nam, đặt trong bối cảnh rộng lớn hơn của Đông Á.

1.1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam thế kỷ XVII XIX

Thế kỷ XVII - XVIII chứng kiến nhiều biến đổi quan trọng trong đời sống chính trị, xã hội Đại Việt. Những biến đổi này ảnh hưởng sâu sắc đến tương lai chính trị sau đó. Sự tiếp xúc của Đại Việt với các cường quốc tư bản phương Tây là hệ quả của những vận động lịch sử, của sự thôi thúc bởi các yếu tố bên trong và bên ngoài, những nhân tố nội sinh và ngoại sinh. Các thương nhân Anh đến Đàng Trong buôn bán từ thế kỷ XVII và chính họ đã góp phần tạo nên những sắc thái mới cho bức tranh ngoại thương của Việt Nam.

1.2. Vai trò của Công ty Đông Ấn Anh EIC

Công ty Đông Ấn Anh (EIC) đóng vai trò quan trọng trong quá trình xâm nhập của Anh vào Đông Á. EIC đã theo đuổi những mục tiêu chính trị, kinh tế khác nhau. Tuy vậy, trong cả hai thời kỳ EIC đều muốn khẳng định vai trò, phạm vi ảnh hưởng và vị thế đích thực mà EIC có thể đạt tới. Vị thế đó có phần lệ thuộc vào đối sách của các quốc gia châu Á cũng như sự tương quan quyền lực với các cường quốc phương Tây. Bằng nhiều con đường và phương cách, người Anh đã thâm nhập vào Đại Việt và các quốc gia châu Á.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Quan Hệ Việt Anh Thế Kỷ XVII XIX

Sự kiện Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp vào năm 1883 là một trong những nguyên nhân khiến các tác giả ít quan tâm đến mối quan hệ Anh - Việt từ khởi nguồn. Thực tế, vẫn còn tồn tại một “khoảng trống” trong nghiên cứu lịch sử quan hệ Anh - Việt Nam thế kỷ XVII - XIX cần khảo cứu. Các nhà nghiên cứu cần tập trung vào việc lý giải nguyên nhân và quá trình xâm nhập của Anh vào Việt Nam. Mục tiêu là làm sáng tỏ con đường và đặc điểm của sự xâm nhập này, so sánh với các cường quốc phương Tây khác. Cần giải thích tại sao Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp thay vì Anh.

2.1. Khoảng trống trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam

Việc Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp dẫn đến việc ít có nghiên cứu về quan hệ Anh - Việt. Cần phải lấp đầy khoảng trống này bằng cách nghiên cứu sâu hơn về quá trình xâm nhập của Anh. Cần phân tích các yếu tố đã dẫn đến sự thành công của Pháp và thất bại của Anh trong việc chiếm thuộc địa tại Việt Nam.

2.2. So sánh với quá trình xâm nhập của các cường quốc khác

Nghiên cứu cần so sánh quá trình xâm nhập của Anh với các cường quốc khác như Pháp, Hà Lan và Bồ Đào Nha. Mục đích là để hiểu rõ hơn về các chiến lược và phương pháp mà Anh đã sử dụng, cũng như những yếu tố đã ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng. Sự so sánh này sẽ giúp làm sáng tỏ bức tranh toàn cảnh về sự xâm lược của phương Tây vào Việt Nam.

2.3. Ảnh hưởng của thương mại phương Tây đến Việt Nam

Nghiên cứu phải đánh giá vai trò của nhân tố thương mại phương Tây đối với sự chuyển biến kinh tế, xã hội Việt Nam. Cần xem xét quá trình tiếp xúc, giao lưu kinh tế giữa Anh và Việt Nam. Việc này sẽ giúp hiểu rõ hơn về tác động của thương mại đến sự phát triển của Việt Nam trong giai đoạn này.

III. Phân Tích Các Phái Bộ Anh Đến Việt Nam XVII XVIII

Công ty Đông Ấn Anh (EIC) đã cử nhiều phái bộ đến Đại Việt trong cả hai làn sóng xâm nhập. Mỗi thời kỳ, EIC theo đuổi các mục tiêu chính trị, kinh tế khác nhau. Tuy nhiên, EIC luôn muốn khẳng định vai trò và vị thế của mình. Vị thế này phụ thuộc vào đối sách của các quốc gia châu Á và sự tương quan quyền lực với các cường quốc phương Tây. Người Anh đã thâm nhập vào Đại Việt bằng nhiều con đường và phương cách, trải qua nhiều thành công và thất bại.

3.1. Mục tiêu của các phái bộ Anh tại Đàng Ngoài

Luận án sẽ tập trung nghiên cứu nguyên nhân Anh tìm đến Việt Nam. Mức độ của những nỗ lực mà EIC đạt tới nhằm khai thông con đường buôn bán với Việt Nam cũng như nhiều quốc gia Đông Á trong “Thời đại thương mại châu Á”. Nghiên cứu này sẽ làm rõ động cơ và mục tiêu của các phái bộ Anh khi họ đến Việt Nam.

3.2. Hoạt động của thương điếm Anh ở Đàng Ngoài 1672 1697

Sự ra đời và hoạt động của thương điếm Anh ở Đàng Ngoài là một phần quan trọng trong quá trình xâm nhập của Anh. Thương điếm này có vai trò gì trong kế hoạch Đông Á của EIC? Vì sao kế hoạch Đông Á thất bại và thương điếm Đàng Ngoài phải đóng cửa? Nghiên cứu này sẽ trả lời những câu hỏi đó.

3.3. Phái bộ Bowyear đến Đàng Trong 1695 Diễn biến và kết quả

Nghiên cứu sẽ đánh giá hiệu quả chuyến đi của Bowyear đến Đàng Trong. Phái bộ này có đạt được các mục tiêu đề ra hay không? Những yếu tố nào đã ảnh hưởng đến kết quả của phái bộ này? Cần phân tích sâu hơn về diễn biến và kết quả của phái bộ Bowyear.

IV. Phái Bộ Anh Tại Việt Nam Nửa Sau XVIII Nửa Đầu XIX

Trong nửa sau thế kỷ XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX, các phái bộ Anh tiếp tục đến Việt Nam với những mục tiêu và diễn biến mới. Nghiên cứu sẽ phân tích kết quả của những phái bộ này, đồng thời làm rõ bối cảnh lịch sử và chính trị đã ảnh hưởng đến mối quan hệ Anh - Việt. Cần xem xét các phái bộ như là những nỗ lực nhằm thiết lập và củng cố vị thế của Anh tại khu vực.

4.1. Phân tích chi tiết phái bộ John Crawfurd 1822

Phái bộ John Crawfurd năm 1822 có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử quan hệ Anh - Việt. Cần phân tích chi tiết diễn biến và kết quả của phái bộ này. Mục tiêu của Crawfurd là gì và ông đã đạt được những gì? Nghiên cứu cần đánh giá khách quan về vai trò của phái bộ này.

4.2. Đánh giá kết quả các phái bộ Anh khác tại Việt Nam

Nghiên cứu cần đánh giá kết quả của các phái bộ Anh khác đến Việt Nam trong giai đoạn này. Cần xem xét các yếu tố như mục tiêu, diễn biến và tác động của từng phái bộ. Qua đó, có thể hiểu rõ hơn về quá trình xâm nhập và ảnh hưởng của Anh tại Việt Nam.

