Chương 1: “Tổng quan về tình hình nghiên cứu” tập trung vào các công trình trong và ngoài nước đã được công bố có liên quan tới đề tài của luận án, phân tích những thành tựu mà các nghiên cứu đi trước đã đạt được và một số vấn đề còn cần được giải quyết. - Chương 2: “Bối cảnh Đông Á và quan hệ giữa triều Minh với Đại Việt cuộc thế kỷ XIV-đầu thế kỷ XV” nghiên cứu về bối cảnh khu vực, quan hệ ngoại giao giữa các nước với trọng tâm là mối quan hệ giữa triều Minh với Đại Việt, từ đó làm rõ vị thế của Đại Việt trong chính sách đối ngoại của triều Minh, những chuyển biến của lịch sử cuối thế kỷ XIV-đầu thế kỷ XV để thấy được những tiền đề dẫn tới sự xâm lược Đại Việt của triều Minh. - Chương 3: “Cuộc chiến tranh xâm lược và chế độ cai trị của triều Minh ở Đại Việt” nghiên cứu về nguồn gốc, sự bùng phát của cuộc chiến tranh xâm lược và chế độ và các chính sách cai trị của triều Minh ở Đại Việt. - Chương 4: “Nhận xét về sự xâm lược và cai trị của triều Minh ở Đại Việt trong bối cảnh Đông Á” luận giải về các vấn đề lên quan tới cuộc xâm lược và sự cai trị của triều Minh ở Đại Việt, đặc biệt là những hệ quả của nó với Đại Việt, Trung Quốc và Đông Á, những mối liên hệ và tác động của nó tới các nước ở Đông Bắc Á, Đông Nam Á và sự mở rộng ảnh hưởng của triều Minh.
13 z Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Cuộc chiến xâm lược và sự thống trị của triều Minh ở Đại Việt đầu thế kỷ XV là một sự kiện quan trọng trong lịch sử Việt Nam và Trung Quốc cũng như trong lịch sử quan hệ ngoại giao hai nước, được đề cập tới rất nhiều trong các nghiên cứu của học giả Việt Nam và quốc tế. Vấn đề này cũng luôn được trình bày trong phần lớn các bộ thông sử của Việt Nam, Trung Quốc và lịch sử vương triều Minh, vương triều Trần, Hồ và vương triều Lê sơ. Trong phạm vi luận án, chúng tôi đề cập tới những nghiên cứu tiêu biểu, quan trọng, có nội dung gần với đề tài và liên quan mật thiết tới luận án. Những nghiên cứu của Việt Nam Do những mối liên hệ thường xuyên giữa lịch sử Trung Hoa và Việt Nam, quan hệ Trung Quốc-Việt Nam được nhắc đến rất nhiều trong sách lịch sử, các chuyên khảo, các công trình nghiên cứu.
Trong phần lớn tài liệu có đề cập tới ngoại giao Trung-Việt thế kỷ XIV, XV đều nhắc tới cuộc xâm lược của triều Minh ở những mức độ khác nhau. Tuy nhiên, theo thống kê của chúng tôi, số lượng các nghiên cứu tập trung vào vấn đề này không nhiều. Chúng tôi xin nêu ra một số công trình tiêu biểu có liên quan như sau: Trong những tài liệu viết về quan hệ Trung-Việt trong lịch sử, hai cuốn sách cuốn sách Chuyện đi sứ, tiếp sứ thời xưa (2001) [39] và bộ sách về Bang giao Đại Việt (2005) [38 & 38] của tác giả Nguyễn Thế Long đã phác dựng một về diễn trình và những sự kiện xảy ra trong quan hệ Trung Quốc-Việt Nam trong thời phong kiến. Trong những tác phẩm này, việc đi lại và các hoạt động sứ giả được nêu lên khá chi tiết, nhưng tác giả chủ yếu trình bày theo hình thứ kể và mô tả hoạt động, diễn tiến các sự kiện, không nghiên cứu và trình bày một cách hệ thống về các vấn đề lý thuyết trong quan hệ hai nước.
