CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ 1. Dạy học tích cực Dạy học là một hoạt động xã hội đặc biệt, được diễn ra trong những điều kiện, bối cảnh rất đặc thù, vừa mang tính khái quát, vừa có tính riêng biệt, cá nhân. Xét dưới góc độ hoạt động xã hội, hiệu quả của quá trình này phụ thuộc vào sự thành công trong tương tác, mức độ thể hiện “sự tham gia trực tiếp” và “tính tích cực” của hai chủ thể là giáo viên và học sinh. Khái niệm dạy học tích cực Dạy học tích cực là một quá trình phức hợp gồm nhiều hoạt động có cấu trúc đan xen chặt chẽ.
Là quá trình truyền đạt, tổ chức quản lí và điều khiển việc lĩnh hội thông tin, quá trình giao tiếp để hướng dẫn, hỗ trợ người học, mọi hoạt động, mọi nguồn lực cần huy động để biến “người học thành trung tâm của việc học của chính họ”. Các hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập. Trong thực tế đã có nhiều nghiên cứu được triển khai về vấn đề tổ chức quá trình dạy học hiệu quả và mức độ tương tác giữa hai chủ thể này, vận dụng đa dạng các học thuyết về hành vi, kiến tạo xã hội, kiến tạo nhận thức, tâm lý học thần kinh nhận thức, sư phạm tương tác… Theo quan điểm lí luận dạy học hiện đại tổ chức dạy học hiệu quả là quá trình được vận hành theo nguyên lý “hỗ trợ tích cực” (hiểu theo nghĩa rộng) và “chủ động kiến tạo”. Các đặc điểm tính tích cực của học sinh: Tính tích cực là sự biểu hiện nỗ lực cá nhân (bằng thái độ, tình cảm, ý chí…) trong quá trình tác động đến đối tượng nhằm thu được kết quả cao trong hoạt động nhận thức và cải tạo thực tiễn.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tính tích cực của học sinh có mặt tự phát và mặt tự giác: - Mặt tự phát của tính tích cực là những yếu tố tiềm ẩn, bẩm sinh thể hiện ở tính tò mò, hiếu kì, hiếu động, linh hoạt và sôi nổi trong hành vi mà trẻ đều có, trong mức độ khác nhau. Cần coi trọng tính tự phát này, cần nuôi dưỡng, phát triển chúng trong dạy học. - Mặt tự giác của tính tích cực là trạng thái tâm lý. Tính tích cực có mục đích và có đối tượng rõ rệt, do đó có hoạt động để chiếm lĩnh đối tượng đó.
Tính tích cực tự giác thể hiện ở óc quan sát, tính phê phán trong tư duy, trí tò mò khoa học. Trong dạy học, tính tích cực nhận thức được biểu hiện ở những dấu hiệu: hăng hái trả lời các câu hỏi của GV, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kỹ năng đã được học để nhận thức vấn đề mới; tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản lòng trước những tình huống khó khăn. Tính tích cực nhận thức phát sinh không phải chỉ từ nhu cầu nhận thức mà cả từ nhu cầu bậc thấp như nhu cầu sinh học, nhu cầu đạo đức, thẩm mỹ, nhu cầu giáo lưu văn hóa. Hạt nhân cơ bản của tính tích cực nhận thức là hoạt động tư duy của cá nhân được tạo nên do sự thúc đẩy của hệ thống nhu cầu đa dạng.
Tính tích cực nhận thức và tính tích cực học tập có liên quan chặt chẽ với nhau, nhưng không đồng nhất với nhau. Có một số trường hợp, có thể tính tích cực học tập thể hiện ở sự tích cực bên ngoài, mà không phải là tính tích cực tư duy. Đó là điều cần lưu ý khi đánh giá tính tích cực nhật thức của học sinh. Các đặc trưng của dạy học tích cực Trong dạy học tích cực, giáo viên có vai trò: - Hỗ trợ hoạt động học tập tích cực của người học: + Hỗ trợ quá trình trình bày thông tin, đa giác quan hóa quá trình lĩnh hội thông tin: Người học học bằng bộ máy học (bộ não và các cơ quan cảm giác); Sử dụng các công cụ giao tiếp hiệu quả; Tổ chức và cấu trúc thông tin (nội dung, kiến thức môn học) phù hợp với đối tượng… 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Theo dõi, quản lí, điều khiển và giám sát chặt chẽ quá trình học tập: Thường xuyên thu nhận và xử lí các thông tin phản hồi từ người học; Tạo cơ hội học tập tối đa cho người học; Điều chỉnh, can thiệp kịp thời trong những tình huống phát sinh gây khó khăn cho việc học; Tiến hành đánh giá thường xuyên và cung cấp kịp thời thông tin về sự tiến bộ cho người học… + Hướng dẫn và tổ chức thực hiện cho người học: Xây dựng kế hoạch học tập chi tiết; Thiết kế các hoạt động một cách đa dạng, logic, khoa học, có hệ thống; Xây dựng các nhiệm vụ mang tính thách thức, gắn chặt với thực tiễn, phát triển tư duy