4.3. Yếu tố chính trị ảnh hưởng đến quan hệ Việt Anh

Cần phân tích các yếu tố chính trị đã ảnh hưởng đến quan hệ Việt - Anh. Những thay đổi trong chính sách của triều đình nhà Nguyễn có tác động như thế nào đến quan hệ này? Nghiên cứu cần làm rõ mối liên hệ giữa chính trị và quan hệ đối ngoại.

V. Cách Thức Xâm Nhập Của Anh ở Việt Nam Tổng Quan

Anh đã xâm nhập Việt Nam bằng nhiều cách, từ thương mại trực tiếp đến nỗ lực thiết lập bang giao chính thức. Nội dung và kết quả của tiếp xúc thương mại Anh - Việt cũng rất đa dạng. Hàng hóa xuất nhập khẩu, phương thức buôn bán và đặc điểm của quá trình các phái bộ Anh đến Việt Nam đều có những điểm đáng chú ý. Nghiên cứu cần đánh giá khách quan về những tác động của tiếp xúc Anh - Việt.

5.1. Con đường thông thương trực tiếp giữa Anh và Việt Nam

Nghiên cứu cần làm rõ con đường thông thương trực tiếp giữa Anh và Việt Nam. Các tuyến đường thương mại nào đã được sử dụng? Những mặt hàng nào được trao đổi nhiều nhất? Cần phân tích vai trò của thương mại trong quá trình xâm nhập của Anh.

5.2. Nỗ lực thiết lập bang giao chính thức của Anh

Anh đã nỗ lực như thế nào để thiết lập bang giao chính thức với Việt Nam? Tại sao những nỗ lực này không thành công? Nghiên cứu cần làm rõ nguyên nhân thất bại của các nỗ lực bang giao này.

5.3. Tác động của tiếp xúc Anh Việt đến Việt Nam

Tiếp xúc Anh - Việt đã tác động như thế nào đến kinh tế, xã hội Việt Nam? Những tác động tích cực và tiêu cực nào đã xảy ra? Nghiên cứu cần đánh giá một cách khách quan về những tác động này.

VI. Kết Luận Bài Học Lịch Sử Từ Sự Xâm Nhập Của Anh

Nghiên cứu về sự xâm nhập của Anh vào Việt Nam và đặt quá trình này trong bối cảnh Đông Á có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Nghiên cứu góp phần giải đáp câu hỏi vì sao Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp thay vì Anh. Kinh nghiệm từ quá khứ có thể cung cấp bài học cho việc xây dựng chính sách đối ngoại và kinh tế của Việt Nam hiện nay. Cần củng cố và nâng cao quan hệ với các đối tác truyền thống như Liên hiệp Vương quốc Anh.

6.1. Nguyên nhân thất bại của Anh tại Việt Nam

Nghiên cứu cần làm rõ nguyên nhân thất bại của Anh trong việc chiếm thuộc địa tại Việt Nam. Những yếu tố nào đã khiến Pháp thành công trong khi Anh thất bại? Bài học từ thất bại của Anh là gì?

6.2. Quan hệ Việt Anh trong bối cảnh hiện tại

Quan hệ Việt - Anh đang phát triển như thế nào trong bối cảnh hiện tại? Những lĩnh vực hợp tác nào đang được ưu tiên? Nghiên cứu cần đánh giá tiềm năng và thách thức trong quan hệ Việt - Anh.

6.3. Bài học kinh nghiệm cho chính sách đối ngoại của Việt Nam

Những bài học kinh nghiệm nào có thể rút ra từ lịch sử quan hệ Việt - Anh? Những bài học này có thể giúp Việt Nam xây dựng chính sách đối ngoại hiệu quả hơn như thế nào? Nghiên cứu cần đưa ra những khuyến nghị cụ thể cho chính sách đối ngoại của Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Hạnh với tiêu đề "Các phái bộ Anh đến Việt Nam trong bối cảnh xâm nhập của Anh vào Đông Á (thế kỷ XVII – nửa đầu thế kỷ XIX)" (chuyên ngành Lịch sử thế giới cận đại và hiện đại, mã số: 62 22 50 05, bảo vệ năm 2015 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội) tập trung khảo cứu toàn diện tiến trình tiếp xúc, thương mại và ngoại giao giữa nước Anh và Việt Nam trong gần ba thế kỷ.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Về tính cấp thiết, sự kiện lịch sử năm 1883 khi triều đình Huế ký kết Hiệp ước Harmand xác lập quyền bảo hộ của thực dân Pháp đối với Việt Nam đã dẫn đến một thực tế học thuật: phần lớn các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước tập trung vào quan hệ Việt – Pháp, từ đó tạo ra một khoảng trống nghiên cứu đáng kể đối với mối quan hệ giữa Anh và Việt Nam từ khởi nguồn. Mặc dù Công ty Đông Ấn Anh (EIC) được thành lập từ năm 1600 và là một trong những lực lượng phương Tây hiện diện sớm tại khu vực, nhưng tiến trình tiếp xúc giữa Anh và Việt Nam chưa được đặt một cách hệ thống trong tổng thể chiến lược bành trướng của Anh tại Đông Á. Quá trình EIC cử các phái bộ sang Đại Việt trải dài qua hai làn sóng xâm nhập của chủ nghĩa tư bản phương Tây (làn sóng thứ nhất là thời kỳ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh kéo dài đến năm 1799; làn sóng thứ hai là thời kỳ chủ nghĩa thực dân phương Tây từ năm 1799 đến đầu thế kỷ XX). Do đó, việc nghiên cứu các phái bộ Anh đến Việt Nam đặt trong bối cảnh khu vực mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn để nhận diện cách thức tiếp cận, nguyên nhân thất bại và sự chuyển hướng của nước Anh sang các thị trường khác.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu chung của luận án là làm rõ mục tiêu, quá trình xâm nhập, nội dung, sự chuyển biến và hệ quả nhiều mặt của mối quan hệ Anh – Việt Nam từ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XIX; phân tích những điểm tương đồng và dị biệt của tiến trình này trong tương quan so sánh với một số quốc gia khác ở Đông Á, cũng như thế ứng đối của Việt Nam trước sự xâm nhập của Anh và các cường quốc phương Tây.

