Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN 1. Quan niệm về tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 1. Quan niệm về tài liệu văn học Từ xa xưa, TLVH đã có sự gắn kết chặt chẽ với lịch sử, thậm chí người ta còn coi “văn sử bất phân”. Nó như một tấm gương trong suốt phản chiếu đời sống con người tại thời điểm đó, là sợi dây khăng khít giữa quá khứ và hiện tại.
Theo từ điển“150 thuật ngữ văn học” của các tác Lại Nguyên Ân cho rằng các TPVH là “Công trình nghệ thuật ngôn từ; kết quả hoạt động sáng tác (lao động nghệ thuật) của cá nhân nhà văn, hoặc kết quả nỗ lực sáng tác của tập thể; đơn vị độc lập cơ bản của văn học”[1; tr.359], do vậy các công trình nghệ thuật đều phản ánh rõ ràng các mối quan hệ, sự kiện, hiện tượng, các cung bậc cảm xúc, tâm lí của con người tại thời điểm đó. Chính vì con người là loài động vật cấp cao có tri giác, đa số thiên về cảm xúc cho nên các TPVH với các hình tượng cụ thể, xúc cảm chân thực luôn có tác động mạnh mẽ đến tâm lí người đọc. Trong các TLVH phản ánh hiện thực xã hội ở mỗi thời kì, chắc chắn rằng các tác giả trước khi viết đã phải rất am hiểu bản chất vấn đề, phải nhìn nhận, phải đánh giá rất khách quan sự kiện muốn viết. Có rất nhiều tác phẩm văn học thực chất như một tư liệu lịch sử chân thực như “Nam Quốc Sơn Hà” của Lý Thường Kiệt, “Bình Ngô Đại cáo” của Nguyễn Trãi, “Hịch tướng sĩ” của Trần Hưng Đạo, bản “Tuyên ngôn độc lập” của chủ tịch Hồ Chí Minh hay các tác phẩm phản ánh hiện thực xã hội như “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, “Những người khốn khổ” của Victor Huygo, “Chiến tranh và hòa bình” của L.Tonxtoi, “Chí phèo” của Nam Cao, “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng… tất cả các TPVH này đều thể hiện chi tiết thực trạng xã hội đương thời, nó có mối liên kết không nhỏ với các sự kiện lịch sử chúng ta cần tìm hiểu.
Như vậy, TLVH có vai trò quan trọng trong quá trình DHLS. Việc sử dụng TLVH không những minh họa cụ thể hơn cho những nội dung lịch sử được đề cập mà 9 nó còn có vai trò khắc sâu kiến thức, giúp HS dễ dàng ghi nhớ các vấn đề lịch sử và kích thích hứng thú học tập ở các em. Mối quan hệ giữa kiến thức văn học với kiến thức lịch sử Như trên đã khẳng định, văn học và sử học có mối liên kết mật thiết với nhau. Đối tượng khai thác của văn học và sử học đều xoay quanh con người, xoay quanh xã hội loại người.
Nếu như văn học ca ngợi vẻ đẹp quê hương đất nước, ca ngợi phẩm chất con người hay lên án những thói hư tật xấu trong xã hội thì lịch sử cũng ca ngợi những công lao to lớn của nhân vật lịch sử cụ thể, ca ngợi thiên nhiên hùng vĩ hay phán xét công bằng đối với những người có công - có tội với đất nước. Thực tế chỉ ra rằng, có không ít người vừa làm nhà văn, nhà thơ, vừa làm một nhà sử học. Tiêu biểu là Ngô Sĩ Thời, Ngô Thời Nhậm, Nguyễn Nhiếm, Trịnh Sâm, Ngô Thế Lân, Cao Bá Quát…với những tập thơ nổi tiếng như “Toàn Việt thi tập”, “Hoàng Việt văn hải” của Lê Quý Đôn, “Lịch triều thi sao” của Bùi Huy Ích… Như chúng ta đã biết, lịch sử là tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ. Chính vì vậy trong khoa học lịch sử đều dựa vào những sự kiện có thật, nhân vật thật ở từng giai đoạn lịch sử nhất định để khắc họa lại bức tranh quá khứ một cách khách quan nhất, chính xác nhất.
Trong lĩnh vực văn học cũng vậy. Mặc dù có những tác phẩm xây dựng hình ảnh nhân vật, sự kiện, hiện tượng không có thật, mang nhiều yếu tố hư cấu, hoang đường hay có tác phẩm xây dựng hình tượng nhân vật dựa trên nhân vật lịch sử có thật, sự kiện thật thì tựu chung để hoàn thiện một tác phẩm, các tác giả đều phải nghiên cứu hoàn cảnh lịch sử, đặc điểm xã hội con người thời đó mới có cơ sở để viết nên, bởi mỗi thời điểm khác nhau thì hoàn cảnh lịch sử, đặc điểm xã hội cũng khác nhau. Nội dung của bất kì TPVH nào cũng phán ánh hiện thực xã hội qua con mắt nhìn chủ quan của tác giả. Dù các TPVH có phản ánh đúng hay sai thì chúng ta cũng không thể phủ nhận được vai trò của thực xã hội trong việc tác động vào nhận thức của con người.
Bên cạnh đó, chúng ta cũng biết rằng văn học là một hình thái ý thức thuộc thượng tầng kiến thức. Mỗi nền văn học đều sinh ra ở một hình thái xã hội nhất định, một giai cấp nhất định. Văn học không tách biệt với bất kì hiện thực xã hội nào, từ mặt 10 chính trị, kinh tế cho đến xã hội. Khi muốn nghiên cứu về một tác giả, tác phẩm hay một trào lưu văn học nào đó thì chắc chắn trước tiên phải nghiên cứu hoàn cảnh xã hội đương thời hay chính là lịch sử ở thời điểm đó.