Vì lý do ấy, trong các công trình này, tác giả chỉ đề cập đên sự xâm lược của triều Minh với Đại Việt như một phần trong lịch sử quan hệ ngoại giao của hai nước, một sự kiện dẫn tới sự đô hộ của Trung Quốc tại Việt Nam mà không nghiên cứu về những tác động của khu vực dẫn tới sự kiện này hay những ảnh hưởng trở lại của nó với lịch sử khu vực. 14 z Cuốn chuyên khảo Ngoại giao Việt Nam từ thưở dựng nước đến trước cách mạng tháng Tám 1945 (2001) [20] của Học viện quan hệ quốc tế có nội dung bao trùm lịch sử Việt Nam từ thời Bắc thuộc, các triều đại phong kiến Việt Nam cho tới nửa đầu thế kỷ XX. Đối với vấn đề mà đề tài quan tâm, cuốn sách đã tập trung nhiều vào chiến tranh và hoạt động quân sự giữa Việt Nam và Trung Quốc, mô tả và thống kê nhiều sự kiện lịch sử, chiến sự được ghi chép trong các thư tịch cổ. Điểm mạnh của công trình này là đã phần nào phục dựng lại được diễn biến và diện mạo những sự kiện lịch sử, trong đó có cuộc xâm lược của triều Minh.
Tuy thế, những mặt khác của hoạt động ngoại giao giữa hay nước như hoạt động sứ giả, quá trình đấu tranh ngoại giao của triều Hồ, sự thay đổi thái độ của Minh Thành Tổ, và những mối liên hệ giữa quan hệ hai nước với bối cảnh chung của Đông Á… còn chưa được nghiên cứu ở tầm mức tương xứng. Hơn thế nữa, do dựa chủ yếu vào những ghi chép từ các thư tịch cổ nhiều thuật ngữ được sử dụng trong cuốn sách và cách lý giải và lý thuyết được nêu ra trong cuốn sách, theo chúng tôi, còn nhiều chỗ chưa chính xác và thỏa đáng. Chuyên khảo Tấu biểu đấu tranh Ngoại giao của Nguyễn Trãi (2003) [49] của tác giả Nguyễn Văn Nguyên là một công trình nghiên cứu công phu, trong đó tác giả đã trình bày về bản chất, truyền thống của chính sách đối ngoại và tư tưởng của người Trung Hoa về các dân tộc xung quanh. Trên cơ sở đó, chuyên khảo khảo cứu chi tiết về công văn qua lại giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn cuối và sau thời kỳ thống trị của triều Minh (1407-1427) cũng như quá trình đấu tranh ngoại giao của sứ giả và triều Lê sơ để khẳng định nền độc lập.
Công trình này là một nguồn có giá trị tham khảo về những lý thuyết về tư tưởng Hoa-Di và chính sách ngoại giao của Trung Quốc và về mặt sử liệu về thời gian của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và từ khi Đại Việt giành lại nền độc lập và vương triều Lê sơ hình thành. Dù vậy, nghiên cứu này không đề cập nhiều tới cuộc xâm lược của triều Minh và bối cảnh Đông Á trong khoảng đầu thế kỷ XV. Trong số những nghiên cứu liên quan tới đề tài, có rất nhiều bài viết, chuyên khảo về quan hệ Trung-Việt, về những ảnh hưởng của Trung Quốc với Việt Nam và Đông Á, hay về các vấn đề lý thuyết liên quan đến bối cảnh lịch sử, kinh tế, chính trị Đại Việt và Đông Á cho đến thế kỷ XV như: Nghiên 15 z cứu Sự bành trướng ra biển của người Trung Hoa (1980) của Stepanov đã được dịch sang tiếng Việt [63]; công trình Chủ nghĩa bành trướng bá quyền Trung Quốc ở Đông Nam Á (1983) của Nhuận Vũ [74]; công trình: Bước đầu tìm hiều tiếp xúc và giao lưu văn hóa Việt-Hoa trong lịch sử (1998) của Trung tâm