Để đạt được mục tiêu trên, tác giả xác định 5 câu hỏi/nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra nguyên nhân tại sao Anh lại tìm đến Việt Nam, mức độ của những nỗ lực mà EIC đạt tới nhằm khai thông con đường buôn bán với Việt Nam cũng như nhiều quốc gia Đông Á trong "Thời đại thương mại châu Á".
2. Thứ hai, nghiên cứu làm rõ người Anh đã đến Việt Nam như thế nào, từ đó hướng đến một nhận thức khách quan, toàn diện về cách thức và đặc điểm của quá trình xâm nhập của Anh vào Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử trong tương quan so sánh với các cường quốc phương Tây khác khi xâm nhập vào Đông Á.
3. Thứ ba, nghiên cứu chỉ ra kết quả của các phái bộ Anh tới Việt Nam, qua đó góp phần giải đáp câu hỏi vì sao và trong bối cảnh nào mà Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp mà không phải của Anh, trong khi Anh là nước đến trước, là cường quốc thương mại và thực dân có tiềm năng, thực lực lớn hơn Pháp.
4. Thứ tư, trên phương diện kinh tế, nghiên cứu hướng đến việc nhìn nhận, đánh giá khách quan về vai trò của nhân tố thương mại phương Tây tác động đến sự chuyển biến của kinh tế, xã hội Việt Nam.
5. Thứ năm, nghiên cứu tổng kết bài học kinh nghiệm từ lịch sử quan hệ Anh – Việt Nam thế kỷ XVII – XIX nhằm góp phần tạo dựng cơ sở lý luận, khoa học cho việc xây dựng chủ trương, chính sách đối ngoại và kinh tế đối ngoại của Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các phái bộ Anh đến Việt Nam từ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XIX, bao gồm mục tiêu, nội dung, sự chuyển biến và hệ quả của mối quan hệ này.
• Phạm vi thời gian: Từ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XIX, tương ứng với các chuyến đi thực tế của các phái bộ Anh.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào các thực thể chính trị tại Việt Nam qua các thời kỳ gồm Đàng Ngoài, Đàng Trong (thế kỷ XVII – XVIII) và Việt Nam thống nhất thời Nguyễn (thế kỷ XIX), đặt trong không gian khu vực Đông Á bao gồm cả Đông Bắc Á và Đông Nam Á (Indonesia, Mã Lai, Xiêm, Miến Điện, Cao Miên, Singapore, Việt Nam, Trung Quốc, Đài Loan và Nhật Bản).
• Quy ước thuật ngữ: Thuật ngữ "Anh" (Kingdom of England) chỉ nước Anh với thủ đô London (phân biệt với Great Britain thành lập năm 1707 và The United Kingdom thành lập năm 1801); tên gọi Việt Nam được dùng tương ứng với các danh xưng lịch sử (Đại Việt, Đàng Ngoài/Đông Kinh, Đàng Trong/Cochinchina/Nam Hà/An Nam, và Việt Nam từ năm 1804 hay Đại Nam); thuật ngữ "Biển Đông" chỉ vùng biển Đông Nam Á gắn với không gian kinh tế và chủ quyền biển đảo truyền thống của Việt Nam.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã tiến hành khảo sát và phân loại các công trình nghiên cứu trước đây thành hai nhóm lớn:

Tình hình nghiên cứu trong nước

Về nguồn tư liệu chính sử: Các bộ chính sử phong kiến ghi nhận hoạt động ngoại giao và ngoại thương với phương Tây gồm Đại Việt sử ký toàn thư (1993), các bộ sử triều Nguyễn do Quốc sử quán và Nội các biên soạn như Đại Nam thực lục (Tiền biên và Chính biên), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (1993), Minh Mệnh chính yếu (2011). Ngoài ra còn có tập sách Một số văn bản điển chế và pháp luật Việt Nam từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII (tập 1) của Viện Nghiên cứu Hán Nôm và công trình địa chí Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn (1776) ghi chép về thể lệ thuế khóa thuyền buôn phương Tây tại Thuận Quảng.

Về các công trình nghiên cứu:

• Các nghiên cứu thông sử và khu vực: Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam (tập 3, 1960), Tiến trình lịch sử Việt Nam (Nguyễn Quang Ngọc chủ biên, 2003), Lịch sử vương quốc Thái Lan (Vũ Dương Ninh, 1994), Lịch sử Đông Nam Á (Lương Ninh, Đỗ Thanh Bình, Trần Thị Vinh, 2005), Lịch sử Đông Nam Á (tập IV, Trần Khánh chủ biên, 2012), Việt Nam trong thế giới Đông Á - Một cách tiếp cận Liên ngành và Khu vực học (Nguyễn Văn Kim, 2011).
• Các chuyên khảo về thương mại và cảng thị: Ngoại thương Việt Nam hồi thế kỷ XVII, XVIII và đầu XIX (Thành Thế Vỹ, 1961), Phố Cảng vùng Thuận Quảng thế kỷ XVII, XVIII (Đỗ Bang, 1996), luận án Hệ thống cảng thị trên sông Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII (Đỗ Thị Thùy Lan, 2012).
• Các chuyên khảo về EIC: Luận án tiến sĩ Quá trình xâm nhập Đông Nam Á của Công ty Đông Ấn Anh từ đầu thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX (Lê Thanh Thủy, 2009), công trình Công ty Đông Ấn Anh: Quá trình hình thành và xâm nhập Đông Nam Á thế kỷ XVII (Hoàng Anh Tuấn, 2012), và bộ tư liệu lưu trữ Tư liệu các Công ty Đông Ấn Hà Lan và Anh về Kẻ Chợ - Đàng Ngoài thế kỷ XVII (Hoàng Anh Tuấn, 2010).
• Các bài báo chuyên ngành: Các nghiên cứu của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2005), Hoàng Anh Tuấn (2010), Nguyễn Văn Kim (2007, 2010), Momoki Shiro (1992), Nguyen Thi Ha Thanh.

Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Về du ký, hồi ký và nhật ký phái bộ: Các tài liệu của giáo sĩ và thương nhân phương Tây như Cristoforo Borri (1621), Alexandre de Rhodes (1627-1646), Jean-Baptiste Tavernier (2005), William Dampier (1688), John Barrow (1792-1793), George Finlayson (1826). Các báo cáo và nhật ký của trưởng phái bộ: Bowyear (1695), Chapman (1778), Macartney (1792-1793), John Crawfurd (1821-1822).

Về các công trình nghiên cứu:

