Chương 1 TỔNG QUAN VỀ SỰ TRUYỀN DẪN LÃI SUẤT CỦA CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ ĐẾN LẠM PHÁT 1. Lý thuyết về lạm phát 1. Khái niệm và đo lường lạm phát Lạm phát là sự tăng lên liên tục và kéo dài của mức giá chung theo thời gian. Lạm phát xảy ra khi có sự tăng giá của hàng loạt các loại hàng hóa chứ không phải của riêng một mặt hàng nào, và sự tăng giá này là liên tục, kéo dài chứ không phải tăng một vài lần rồi dừng lại.
Lạm phát được đặc trưng bởi chỉ số chung của giá cả của toàn bộ nền kinh tế, do việc tính toán giá cả của toàn bộ hàng hóa là khó khăn nên trong thực tế lạm phát thường được tính toán bằng chỉ số giá tiêu dùng CPI (Consumer Price Index), CPI không tính mức giá của cả nền kinh tế mà chỉ tính trên giá của một rổ hàng hóa và dịch vụ đại diện. Thông thường để tính CPI người ta chọn một năm làm gốc, khi đó CPI thời điểm t được tính là: ∑ = 100% ∑ Với P là giá của hàng hóa hay dịch vụ i ở năm t, P Q là giá và sản lượng của hàng hóa hay dịch vụ i ở năm gốc. Để biết một đơn vị GDP điển hình của kỳ nghiên cứu có mức giá bằng bao nhiêu phần trăm so với mức giá của năm cơ sở người ta dùng chỉ số giảm phát GDP (GDP deflator), hay còn gọi là chỉ số điều chỉnh GDP, ký hiệu là DGDP. ℎ ℎĩ ∑ = 100% = 100% ℎự ế ∑ Với P Q là giá và sản lượng của hàng hóa hay dịch vụ i ở năm t, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 P là giá của hàng hóa hay dịch vụ i ở năm gốc.
Lạm phát cơ bản (Core Inflation) là tỷ lệ lạm phát thể hiện sự thay đổi mức giá mang tính chất lâu dài mà loại bỏ những thay đổi mang tính tạm thời. Chỉ số lạm phát cơ bản được tính trên chỉ số CPI sau khi loại bỏ một số nhóm hàng hoá và dịch vụ mà giá của chúng phản ánh sai lệch sự biến động mức giá chung. Ngoài ra để đánh giá lạm phát người ta còn sử dụng các chỉ số khác như: chỉ số giá sản xuất (PPI – Production Price Index), chỉ số giá bán buôn (WPI – Whosesale Price Index), chỉ số giá bán lẻ (RPI – Retail Price Index). Phân loại lạm phát Căn cứ vào định lượng Lạm phát vừa phải: là lạm phát một con số, có tỷ lệ lạm phát dưới 10% một năm.
Lạm phát vừa phải làm cho giá cả biến động tương đối. Trong thời kì này nền kinh tế hoạt động một cách bình thường, đời sống của người lao động ổn định. Sự ổn định đó được biểu hiện: giá cả tăng chậm, lãi suất tiền gửi không cao, không xảy ra tình trạng mua bán và tích trữ hàng hóa với số lượng lớn…Có thể nói đây là mức lạm phát mà nền kinh tế chấp nhận được, tùy theo chiến lược phát triển kinh tế từng thời kỳ mà chính phủ có thể chủ động định hướng duy trì một tỷ lệ lạm phát là bao nhiêu để gắn với một số mục tiêu kinh tế khác như kích thích tăng trưởng kinh tế, tăng cường xuất khẩu, giảm tỷ lệ thất nghiệp. Lạm phát phi mã: là lạm phát xảy ra khi giá cả tăng tương đối nhanh với tỷ lệ 2 con số một năm.