nghiên cứu xã hội và phát triển [70]; công trình Ngoại giao Đại Việt- Trung Quốc (2000) của tác giả Lưu Văn Lợi [40]; bài viết “Nguyên nhân di cư và các dạng di trú của người Hoa trong lịch sử” (2000) của tác giả Trần Khánh [19]; bài viết “Sự khẳng định chủ quyền quốc gia của các nhà nước quân chủ Việt Nam” (2004) của tác giả Vũ Thị Phụng [53]; luận văn Ngoại thương Trung Quốc với khu vực Đông Nam Á từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XVII (2005) của Dương Văn Huy [18]; bài viết “Đại Việt và thương mại biển Đông từ thế kỷ X đến thế kỷ XV” (2004) của Momoki Shiro (bài viết tiếng Anh được dịch sang tiếng Việt) [45&112]; cuốn sách Lịch sử ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc (từ khởi thủy đến thế kỷ XVIII) (2018) của Văn Tân [64a]. Trong số nhiều nghiên cứu ở Việt Nam liên quan đến sự bành trướng ảnh hưởng và thế lực của Trung Quốc và những truyền thống ngoại giao của Trung Quốc trong lịch sử, đáng chú ý có bài viết “Về chính sách ngoại giao của Trung Quốc với Việt Nam trong lịch sử” (1979) của tác giả Văn Tân đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử [64].
Trong bài viết của mình, tác giả đã trình bài đường lối ngoại giao và những ấm mưu, sự xâm lược Việt Nam của Trung Quốc theo từng vương triều từ thời Tống cho tới hết thời vương triều Thanh và lên án mạnh mẽ những chính sách bành trướng của người Trung Quốc. Tuy nhiên, khi bàn về chính sách ngoại giao của Trung Quốc thời Minh, tác giả chỉ đề cập tới cuộc chiến tranh xâm lược Đại Việt, sự thống trị của triều Minh ở Việt Nam và quá trình người Việt đấu tranh giành độc lập. Các vấn đề liên quan tới sự thiết lập và duy trì ngoại giao thời kỳ trước Minh Thành Tổ, và sự tái thiết bang giao sau khi vương triều Lê ở Đại Việt hưng khởi không được nhắc đến. Tương tự như vậy, bài viết “Quan hệ Trung – Việt và Việt – Trung” (1979) của tác giả Văn Phong trên Nghiên cứu Lịch sử [50] dù có phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian từ thời Tần tới hết thời Mãn Thanh, nhưng cũng chủ yếu tập trung đến chính sách bành trướng của Trung Quốc, ít đề cập tới những biểu hiện khác của quan hệ ngoại giao.
Nhiều nghiên cứu của Việt Nam trong khoảng thời gian cuối thập niên 1970 và thập niên 1980 16 z đều có những nội dung tương tự. Tôi cho rằng việc bỏ qua những biểu hiện của sự thiết lập quan hệ bang giao là thiếu sót, vì như vậy khó có thể cho thấy bản chất và nguồn gốc của sự bành trướng và xâm lược của Trung Quốc với Việt Nam trong các mối liên hệ giữa hai quốc gia về kinh tế và chính trị và các truyền thống trong ngoại giao hai nước. Trong xu thế nghiên cứu về lịch sử thương mại ở Đông Bắc Á, Đông Nam Á đang được nhiều người quan tâm đã nổi bật lên các công trình liên quan tới lịch sử thương mại Đông Á thế kỷ XV. Trong số những công trình xem xét mối liên hệ giữa ngoại giao và thương mại, có thể kể tới cuốn sách Quan hệ của Nhật Bản với Đông Nam Á thế kỷ XV-XVII (2003) [26] và bài viết “Quan hệ của vương quốc Ryukyu với các nước Đông Nam Á thế kỷ XIV-XVI” (2003) [25] của tác giả Nguyễn Văn Kim.