• Nghiên cứu về EIC và đế chế Anh: Các bài viết của C. Mác về Công ty Đông Ấn; John Keay (1991), Philip Lawson (1993), William Wilson Hunter (1899), Edward Thornton (1988), Edward Thompson và G. Garratt (1999), Anthony Farrington (2002).
• Nghiên cứu về quan hệ Anh tại Đông Á: K. Panikkar (1994), John Anderson (1890), D.G.E. Hall (1997), H.B. Morse (1926).
• Chuyên khảo trực tiếp về quan hệ Anh – Việt Nam: Charles Maybon với Những người châu Âu ở nước An Nam (2006) và nghiên cứu về thương điếm Anh ở Đàng Ngoài; Alastair Lamb (1970) với tác phẩm The Mandarin Road to Old Hue – công trình chuyên sâu đầu tiên hệ thống hóa các phái bộ Anh đến Việt Nam; Anthony Farrington (1994, 2000) với các tài liệu lưu trữ của EIC liên quan đến Phố Hiến và Đàng Ngoài.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các nghiên cứu đi trước chủ yếu dừng lại ở việc xem xét từng giai đoạn đơn lẻ (đặc biệt là hoạt động của thương điếm Đàng Ngoài thế kỷ XVII) hoặc khảo sát riêng rẽ từng chuyến đi của các phái bộ. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: hệ thống hóa toàn bộ các phái bộ Anh đến Việt Nam từ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XIX, đặt mối quan hệ song phương này trong mối liên hệ hữu cơ với chiến lược ba giai đoạn của EIC tại Đông Á và thế ứng đối của các chính quyền phong kiến Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết tích lũy nguyên thủy tư bản và chủ nghĩa trọng thương: Luận án vận dụng quan điểm của C. Mác về sự ra đời và vai trò của các công ty đặc quyền thương mại phương Tây như một công cụ đòn bẩy tích tụ tư bản, chinh phục và mở rộng thị trường hải ngoại.
• Khung phân kỳ chiến lược bành trướng của EIC tại Đông Á: Quá trình 258 năm hoạt động của EIC (1600–1858) được phân tích theo 3 giai đoạn:
  1. Thời kỳ thăm dò (1602 – thập niên 1660): Khởi đầu từ Bantam (1603), Surat (1612), lập các trạm thương mại tại Patani, Ayutthaya và Hirado (Nhật Bản, 1613), chịu cạnh tranh từ Hà Lan (thảm họa Amboyna 1623) và thu hẹp về Ấn Độ.
  2. Chiến lược bành trướng thương mại (giữa thập niên 1660 – cuối thế kỷ XVIII): Khởi đầu bằng Kế hoạch Đông Á năm 1668 lấy Nhật Bản làm trọng tâm, mở rộng sang Đàng Ngoài, Đài Loan, tiếp cận thị trường Mãn Thanh và thiết lập cứ điểm tại Ấn Độ sau năm 1757.
  3. Chiến lược thuộc địa (cuối thế kỷ XVIII – giữa thế kỷ XIX): Dưới tác động của Cách mạng công nghiệp, chuyển từ hoạt động thương mại sang chiếm đóng lãnh thổ (Penang 1786, Singapore 1819, Malacca 1824, can thiệp vào Miến Điện qua Hiệp ước Yandabo 1826 và Trung Quốc qua Chiến tranh thuốc phiện).
• Khung phân tích địa - kinh tế và địa - chính trị Đông Á: Vận dụng quan niệm khu vực học của John Ravenhill và Hoàng Khắc Nam xác định Đông Á gồm Đông Bắc Á và Đông Nam Á; tiếp cận khái niệm "Thời đại thương mại châu Á" của Anthony Reid để định vị tuyến hàng hải quốc tế chạy qua Biển Đông.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp lịch sử (lịch đại và đồng đại): Tái hiện diễn trình các phái bộ theo trật tự biên niên, đồng thời đối chiếu các sự kiện tại Việt Nam với các diễn biến tại Anh, châu Âu và khu vực Đông Á cùng thời điểm.
• Phương pháp so sánh lịch sử: So sánh chính sách, phương thức xâm nhập của Anh với các cường quốc phương Tây khác (đặc biệt là Hà Lan trong thế kỷ XVII và Pháp trong thế kỷ XVIII–XIX); so sánh phản ứng và vị trí của thị trường Việt Nam với Xiêm, Miến Điện, Trung Quốc và Nhật Bản.
• Phương pháp cấu trúc hệ thống: Xem xét các hoạt động của Anh tại Việt Nam như một tiểu hệ thống chịu sự chi phối bởi hệ thống mục tiêu chiến lược của EIC tại Viễn Đông và Ấn Độ.
• Phương pháp phân tích văn bản và thống kê lịch sử: Khảo cứu văn bản pháp luật, nhật ký hành trình, sổ sách thương mại (Journal Registers) để thống kê cơ cấu hàng hóa, tàu thuyền và phương thức giao dịch.

Nguồn tư liệu sử dụng

Luận án dựa trên hai khối ngữ liệu chính bằng tiếng Việt và tiếng Anh:

1. Nguồn tư liệu gốc tiếng Việt: Các bộ chính sử triều Lê và triều Nguyễn (Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu), các văn bản điển chế pháp luật, và Phủ biên tạp lục.
2. Nguồn tư liệu gốc tiếng Anh: Hồ sơ lưu trữ của EIC tại Thư viện Anh (khối tài liệu viết tay gồm 1005 trang về Kẻ Chợ - Đàng Ngoài nửa cuối thế kỷ XVII), các tập nhật ký và báo cáo của các phái bộ (báo cáo của Chapman năm 1778, nhật ký của Macartney năm 1792-1793, hồi ký và tài liệu ngoại giao của John Crawfurd năm 1821-1822, ghi chép của George Finlayson năm 1826).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các nguồn sử liệu chính sử Việt Nam, tài liệu lưu trữ của EIC, hồi ký, du ký phương Tây và các công trình nghiên cứu hiện đại liên quan đến chủ đề. Tác giả phân tích điểm mạnh của khối tư liệu viết tay 1005 trang của EIC về Kẻ Chợ nửa cuối thế kỷ XVII do Hoàng Anh Tuấn công bố, chỉ ra tính chất hạn chế của nguồn tài liệu thế kỷ XVIII–XIX tại Việt Nam. Tác giả khẳng định tính cấp thiết của việc xây dựng một công trình nghiên cứu có tính liên kết hệ thống, khắc phục việc phân tán tư liệu nhằm giải thích căn nguyên lịch sử của sự hiện diện cũng như rút lui của người Anh tại Việt Nam.

Chương 2: Những nhân tố thúc đẩy Anh đến Việt Nam

Chương này tập trung lý giải các động lực nội tại và ngoại sinh thúc đẩy nước Anh vươn tới thị trường Việt Nam:

• Biến chuyển tại châu Âu và nước Anh: Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản thương nghiệp, quá trình tích lũy nguyên thủy tư bản và sự chuyển dịch trọng tâm kinh tế từ Địa Trung Hải sang các quốc gia Đại Tây Dương. Nước Anh thành lập EIC năm 1600 nhằm cạnh tranh trực tiếp với Bồ Đào Nha và Hà Lan.
• Bối cảnh Đông Á và quá trình thâm nhập của EIC: Đông Á giữ vai trò cung cấp hương liệu, tơ lụa, gốm sứ và chè. EIC triển khai mạng lưới thương mại qua ba giai đoạn chiến lược (thăm dò, bành trướng, thuộc địa), coi Đông Nam Á là trạm trung chuyển huyết mạch nối liền Ấn Độ với thị trường Trung Quốc.
• Vị trí địa lý và tình hình kinh tế - chính trị Việt Nam: Việt Nam nằm tại giao điểm của hai tuyến mậu dịch biển huyết mạch: tuyến Bắc – Nam (nối Nhật Bản, Trung Quốc với Đông Nam Á) và tuyến Tây – Đông (từ Ấn Độ qua eo Malacca sang Viễn Đông). Về chính trị, cục diện phân tranh Trịnh – Nguyễn thúc đẩy cả hai chính quyền Đàng Ngoài và Đàng Trong mở cửa ngoại thương nhằm tìm kiếm nguồn cung cấp vũ khí, đạn dược, kim loại và hàng xa xỉ phẩm. Về kinh tế, thế kỷ XVII chứng kiến sự hưng thịnh của kinh tế hàng hóa, sự ra đời của các làng nghề thủ công và sự phát triển của hệ thống cảng thị (Kẻ Chợ, Phố Hiến ở phía Bắc; Hội An, Thanh Hà ở phía Nam).