Chính vì vậy, TLVH có vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử nói chung và việc sử dụng TLVH vào dạy học lịch sử nói riêng. Tóm lại, lịch sử và văn học có mối quan hệ mật thiết với nhau. Nó khẳng định giá trị của nhau ở nhiều góc độ và trong DHLS hay nghiên cứu lịch sử, không thể nào bỏ qua nguồn tư liệu lịch sử trong văn học. Ngược lại, khi nghiên cứu hay giảng dạy văn học, nếu bỏ qua quá trình tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử gắn với tác phẩm đó thì giá trị nội dung và ý nghĩa truyền đạt cũng mất dần đi.
Các loại tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông. TLVH có nhiều thể loại khác nhau, mỗi loại TLVH mang trong mình một đặc điểm riêng. Chính vì vậy, khi sử dụng TLVH, người GV cần phải xác định độ tin cậy, chính xác, mức độ phản ánh hiện thực khách quan để bài học đạt hiệu quả cao nhất. Trong quá trình DHLS ở trường THPT, GV có thể sử dụng một số loại TLVH sau đây: Thứ nhất, các tác phẩm văn học dân gian.
Văn học dân gian là các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ được nhân dân sáng tạo ra và lưu truyền bằng miệng qua các thế hệ, các thời kì lịch sử từ thời công xã nguyên thủy cho tới ngày nay. Văn học dân gian là loại hình văn học phong phú, bao gồm nhiều thể loại. Mỗi thể loại có những đặc trưng riêng biệt của nó. Ví dụ: Chuyện cổ tích, chuyện ngụ ngôn, sử thi, truyền thuyết… Đây là loại tài liệu có giá trị cao vì nó phản ảnh nhiều mặt hiện thực xã hội thời điểm đó mà đôi khi lịch sử không kịp ghi chép lại.
Khi nói về văn học dân gian, chúng ta sẽ nhớ đến ngay đặc trưng riêng biệt của loại hình văn học này. Đây là loại hình văn học mang tính truyền miệng, truyền từ đời này sang đời khác, truyền từ người này sang người khác, từ địa phương này sang địa phương khác nên rất nhiều tác phẩm văn học dân gian xuất hiện nhiều dị bản. Bên cạnh đó, với tính chất ra đời từ sáng tác tập thể tức là có một người khởi xướng đầu tiên, tác phẩm hình thành và sau đó được tập thể tiếp nhận. Qua quá trình lưu truyền, các tác 11 phẩm văn học dân gian được người tiếp nhận sáng tác lại làm cho tác phẩm biến đổi dần, hoàn thiện, phong phú thêm về nội dung cũng như hình thức nghệ thuật.
Văn học dân gian là tài sản chung của một tập thể nên mỗi cá nhân đều có thể sửa chữa, bổ sung tác phẩm văn học dân gian theo quan điểm và khả năng nghệ thuật của bản thân. Nếu nắm rõ các đặc điểm này, người GV khi sử dụng văn học dân gian biết loại bỏ các yếu tố hư cấu, thần bí, hoang đường thì sẽ phát hiện những yếu tố lịch sử trong các tác phẩm văn học dân gian. Những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết, sử thi sẽ là nguồn tài liệu bổ ích làm sinh động, chân thực những bài học lịch sử cụ thể. Ví dụ: khi HS đọc tác phẩm văn học dân gian truyền thuyết “Thánh Gióng” nếu loại bỏ các yếu tố hoang đường thì HS sẽ nhận thấy rõ hoạt động đời sống sinh hoạt, lao động, đấu tranh chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta thời Văn Lang thông qua các sự kiện được thể hiện khá chân thực trong tác phẩm.
Từ đó, HS hiểu được yêu cầu cấp thiết chống giặc ngoại xâm thời bấy giờ như thế nào. Bên cạnh đó, còn giúp người đọc nhận thấy vai trò của công cụ bằng sắt trong sản xuất và chiến đấu. Các tác phẩm văn học dân gian không chỉ minh họa sinh động sự kiện lịch sử cần học mà nó còn có vai trò làm cho bài giảng trở nên hấp dẫn hơn, tạo không khí học lịch sử gần gũi, dễ hiểu hơn. Việc sử dụng TLVH vào DHLS không chỉ góp phần làm nâng cao chất lượng giáo dục mà còn bồi đắp cho các em tình yêu quê hương, đất nước.
Trau dồi vốn văn hóa truyền thống, ít nhiều có tác dụng giáo dục về mặt đạo đức của HS. Thứ hai, kí sự, hồi kí, nhật kí của các nhân vật lịch sử. Những tác phẩm này mang màu sắc quan điểm cá nhân vì họ chính là người trong cuộc, trải nghiệm những sự kiện lịch sử đã qua, ghi chép lại, miêu tả, tường thuật lại một cách chi tiết, tỉ mỉ bằng chính con mắt, chính xúc cảm của mình. Qua cách kể truyện của ngôi thứ nhất, khi sử dụng thể loại TLVH này vào DHLS ở mỗi tiết học, HS sẽ được trải nghiệm giống như hoà mình làm chính tác giả, như bản thân trực tiếp chứng kiến và hồi tưởng lại một cách chân thực nhất.
Từ đó, khơi gợi những cảm xúc mãnh liệt ở các em. Khi các em đã có những xúc cảm yêu cầu thì nội dung bài học đi vào trong tâm trí các em rất thoải mái nhẹ nhàng, đơn giản mà khắc nhớ rất sâu. Cùng với đó nó còn phát triển thái độ và đạo đức của HS. Các em sẽ cảm thấy yêu ghét rõ 12 ràng hơn, cảm thấy biết ơn hơn, ngưỡng mộ hay mến phục hơn.