phần mở đầu, sự nghiệp phát triển nông thôn là công việc của chính người dân nông thôn, với ý nghĩa đó họ phải được tham gia vào các quá trình kinh tế xã hội diễn ra và có ảnh hưởng đến chính cuộc sống của họ bằng các phương pháp và công cụ hiệu quả nhất. Ngoài ra, với tỷ lệ dân cư sinh sống ở vùng nông thôn cao, nghiên cứu cũng mong muốn góp phần xác định lại những ảnh hưởng mang tính tất yếu của các cộng đồng dân cư nông thôn đối với toàn bộ tiến trình hình thành và phát triển xã hội nông Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển cơ sở hạ tầng ở nông thôn 4 Nguyễn Tiến Dũng Luận văn Thạc sỹ Xã hội học thôn và các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong thời kỳ hội nhập và mở cửa. Cuối cùng, trên cơ sở toàn bộ kết quả nghiên cứu, đề tài cũng mong muốn sẽ đóng góp được một phần đối với chính quyền địa phương trong việc quản lý đời sống kinh tế xã hội ở nông thôn. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.1 Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu này nhằm chỉ ra thực trạng về sự tham gia của người dân trong việc phát triển cở sở hạ tầng ở nông thôn.
Qua đó phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia, dự báo xu hướng của việc người dân tham gia trong tương lai. Nghiên cứu sẽ đưa ra một số kết luận và khuyến nghị cho việc huy động sự tham gia của cộng đồng vào phát triển kinh tế xã hội ở khu vực nông thôn. Dựa vào mục đích đã nêu, nghiên cứu sẽ tập trung vào các nhiệm vụ sau: 3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Làm rõ những khái niệm, những cơ sở lý luận và thực tiễn, phương pháp luận nghiên cứu vấn đề sự tham gia của cộng đồng. Khái quát một số nghiên cứu về sự tham gia của người dân và quá trình phân cấp trên thế giới và Việt Nam.
Phân tích thực trạng về sự tham gia của người dân trong phát triển cơ sở hạ tầng thông qua việc làm rõ nội dung, hình thức và hiệu quả của sự tham gia. Phân tích các nguyên nhân thành công và thất bại trong quá trình huy động sự tham gia của người dân. Phân tích và làm rõ vai trò của các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của người dân trong phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn, qua đó dự báo xu hướng về sự tham gia. Đưa ra các kết luận, nghiên cứu và đề xuất các giải pháp, các khuyến nghị cho việc huy động sự tham gia của người dân đạt hiệu quả cao.
Đối tƣợng khách thể và phạm vi nghiên cứu 4.1 Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sự tham gia của cộng đồng dân cư trong việc phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn. Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển cơ sở hạ tầng ở nông thôn 5 Nguyễn Tiến Dũng Luận văn Thạc sỹ Xã hội học 4.2 Khách thể nghiên cứu Khách thể nghiên cứu của đề tài là những người dân nông thôn tại hai tỉnh Thanh Hóa và Bình Phước.3 Phạm vi nghiên cứu Phạm vi không gian: nghiên cứu được tiến hành tại xã Bù Gia Mập - Phước Long - Bình Phước và xã Thành Minh - Thạch Thành – Thanh Hóa. Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được tiến hành từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2006.4 Giới hạn nghiên cứu của đề tài Đề tài nghiên cứu về sự tham gia của cộng đồng dân cư trong việc phát triển cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, sự tham gia của cộng đồng dân cư là một quá trình rộng lớn và đề tài này sẽ không đề cập đến phạm vi rộng lớn đó.
Đề tài chỉ đề cập đến những nội dung tham gia cơ bản nhất của người dân trong việc phát triển cơ sở hạ tầng quy mô nhỏ ở cấp thôn bản. Cụ thể, đề tài sẽ tập trung vào phân tích sự tham gia của người dân trong việc xây dựng các loại hình công trình sau: Đường giao thông nông thôn (bao gồm cả cầu và đập tràn); Trường học; Trạm y tế; Nhà sinh hoạt cộng đồng/ nhà văn hóa; Chợ nông thôn; Công trình thủy lợi nhỏ; và Công trình nước sạch. Nghiên cứu sẽ tiến hành phân tích sự tham gia của người dân ở việc tiếp nhận thông tin, họp lựa chọn công trình, tham gia vào Ban điều phối dự án xã, tham gia vào tổ giám sát và vận hành bảo dưỡng công trình và tham gia đóng góp các nguồn lực cho việc xây dựng các công trình. Ngoài ra, nghiên cứu cũng sẽ tiến hành phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tham gia như đặc điểm nhân khẩu xã hội, vai trò của chính quyền cơ sở, của các tổ chức trung gian và một số yếu tố về thể chế chính sách.