Chương 3: Các phái bộ Anh đến Việt Nam thế kỷ XVII – nửa đầu thế kỷ XVIII

Chương 3 tái hiện các nỗ lực thiết lập trạm buôn bán đầu tiên của người Anh:

• Những nỗ lực đầu thế kỷ XVII: Các chuyến đi riêng lẻ của thuyền buôn Anh nhằm tiếp cận vùng biển Đàng Trong và Đàng Ngoài nhưng không mang lại kết quả bền vững do sự cạnh tranh áp đảo từ phía VOC của Hà Lan và sự đóng cửa của các thương điếm Hirado, Ayutthaya năm 1623.
• Thương điếm Anh ở Đàng Ngoài (1672 – 1697): Hoạt động thương điếm gắn liền với Kế hoạch Đông Á năm 1668 của EIC. Năm 1672, tàu Zant đưa phái bộ Anh đến thiết lập thương điếm tại Hiến Nam (Phố Hiến), sau đó dời lên Kẻ Chợ. Trải qua 25 năm hoạt động, thương điếm gặp nhiều khó khăn: sự cạnh tranh gay gắt của Hà Lan, sự kiểm soát ngặt nghèo và tệ nạn sách nhiễu của quan lại Lê – Trịnh, sự đổ vỡ của tuyến thương mại trung gian với Nhật Bản. Năm 1697, EIC chính thức đóng cửa thương điếm Đàng Ngoài.
• Phái bộ Bowyear đến Đàng Trong (1695): EIC cử Bowyear đến tiếp kiến chúa Nguyễn tại Thuận Quảng nhằm khảo sát khả năng thiết lập quan hệ thương mại chính thức. Chuyến đi đạt được một số thỏa thuận sơ bộ về quyền buôn bán nhưng EIC không thành lập được thương điếm cố định.
• Sự kiện Côn Đảo (Poulo Condore) (1702 – 1705): EIC thiết lập một căn cứ quân sự và thương mại kiên cố trên đảo Poulo Condore do Allen Catchpole chỉ huy nhằm kiểm soát tuyến hàng hải giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Căn cứ này chấm dứt tồn tại vào năm 1705 sau cuộc nổi dậy tiêu diệt toàn bộ chỉ huy người Anh của nhóm lính đánh thuê Macassar.

Chương 4: Các phái bộ Anh đến Việt Nam nửa sau thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX

Chương 4 phân tích sự dịch chuyển từ tiếp xúc thương mại đơn thuần sang các phái bộ ngoại giao mang tính chất chính trị và trinh sát thuộc địa:

Phái bộ (Năm)	Trưởng đoàn	Mục đích chính của EIC / Chính phủ Anh	Địa bàn tiếp xúc	Kết quả thực tế
Chapman (1778)	Charles Chapman	Khảo sát tình hình nội chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh; tìm kiếm cơ sở nhượng địa và buôn bán	Quy Nhơn, Gia Định, Đà Nẵng	Thất bại do chiến sự phức tạp; Chapman khuyến nghị can thiệp quân sự nhưng không được phê chuẩn
Macartney (1792–1793)	Lord George Macartney	Ghé Đà Nẵng trên đường đi sứ Trung Quốc; khảo sát tài nguyên và vị trí chiến lược của Nam Hà	Vũng Hàn (Đà Nẵng)	Thu thập tin tức tình báo; John Barrow viết khảo sát đề xuất chiếm cứ Đà Nẵng
Roberts (1804)	J. W. Roberts	Chúc mừng Gia Long lên ngôi; đề nghị mở quan hệ bang giao và nhượng cảng Trà Sơn	Huế	Triều đình Gia Long khéo léo từ chối mọi yêu cầu thiết lập cơ sở thương mại ngoại bang
John Crawfurd (1822)	John Crawfurd	Do Toàn quyền Ấn Độ phái đến nhằm ký kết điều ước thương mại chính thức	Đà Nẵng, Huế	Vua Minh Mệnh cự tuyệt tiếp kiến do vấn đề nghi thức thư tín; chỉ cho phép buôn bán theo lệ thường
Davis (1847)	John Francis Davis	Đại diện chính phủ Anh đến yêu cầu tự do thông thương sau Chiến tranh thuốc phiện	Vùng biển Đà Nẵng	Triều đình nhà Nguyễn kiên quyết từ chối tiếp nhận quốc thư
Wade (1855)	Thomas Wade	Thăm dò phản ứng ngoại giao và yêu cầu mở cửa thị trường	Vùng biển miền Trung	Tiếp tục bị cự tuyệt; triều đình giữ vững chính sách bế quan tỏa cảng

Chương 4 cho thấy các phái bộ nửa đầu thế kỷ XIX liên tục vấp phải rào cản từ cấu trúc nhà nước quân chủ trung ương tập quyền cao độ của triều Nguyễn, dẫn đến sự bế tắc trong quan hệ bang giao chính thức.

Chương 5: Một số nhận xét về sự xâm nhập của Anh ở Việt Nam

Chương 5 đúc kết các đặc điểm, phương thức và tác động của quá trình thâm nhập:

• Phương thức xâm nhập: Có sự chuyển biến rõ nét từ con đường thông thương trực tiếp thông qua thuyền buôn và thương nhân (thế kỷ XVII) sang nỗ lực khai thông bang giao ngoại giao chính thức cấp chính phủ (thế kỷ XVIII–XIX).
• Cơ cấu hàng hóa và phương thức buôn bán: Phía Anh đưa vào Việt Nam vải len dạ, kim loại (chì, sắt), súng đạn, thuốc súng và bạc mặt; mua ra tơ tằm, hồ tiêu, đường, quế, trầm hương và xạ hương. Phương thức giao dịch chủ yếu là ứng vốn trước cho mạng lưới thương nhân bản địa hoặc quan chức để thu gom hàng hóa.
• Đặc điểm của quá trình xâm nhập: Diễn ra không liên tục, mang tính thăm dò ngắt quãng; mục tiêu của EIC đối với Việt Nam luôn phụ thuộc và phục vụ cho lợi ích cốt lõi tại thị trường Ấn Độ và Trung Quốc; EIC chủ động rút lui khi chi phí duy trì cơ sở thương mại tại Việt Nam vượt quá lợi nhuận tiềm năng.
• Tác động đối với Việt Nam: Mối quan hệ với Anh góp phần kích thích sản xuất một số mặt hàng thủ công nghiệp (tơ lụa) và ngoại thương cảng thị thế kỷ XVII, nhưng nhìn chung chưa đủ quy mô để làm thay đổi cấu trúc kinh tế nông nghiệp tự nhiên truyền thống.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án là công trình chuyên khảo lịch sử đầu tiên tại Việt Nam phục dựng có hệ thống toàn bộ tiến trình lịch sử các phái bộ Anh đến Việt Nam từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX dựa trên việc xâu chuỗi các nguồn tư liệu gốc của phương Tây và chính sử Việt Nam.
• Luận giải cơ chế vận hành của EIC tại Viễn Đông: Chứng minh rằng việc EIC mở hay đóng các cơ sở thương mại tại Việt Nam không thuần túy xuất phát từ quan hệ song phương, mà nằm trong việc điều chỉnh chiến lược mạng lưới thương mại nội Á (Inter-Asian Trade). Khi kế hoạch thương mại tam giác Anh – Đàng Ngoài – Nhật Bản sụp đổ do chính sách bế quan của Mạc phủ Tokugawa và sự đóng cửa của Hirado, thương điếm Đàng Ngoài lập tức mất đi vai trò mắt xích chiến lược.
• Giải đáp nguyên nhân Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp mà không phải của Anh: Luận án chỉ ra rằng Anh không chọn chiếm đóng Việt Nam vì nước này đã làm chủ các vị trí yết hầu hàng hải khống chế Biển Đông (Penang 1786, Singapore 1819, Malacca 1824, Hồng Kông 1842) và tập trung tài lực tối đa cho thị trường Ấn Độ và Trung Quốc. Thị trường Việt Nam dưới thời Nguyễn có dung lượng nhỏ, sức mua thấp, chính sách kiểm soát khắt khe không mang lại lợi ích thương mại tương xứng với chi phí quân sự. Nước Anh chấp nhận nhường lại địa bàn Đông Dương cho Pháp nhằm tránh xung đột quyền lực trực tiếp giữa hai đế quốc tại châu Á.