Nếu lạm phát 2 con số nhưng ở mức thấp thì nền kinh tế vẫn có thể chấp nhận được, nhưng nếu liên tục duy trì mức lạm phát này hoặc lạm phát ở mức cao thì sẽ làm cho giá cả chung tăng lên nhanh chóng, gây biến động lớn về nền kinh tế; khi đó đồng tiền sẽ mất giá nhanh, người dân tích trữ hàng hóa, vàng bạc, bất động sản và chuyển sang nắm giữ ngoại tệ mạnh để làm phương tiện thanh toán. Như vậy, lạm phát sẽ ảnh hưởng xấu đến sản xuất và thu nhập. Bên cạnh đó lạm phát phi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 mã còn là mối đe dọa đối với sự ổn định của nền kinh tế, nếu không kiểm soát được thì nền kinh tế rất có thể rơi vào tình trạng siêu lạm phát. Siêu lạm phát: là lạm phát 3 con số 1 năm, xảy ra khi lạm phát đột biến tăng lên với tốc độ rất nhanh, tỷ lệ lạm phát cao và thường gắn liền với các biến cố lớn dẫn đến đảo lộn trật tự xã hội như chiến tranh, khủng hoảng chính trị; khi đó sự thâm hụt ngân sách khiến chính phủ phải phát hành tiền để bù đắp, tạo cơ hội cho siêu lạm phát xảy ra.
Tốc độ và tỷ lệ siêu lạm phát vượt xa lạm phát phi mã, tốc độ lưu thông tiền tệ tăng kinh khủng, giá cả tăng nhanh và không ổn định, tiền lương thực tế của người lao động bị giảm mạnh, tiền tệ mất giá nhanh chóng, thông tin không còn chính xác, các yếu tố thị trường bị biến dạng và hoạt động sản xuất kinh doanh lâm vào tình trạng rối loạn, mất phương hướng. Tóm lại, siêu lạm phát làm cho đời sống và nền kinh tế suy sụp một cách nhanh chóng. Căn cứ vào định tính Lạm phát cân bằng và lạm phát không cân bằng: lạm phát được gọi là cân bằng khi nó tăng tương ứng với thu nhập thực tế của người lao động, tăng phù hợp với hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp. Do đó không gây ảnh hưởng đến đời sống hàng ngày của người lao động và đến nền kinh tế nói chung.
Ngược lại lạm phát không cân bằng tăng không tương ứng với thu nhập của người lao động, trên thực tế đây là loại lạm phát thường hay xảy ra. Lạm phát dự đoán trước và lạm phát bất thường: lạm phát dự đoán trước là loại lạm phát xảy ra hàng năm trong một thời kì tương đối dài và tỷ lệ lạm phát ổn định đều đặn. Khi đó người dân đã quen với tình trạng lạm phát đó và đã có sự chuẩn bị trước để dự đoán trước được tỷ lệ lạm phát trong các năm tiếp theo. Do đó không gây ảnh hưởng đến đời sống, đến kinh tế.
Lạm phát bất thường xảy ra đột biến mà có thể từ trước chưa xuất hiện .Loại lạm phát này ảnh hưởng đến tâm lý ,đời sống người dân vì họ chưa kịp thích nghi. Từ đó mà loại lạm phát này sẽ gây ra biến động đối với nền kinh tế và niềm tin của nhân dân vào chính phủ có phần giảm sút. Trong thực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 tế lịch sử của lạm phát cho thấy lạm phát ở nước ta đang phát triển thường diễn ra trong thời gian dài, vì vậy hậu quả của nó phức tạp và trầm trọng hơn. Các nhà kinh tế đã chia lạm phát thành 3 loại với tỷ lệ khác nhau: lạm phát kinh niên kéo dài trên 3 năm với tỷ lệ lạm phát dưới 50% một năm, lạm phát nghiêm trọng thường kéo dài hơn 3 năm với tỷ lệ lạm phát trên 50% và siêu lạm phát kéo dài trên một năm với tỷ lệ lạm phát trên 200% một năm.