Sự tham gia của cộng đồng trong nghiên cứu này được xem xét như một quá trình, từ giai đoạn lựa chọn công trình cho đến khi công trình hoàn thiện và bàn giao cho cộng đồng quản lý và sử dụng. Thông qua quá trình đó, sự tham gia của cộng đồng sẽ được biểu hiện ra ở nhiều khía cạnh mang tính xã hội như: hình thức tham Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển cơ sở hạ tầng ở nông thôn 6 Nguyễn Tiến Dũng Luận văn Thạc sỹ Xã hội học gia, mức độ tham gia, hiệu quả tham gia và các tác động về mặt xã hội của sự tham gia đó đối với việc cải thiện đời sống của họ. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghhiên cứu 5.1 Phương pháp luận 5.1 Phương pháp luận Mác – Lênin Chủ nghĩa Duy vật biện chứng và Chủ nghĩa Duy vật Lịch sử cho rằng, thực tế xã hội có thể nhận thức được; và quá trình nhận thức này phải đi từ đơn giản đến phức tạp, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ khía cạnh bên ngoài, không bản chất của các hiện tượng xã hội đến khía cạnh sâu hơn của chúng. Điều đó cũng có nghĩa rằng nhận thức xã hội cần phải bắt đầu từ những nghiên cứu thực nghiệm, song không dừng lại ở đó.
Nói cách khác, không chỉ nên dừng lại ở việc mô tả, quan sát, phân loại các sự kiện mà phải tiếp tục đi xa hơn, sâu hơn vào bản chất của sự kiện xã hội để chỉ ra được tính quy luật xã hội học, để tạo ra các giả thuyết mới, các quan điểm và nhận định khoa học mới cũng như các lý thuyết mới.và chính từ các giả thuyết mới này xuất hiện sự cần thiết các cuộc nghiên cứu xã hội học mới để kểm tra và khẳng định giả thuyết đó. Quá trình này được tiếp tục sẽ giúp chúng ta nhận thức được ngày càng sâu sắc về bản chất của thực tế xã hội [23; 60]. Mặt khác, trong các nghiên cứu xã hội học, phương pháp luận triết học Mác xít yêu cầu không được xem xét các hiện tượng xã hội một cách siêu hình, mà phải xem xét chúng một cách biện chứng. Có nghía là các hiện tượng xã hội cần phải được xem xét một cách hệ thống, chúng cần phải được đặt trong tương quan liên hệ với các sự vật hiện tượng xã hội khác; và chúng cần phải được xem xét trong mối quan hệ có tính quy luật, có sự phục thuộc và quyết định lẫn nhau.
Các sự kiện,hiện tượng xã hội không thể được nghiên cứu như những vật thể bất động, hoặc chỉ có sự thay đổi về số lượng; mà chúng cần phải được nghiên cứu và xem xét như là đang trong trạng thái vận động có tính quy luật, trong đó nhìn nhận sự phát triển bao gồm cả về mặt số lượng và chất lượng Các sự vật hiện tượng cần phải được xem xét ở cả mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài để từ đó có thể thấy được nguồn gốc của sự vận động và phát triển. Các nghiên cứu xã hội học cũng cần phải được đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Có nghĩa là ki phân tích một sự vật hiện tượng xã hội thì cần phải xuất phát từ thực tế lịch sử xã hội cụ thể chứa đựng sự vật hiện tượng đó. Thực tế lịch sử cần được xem xét như cơ sở, mục tiêu, tiêu chuẩn của thông tin thực nghiệm [23; 61].
Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển cơ sở hạ tầng ở nông thôn 7 Nguyễn Tiến Dũng Luận văn Thạc sỹ Xã hội học Vì vậy, đề tài sẽ xem xét sự tham gia của cộng đồng dân cư trong phát triển cơ sở hạ tầng ở nông thôn không phải là một hoạt động mang tính đơn lẻ, mà nó có mối liên hệ biện chứng cũng như mối liên hệ nhân quả với các quá trình kinh tế xã hội khác. Có nghĩa là sự tham gia của người dân, một mặt sẽ tác động lên các quá trình xã hội khác như là một nguyên nhân mang tính khách quan; mặt khác nó lại bị tác động bởi các yếu tố xã hội khác ở ngay chính xã hội nông thôn như một hệ quả tất yếu.2 Một số lý thuyết được sử dung trong nghiên cứu 5.1 Lý thuyết phát triển cộng đồng Phát triển cộng đồng như một khái niệm lý thuyết và thực hành xuất hiện vào những năm 1940 tại các nước thuộc địa của Anh. Năm 1950, Liên hiệp quốc công nhận khái niệm phát triển cộng đồng và khuyến khích các quốc gia sử dụng khái niệm này như một công cụ để thực hiện các chương trình phát triển quốc gia với nhiều chương trình việc trợ quy mô lớn về kỹ thuật, phương pháp và tài chính vào thập kỷ 50 – 60 của thế kỷ trước. Lý thuyết phát triển cộng đồng dựa trên nguyên lý cho rằng mục tiêu cuối cùng của PTCĐ là tạo ra sự chuyển biến xã hội trong đó tăng cường năng lực tổ chức, khả năng đoàn kết xã hội, hướng tới khả năng nâng cao tính cộng đồng.
Trọng tâm của PTCĐ là con người (thành viên của cộng đồng) và phát triển con người vì con người. Điều này có nghĩa thước đo của phát triển được hiểu theo nghĩa rộng của khái niệm này, tăng trưởng kinh tế chỉ là một trong những khía cạnh của phát triển. Những tiến bộ về vật chất không kèm theo sự phát triển của khả năng con người và định chế xã hội chỉ là những thành công có tính thời hạn và không bền vững. Do vậy, mục tiêu bao trùm của PTCĐ là góp phần mở rộng và phát triển các nhận thức và hành động có tính chất hợp tác trong cộng đồng, phát triển năng lực tự quản cộng đồng.