Kiến nghị và bài học thực tiễn

• Từ bài học lịch sử về chính sách ngoại thương và thế ứng đối của các chính quyền Lê – Trịnh, chúa Nguyễn và triều Nguyễn, luận án chỉ ra tầm quan trọng của việc chủ động nắm bắt xu thế chuyển dịch kinh tế khu vực và quốc tế.
• Việc đóng cửa ngoại thương và áp dụng các quy chuẩn nghi lễ cứng nhắc thời Minh Mệnh – Thiệu Trị đã làm mất đi cơ hội bang giao hòa bình và tiếp cận các thành tựu khoa học kỹ thuật phương Tây, đẩy đất nước vào thế bị động khi chủ nghĩa thực dân bành trướng. Đây là cơ sở thực tiễn để tham khảo cho việc xây dựng chính sách kinh tế đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về nguồn tư liệu: Tác giả thừa nhận khối tài liệu lưu trữ viết tay của EIC tại Thư viện Anh mới chỉ được tiếp cận và khai thác trực tiếp, triệt để ở giai đoạn thế kỷ XVII (khoảng 1005 trang tư liệu). Khối tư liệu liên quan đến các phái bộ Anh thế kỷ XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX tại các kho lưu trữ ở London chưa có điều kiện khai thác toàn diện trực tiếp mà phải dựa một phần vào tài liệu tổng hợp của Alastair Lamb và nhật ký của các thành viên phái bộ.
• Hạn chế từ nguồn sử liệu trong nước: Chính sử triều Nguyễn thiếu vắng ghi chép về một số phái bộ Anh xuất hiện trong giai đoạn chiến tranh phức tạp cuối thế kỷ XVIII (như phái bộ Chapman năm 1778 hay việc dừng chân của Macartney năm 1792–1793).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tiếp tục khảo cứu trực tiếp các hồ sơ lưu trữ ngoại giao và hàng hải của chính phủ Anh và EIC giai đoạn 1750–1860; mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu đa phương giữa tài liệu lưu trữ của Anh với tài liệu lưu trữ của Pháp (CIO) và Hà Lan (VOC) về cùng một giai đoạn lịch sử tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Công trình cung cấp hệ thống sự kiện, niên biểu, nhân vật và bảng danh mục tài liệu lưu trữ phong phú về lịch sử bang giao Việt – Anh, lịch sử ngoại thương thời trung – cận đại, lịch sử các công ty Đông Ấn phương Tây và lịch sử khu vực Đông Nam Á.
• Đối với giới nghiên cứu lịch sử kinh tế và ngoại giao: Luận án cung cấp dữ liệu thực chứng về phương thức giao thương, cơ cấu hàng hóa, tiền tệ và các văn bản điều ước, đơn xin mở thương điếm của thương nhân Anh thế kỷ XVII–XVIII.
• Đối với người làm công tác hoạch định chính sách đối ngoại: Cung cấp góc nhìn địa – chiến lược về vị trí của Biển Đông và Việt Nam trong tương quan cạnh tranh giữa các cường quốc hàng hải, mang lại những phân tích lịch sử có giá trị cho chính sách ngoại giao đa phương hóa hiện nay.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Quá trình xâm nhập Đông Á của Công ty Đông Ấn Anh (EIC) được chia làm mấy giai đoạn chiến lược?

Theo phân tích của luận án, quá trình hoạt động kéo dài 258 năm (1600–1858) của EIC tại Đông Á được chia thành 3 giai đoạn:

1. Thời kỳ thăm dò (1602 – thập niên 1660): Thiết lập cơ sở tại Bantam, Surat, Hirado, Ayutthaya; chịu tổn thất sau thảm họa Amboyna (1623) và tạm thời rút về củng cố thị trường Ấn Độ.
2. Chiến lược bành trướng thương mại (giữa thập niên 1660 – cuối thế kỷ XVIII): Mở Kế hoạch Đông Á năm 1668, lập thương điếm Đàng Ngoài, Đài Loan, mở rộng sang Mãn Thanh.
3. Chiến lược thuộc địa (cuối thế kỷ XVIII – giữa thế kỷ XIX): Dùng áp lực quân sự và hiệp ước bất bình đẳng chiếm đóng lãnh thổ (Singapore, Malacca, Miến Điện và cưỡng chế mở cửa Trung Quốc).

2. Vì sao thương điếm Anh ở Đàng Ngoài buộc phải đóng cửa vào năm 1697 sau 25 năm tồn tại?

Thương điếm Anh tại Đàng Ngoài (1672–1697) phải giải thể do 4 nguyên nhân chính:

• Kế hoạch Đông Á của EIC bị đổ vỡ do Nhật Bản thi hành chính sách cô lập (Sakoku), làm mất đi thị trường xuất khẩu tơ tằm sinh lợi nhất.
• Sự cạnh tranh quyết liệt từ Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) vốn đã có vị trí vững chắc tại Đàng Ngoài từ năm 1637.
• Nền ngoại thương Đàng Ngoài chịu sự kiểm soát chặt chẽ, sách nhiễu về giá cả và quà biếu từ triều đình Lê – Trịnh.
• Chi phí duy trì thương điếm và tiền vốn ứ đọng quá lớn trong khi lợi nhuận thực tế thu về không đạt kỳ vọng của Ban Giám đốc EIC tại London và các trị sở tại Ấn Độ.

3. Sự kiện Côn Đảo (Poulo Condore) giai đoạn 1702 – 1705 diễn ra như thế nào và có ý nghĩa gì?

Năm 1702, EIC cử Allen Catchpole đến xây dựng pháo đài và cơ sở thương mại kiên cố tại đảo Poulo Condore (Côn Đảo) nhằm kiểm soát tuyến hàng hải quốc tế giữa Ấn Độ và bờ biển Đông Á. Tuy nhiên, do chế độ đãi ngộ khắc nghiệt và mâu thuẫn kéo dài, đêm mùng 2 rạng ngày 3 tháng 3 năm 1705, lực lượng lính đánh thuê Macassar đã nổi dậy phóng hỏa đồn lũy, sát hại Allen Catchpole cùng phần lớn nhân sự người Anh, phá hủy hoàn toàn ý đồ xây dựng căn cứ kiểm soát quân sự của Anh tại vùng biển phía nam Việt Nam.

4. Vì sao nước Anh có thực lực kinh tế và hải quân vượt trội nhưng không biến Việt Nam thành thuộc địa mà nhường lại cho Pháp?

Luận án chỉ ra rằng nước Anh đã thiết lập được chuỗi căn cứ hải quân then chốt khống chế hoàn toàn tuyến giao thông huyết mạch Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương gồm Penang, Singapore, Malacca và Hồng Kông. Do đó, việc chiếm đoạt thêm Việt Nam – một thị trường có sức mua yếu, tài nguyên thời điểm đó chưa được khai thác nhiều và đang chịu sự kháng cự của triều đình phong kiến – không đem lại hiệu quả kinh tế so với chi phí bình định. Hơn nữa, việc để Pháp mở rộng ảnh hưởng tại Đông Dương giúp Anh duy trì thế cân bằng quyền lực ở châu Âu và khu vực Đông Nam Á lục địa (giữ Xiêm làm vùng đệm), bảo đảm an toàn cho các thuộc địa chủ chốt của Anh là Ấn Độ, Mã Lai và Miến Điện.