Nguyên nhân gây nên lạm phát Lạm phát do cầu kéo: xảy ra khi tổng cầu tăng mạnh còn mức sản lượng đã đạt mức sản lượng tiềm năng, khi đó lượng cung sẽ không đủ để đáp ứng lượng cầu trên thị trường dẫn đến thiếu hụt hàng hóa, theo quy luật cung cầu thì mức giá sẽ tăng lên và gây ra lạm phát. Như hình dưới ta có thể thấy: khi có sự gia tăng trong tổng chi tiêu, dẫn đến sự gia tăng tổng cầu làm cho đường tổng cầu dịch chuyển sang phải từ AD0 đến AD1, làm cho mức giá tăng lên từ P0 đến P1 và gây ra lạm phát. Nguồn: Mankiw (2003) Hình 1-1: Lạm phát cầu kéo qua mô hình tổng cung, tổng cầu Lạm phát do chi phí đẩy: khi chi phí sản xuất của doanh nghiệp như tiền lương, giá cả nguyên liệu đầu vào, máy móc, chi phí bảo hiểm cho công nhân, thuế. gia tăng, điều này làm tổng chi phí sản xuất của doanh nghiệp gia tăng.
Để đảm bảo duy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 trì mức lợi nhuận doanh nghiệp sẽ tăng giá thành sản phẩm và làm mức giá chung của toàn thể nền kinh tế cũng sẽ tăng lên theo, gây ra lạm phát. Như hình vẽ ta có thể thấy tổng cung (AS) dịch chuyển sang trái (AS0 đến AS1) do chi phí sản xuất tăng lên. Nguồn: Mankiw (2003) Hình 1-2: Lạm phát chi phí đẩy qua mô hình tổng cung, tổng cầu Lạm phát do chính sách: xảy ra khi lượng tiền trong lưu thông được đưa vào nhiều hơn so với mức tăng của sản lượng quốc gia, điều này thường xảy ra khi thực hiện chính sách tiền tệ mở rộng nhằm kích cầu, mua ngoại tệ nhằm tránh đồng nội tệ bị mất giá hay do thâm hụt ngân sách. Khi cung tiền M2 tăng nhanh hơn mức tăng của GDP tức là đồng tiền đang mất giá, làm gia tăng lạm phát.
Lạm phát do lạm phát kỳ vọng: do tính tăng giá dai dẳng của lạm phát, lạm phát kỳ vọng hàm ý lạm phát của năm nay sẽ bằng lạm phát của năm trước hoặc lạm phát trung bình của một thời kỳ trước đó. Lạm phát kỳ vọng có ảnh hưởng lớn ở những nước thường xảy ra lạm phát ở mức cao như Việt Nam. Chính mức độ cao và dai dẳng của lạm phát quá khứ đã dần hình thành mức độ kỳ vọng lạm phát cao trong người dân và có thể dẫn đến khả năng kiểm soát của Chính phủ sẽ rất khó khăn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tác động của lạm phát đối với nền kinh tế Tác động tiêu cực Chi phí mòn giày: vì lạm phát làm giảm giá trị thực tế của số tiền mặt mà chúng ta nắm giữ, để tránh sự mất giá của đồng tiền một trong những cách để thực hiện điều đó là giữ ít tiền mặt hơn và đến ngân hàng thường xuyên hơn để gửi tiền. Chi phí bỏ ra để giảm lượng tiền nắm giữ được gọi là chi phí mòn giày của lạm phát. Vì phải đến ngân hàng thường xuyên hơn nên giày bị mòn nhanh hơn, đây là cái giá mà chúng ta phải trả so với khi không có lạm phát. Chi phí thực đơn: hầu hết các doanh nghiệp không thay đổi giá hằng ngày, mà thường thông báo giá và giữ giá ổn định bởi vì họ phải chịu chi phí cho việc thay đổi giá.
Các chi phí này bào gồm chi phí in bảng giá mới, chi phí in catalogue giới thiệu sản phẩm mới, chi phí gửi bảng giá mới cho khách hàng.