5. Phái bộ John Crawfurd năm 1822 đã gặp trở ngại căn bản nào khi tiếp xúc với triều đình Minh Mệnh?

Khi đến Huế năm 1822, John Crawfurd chỉ mang theo thư của Toàn quyền Ấn Độ (Lord Hastings) chứ không phải quốc thư trực tiếp từ Quốc vương Anh. Triều đình Minh Mệnh theo quy chuẩn lễ nghi phong kiến chỉ chấp nhận bang giao giữa các nguyên thủ quốc gia ngang hàng, do đó từ chối tiếp kiến chính thức tại hoàng cung và không chấp nhận ký kết hiệp ước thương mại cấp nhà nước. Vua Minh Mệnh chỉ cho phép tàu buôn Anh vào cảng Đà Nẵng giao thương theo quy chế ngoại thương thông thường như các quốc gia phương Tây khác.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Hạnh là một công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, tái hiện một cách hệ thống và khách quan tiến trình các phái bộ Anh đến Việt Nam từ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XIX trong mối liên hệ mật thiết với chiến lược ba giai đoạn của Công ty Đông Ấn Anh tại Đông Á. Tác phẩm đã phân tích rõ nét cơ cấu hàng hóa, phương thức tiếp cận và những nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự triệt thoái của thế lực thương mại và thực dân Anh khỏi thị trường Việt Nam. Đồng thời, công trình giải quyết thuyết phục câu hỏi vì sao Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp thay vì của Anh, mang lại nguồn sử liệu thực chứng và bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo cho công tác nghiên cứu lịch sử đối ngoại và hoạch định chính sách hội nhập hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Các nguồn tư liệu từ chính sử Những ghi chép về mối quan hệ giữa Anh và Việt Nam đƣợc thể hiện trong một số bộ chính sử của nhà nƣớc quân chủ Việt Nam. Khởi đầu từ một số thông tin trong “Đại Việt sử ký toàn thư” (1993), các bộ sử của vƣơng triều Nguyễn (1802- 1945) nhƣ: “Đại Nam thực lục”, “Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ” (1993) hay “Minh Mệnh chính yếu” (2011).

đã viết nhiều thông tin về mối quan hệ Anh - Việt Nam cũng nhƣ với các nƣớc phƣơng Tây thế kỷ XVIII-XIX. Đại Nam thực lục (phần Tiền biên và Chính biên) ghi chép lại lịch sử thời các chúa Nguyễn và sau đó là các vua triều Nguyễn theo biên niên sử. Tuy đƣợc viết theo nhãn quan của các sử gia phong kiến, song đây là bộ sử đầy đủ và hoàn chỉnh nhất của triều đại quân chủ viết về lịch sử Việt Nam. Vì thế, nguồn tài liệu này đã giúp ích rất nhiều cho việc hoàn thành nội dung cơ bản của luận án.

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã khảo cứu việc các phái bộ Anh đến Việt Nam có đƣợc đề cập đến trong bộ chính sử hay không và nếu đƣợc thì ở mức độ thế nào để trên cơ sở đó có thể so sánh với những nguồn tài liệu phƣơng Tây. Qua việc tiếp xúc với nguồn tài liệu này, có thể nhận thấy, các chuyến đi của Anh đến Việt Nam thế kỷ XVII rất hiếm khi đƣợc ghi chép cụ thể trong chính sử nhƣng lại đƣợc phản ánh khá sinh động trong các văn bản điển chế của các triều đại. Tuy nhiên, cũng có một thực tế là, vào thế kỷ XVIII một số sự kiện liên quan hoặc thậm chí có phái bộ Anh không đƣợc đề cập trong các nguồn sử liệu Việt Nam. Ví nhƣ phái bộ Anh năm 1778 hay năm 1792.

Có thể giải thích nguyên nhân của vấn đề này gắn với bối cảnh lịch sử, chính trị có nhiều phức tạp và tình trạng khó khăn trong quá trình khôi phục vƣơng quyền của Nguyễn Phúc Ánh. Một trong những thành tựu mà Nội Các, cơ quan đƣợc triều Nguyễn thành lập vào 1829, đạt đƣợc là biên soạn một số công trình sử học có giá trị trong nền sử học nƣớc nhà. Tiêu biểu nhất phải kể tới công trình“Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ”. Tác phẩm này rất quan trọng khi tìm hiểu về chính sách ngoại thƣơng nói chung của triều Nguyễn.

Bên cạnh đó, “Minh Mệnh chính yếu” là bộ sách lớn do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn. Cuốn sách trích đăng những văn kiện, việc làm thiết yếu dƣới triều vua Minh Mệnh (1820-1840), trong đó có hoạt động ngoại giao với các nƣớc phƣơng Tây. Cùng với “Đại Nam thực lục”, bộ Khâm định đã cung cấp khá nhiều thông tin về tình hình quan hệ với phƣơng Tây nói chung, với nƣớc Anh nói riêng dƣới nhãn quan của giới sử gia và cầm quyền triều Nguyễn.XIX) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) Ngoài các bộ sử nói trên, trong các nguồn tƣ liệu có hàm lƣợng thông tin phong phú phải kể đến bộ sách quý: “Phủ biên tạp lục”. Tác phẩm do Lê Quý Đôn (1726- 1784) viết năm 1776.

Đây là tập đại thành ghi chép về lịch sử, địa dƣ, chính trị, phong tục của miền Thuận Quảng, trong đó mục 4 khảo về việc cai trị đất thƣợng du, thuế đò, thuế chợ, kim khóang, vận tải. Tác phẩm đã cung cấp nhiều kiến thức về thể lệ, mức thuế đánh vào các thuyền buôn Tây dƣơng thời các chúa Nguyễn. Thành tựu nghiên cứu trong nước Nguồn tƣ liệu mà chúng tôi quan tâm khảo cứu là hệ thống các công trình nghiên cứu chuyên sâu và thông sử về lịch sử Việt Nam cũng nhƣ các nƣớc Đông Á. Trong số đó có thể kể đến: “Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam” (tập 3) (Nhiều tác giả, 1960), “Tiến trình lịch sử Việt Nam” (Nguyễn Quang Ngọc, Cb., 2003), “Lịch sử vương quốc Thái Lan (Vũ Dƣơng Ninh, 1994), “Lịch sử Đông Nam Á” (Lƣơng Ninh, Đỗ Thanh Bình, Trần Thị Vinh, 2005), “Việt Nam trong thế giới Đông Á - Một cách tiếp cận Liên ngành và Khu vực học” (Nguyễn Văn Kim, 2011), “Lịch sử Đông Nam Á” (tập IV) (Trần Khánh, Cb., 2012), … Các công trình đó đã cung cấp cho chúng tôi những kiến thức cơ bản về lịch sử Việt Nam, thế ứng đối của Việt Nam và sự xuất hiện, hoạt động của EIC tại các quốc gia Đông Á.

Trong phần I của “Lịch sử Đông Nam Á” (Trần Khánh, Cb., 2012) viết về quá trình thực dân hóa và biến đổi kinh tế, xã hội Đông Nam Á còn đề cập rõ ràng tới cạnh tranh thƣơng mại và thuộc địa của các nƣớc phƣơng Tây nói chung, EIC nói riêng tại khu vực từ thế kỷ XVI - đầu thế kỷ XX. Các tác giả đều cho rằng, chính EIC là công cụ xâm nhập vào các nƣớc Đông Nam Á của ngƣời Anh, việc xây dựng thuộc địa Anh ở khu vực Đông Nam Á có vai trò đầu tiên thuộc về EIC. Ảnh hƣởng của EIC tới nền chính trị và hoạt động thƣơng mại của Xiêm hay Miến Điện là tƣơng đối rõ nét. Sự xâm nhập của Anh vào Việt Nam trong bối cảnh rộng lớn và đƣợc bắt đầu từ Thời đại thƣơng mại châu Á.

Nhiều tác phẩm đƣợc chúng tôi tham khảo nhƣ: “Ngoại thương Việt Nam hồi thế kỷ XVII, XVIII và đầu XIX” (Thành Thế Vỹ, 1961), “Phố Cảng vùng Thuận Quảng thế kỷ XVII, XVIII” (Đỗ Bang, 1996), “Việt Nam trong hệ thống thương mại châu Á thế kỷ XVI-XVII” (Trƣờng ĐH KHXH&NV, 2007), luận án “Hệ thống cảng thị trên sông Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII” (Đỗ Thị Thùy Lan, 2012) … Những công trình trên có giá trị tham khảo và mang tính khái quát cao. Trong các công trình đó, quan hệ Anh - Việt tuy không phải là chủ đề khảo cứu chuyên sâu nhƣng đã cung cấp nhiều thông tin, cách phân tích hữu ích cho tác giả luận án. Thông qua những thông tin, tri thức thu hoạch đƣợc, luận án có cái nhìn hệ thống về những tiếp xúc, hợp tác và xung đột về kinh tế, chính trị, văn hóa giữa Đại Việt với Anh cũng nhƣ các nƣớc phƣơng Tây. Riêng luận án của Đỗ Thị Thùy Lan, theo cách tiếp cận vấn đề dƣới góc độ địa-lịch sử/văn hóa, tác giả đã đi 14 (LUAN.XIX) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) tìm hiểu sự hình thành, hƣng thịnh và suy tàn của hệ thống cảng thị trên sông Đàng Ngoài gồm Thăng Long - Phố Hiến - Domea, qua đó chứng minh thuyết phục sông Đàng Ngoài là tuyến huyết mạch quan trọng liên kết các cảng thị, không gian kinh tế - văn hóa khác nhau của Bắc Bộ và là đƣờng dẫn chính đƣa Đàng Ngoài hội nhập với hệ thống giao thƣơng quốc tế, với trào lƣu chung của Kỷ nguyên thƣơng mại châu Á thế kỷ XVI-XVIII.

Những phân tích về bối cảnh lịch sử cho sự thành tạo và quá trình hƣng - vong của những cảng thị trên phức hợp sông Hồng - sông Luộc và các chi hạ lƣu sông Thái Bình cũng cho chúng tôi hiểu thêm những thuận lợi và khó khăn đối với sự xâm nhập thƣơng mại của phƣơng Tây, trong đó có Anh ở Việt Nam thời kỳ đó. Gần đây, trong xu hƣớng phát triển các đề tài nghiên cứu khoa học về khu vực, lịch sử sự xâm nhập của Anh vào các quốc gia Đông Á nói chung, Việt Nam nói riêng đã đƣợc đề cập trong một số công trình, đề tài cấp cơ sở, luận án tiến sĩ hoặc các bài viết đăng tải trên các tạp chí khoa học trong nƣớc. Khai thác kho lƣu trữ Đông Ấn thuộc thƣ viện Anh, tác giả Hoàng Anh Tuấn đã công bố: “Tư liệu các Công ty Đông Ấn Hà Lan và Anh về Kẻ Chợ - Đàng Ngoài thế kỷ XVII” (2010). Đây là tập tài liệu tham khảo có giá trị về EIC ở Việt Nam thế kỷ XVII.

Tác phẩm đã phân tích một cách chi tiết hoạt động EIC ở Đàng Ngoài thông qua thƣơng điếm ở Hiến Nam và Kẻ Chợ. Ngƣời viết đã đặt hoạt động của EIC tại Việt Nam (Đàng Ngoài) nằm trong một tổng thể kế hoạch của Công ty ở khu vực Đông Á. Lần đầu tiên kể từ khi ra đời, EIC cải tổ mô hình hoạt động, mở rộng thị trƣờng buôn bán ở Viễn Đông. Đàng Ngoài là một mắt xích của chiến lƣợc Đông Á cuối thập niên 1660.

Những phân tích sắc sảo của tác giả cho thấy những khó khăn trong hoạt động của thƣơng điếm đƣa tới từ nhiều yếu tố: Sự cạnh tranh của Hà Lan, từ bản thân thị trƣờng Đàng Ngoài và trên hết là từ sự thất bại của kế hoạch thƣơng mại với Nhật Bản, mắt xích quan trọng nhất trong mạng lƣới thƣơng mại Đông Á. Sau 25 năm tồn tại, thƣơng điếm Anh đã phải đóng cửa. Công trình của tác giả Hoàng Anh Tuấn cũng đã dành toàn bộ phần thứ 3 cung cấp khối tƣ liệu cơ bản, tƣ liệu gốc của EIC về Kẻ Chợ nửa cuối thế kỷ XVII. Đó là một hệ thống tƣ liệu gồm 1005 trang tồn tại dƣới dạng viết tay.

Thực tế, đây là những trang nhật ký ghi chép rất tỉ mỉ, chi tiết của những ngƣời phụ trách và nhân viên EIC trong quá trình tạo dựng, tiến hành thƣơng vụ với những hàng hóa cụ thể của thƣơng điếm cùng những quan sát về hoạt động của các đối thủ (Hà Lan), hay của các nƣớc có quan hệ giao thƣơng với Việt Nam hay những chỉ đạo từ Bombay và thành St.Geogre (Ấn Độ)… Những tài liệu đó giúp cho chúng tôi hiểu rõ rằng, trong quá trình xâm nhập của Anh vào Đông Á và Việt Nam, các biện pháp mà EIC tiến hành trong mỗi giai đoạn thƣờng chịu sự chi phối của những quyết định từ chính quyền 15 (LUAN.XIX) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) Anh nhƣng đôi khi là những đề xuất từ các đại diện EIC ở các nƣớc sở tại. Chúng tôi thu nhận đƣợc nhiều kiến thức bổ ích về mục đích của các phái bộ đến Việt Nam từ trong chính quan điểm của EIC cũng nhƣ những diễn biến, kết quả của chúng. Những bức thƣ hƣớng dẫn từ các trị sở của EIC trong mỗi giai đoạn thể hiện trực tiếp các toan tính, ý đồ của ngƣời Anh. Tuy bị thất lạc các tài liệu giai đoạn từ 26-8-1683 đến 13-5-1693 nhƣng những tài liệu hiện còn thật sự có giá trị cho việc hình dung một cách rõ ràng về cuộc sống của thƣơng điếm Đàng Ngoài nói riêng, mở rộng ra chính là cuộc sống của EIC ở Viễn Đông.