bậc cao; Đa dạng hóa các kỹ thuật, phương pháp dạy học; Tạo dựng môi trường học tập an toàn… + Quản lí tiến trình các hoạt động dạy học: Kết nối nhịp nhàng các mắt xích trong tổ chức hoạt động; Tạo dựng các điểm nhấn trong tổ hợp hoạt động; Có kế hoạch chủ động và điều chỉnh, can thiệp kịp thời, linh hoạt trong triển khai các hoạt động … + Quản lí môi trường học tập: Duy trì, điều chỉnh bầu không khí học tập thân thiện, môi trường (xã hội, vật chất) học tập an toàn; Giải tỏa kịp thời các rào cản, xung đột tâm lý, phát sinh; duy trì giao tiếp hiệu quả… - Hỗ trợ sự tham gia trực tiếp của người học trong quá trình dạy học: + Tạo động lực cho người học: Tôn trọng, động viên người học bằng chính sự thành công của họ (sư phạm thành công, sư phạm hứng thú); Xây dựng hệ thống câu hỏi tư duy bậc cao, tình huống có vấn đề; Cùng xây dựng kiến thức mới với người học dựa trên những kinh nghiệm, theo phong cách học của chính họ… + Khuyến khích người học: Khuyến khích sự nỗ lực của người học; Tạo dựng môi trường học tập thân thiện, duy trì sự hài hước dí dỏm trong học tập; Bố trí thời gian hợp lý cho các hoạt động học tập khác nhau; Tăng cường bổ sung các ví dụ minh họa, hình ảnh ẩn dụ liên quan đến nội dung bài học; Kết nối hợp lý giữa các hoạt động học trên lớp và ngoài lớp, làm việc độc lập và và hợp tác… +Hướng dẫn người học: Cùng tham gia xây dựng kế hoạch học tập với cá nhân hoặc nhóm; Áp dụng “hợp đồng học tập”; Lập kế hoạch theo dõi, quan tâm 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến những nhu cầu, nguyện vọng học tập của cá nhân; Đưa ra các nhận xét mang tính xây dựng… + Trợ giúp người học: Xây dựng các nguồn học liệu mở rộng (theo các chủ đề bám sát và nâng cao); Can thiệp và hỗ trợ hợp lý đối với cá nhân/nhóm trong học tập; Xây dựng và công bố các mô tả chi tiết về tiêu chí đánh giá về năng lực nhận thức, thực hiện hoạt động của người học; Cung cấp thông tin phản hồi kịp thời; Chia sẻ kinh nghiệm học tập với người học… + Tạo cơ hội lựa chọn cho người học: Đa dạng hóa các nhiệm vụ mục tiêu, các hoạt động phù hợp với năng lực của cá nhân; Chấp nhận sự khác biệt trong tư duy và hành vi của người học; Xây dựng các câu hỏi, vấn đề mang tính mở… 1.
t s cơ sở của dạy học tích cực 1.Cơ sở tâm lý Trong cuộc sống xã hội loài người, mọi cá nhân lớn lên được về mặt tâm lý, trí tuệ hay cảm xúc…là nhờ vào quá trình thẩm thấu những kinh nghiệm xã hội của loài người. Quá trình trưởng thành về mặt xã hội của con người thực hiện được nhờ cơ chế di truyền xã hội, tức là thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm xã hội của loài người. Cơ chế di truyền xã hội này được thực hiện hiệu quả nhất qua con đường dạy học. Dạy học là quá trình biến năng lực loài người thành năng lực cá thể.
Để làm được điều này, mỗi cá nhân phải hoạt động nhưng họ không tự làm được mà cần có sự giúp đỡ của người lớn, của các nhà giáo dục. Dạy học là hoạt động đặc trưng của nhà trường bởi nó được tiến hành có kế hoạch, có mục đích tôn chỉ rõ ràng, với nội dung mang tính khoa học và tính hệ thống và đặc biệt được dẫn dắt bởi đội ngũ được đào tạo sư phạm chuyên nghiệp. Quá trình dạy học được tổ chức trong nhà trường bằng phương pháp sư phạm đặc biệt nhằm trang bị cho trẻ hệ thống kiến thức khoa học, hình thành kỹ năng cũng như thái độ tương ứng. Các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học được tiến hành phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý trẻ, tác động vào sự hứng thú và nhu cầu của trẻ, làm nảy sinh tính tích cực, phát triển các phẩm chất nhân cách đặc thù cho trẻ.
Sự trưởng thành nhân cách của trẻ sau quá trình học được thể hiện ở chính quá trình xã hội hóa, tức là bằng các hoạt động giao tiếp của mình, trẻ hòa nhập vào 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các mối quan hệ xã hội và lĩnh hội nền văn hóa xã hội nhờ vào vai trò trung gian của các nhà giáo giục. Để đạt được mục đích này, người dạy tổ chức quá trình tái tạo tri thức, kinh nghiêm lịch sử xã hội ở trẻ. Người dạy sử dụng tri thức như là phương tiện, vật liệu để tổ chức và điều khiển trẻ lĩnh hội tri thức, cách thức và con đường tiếp nhận tri thức ấy, qua đó hình thành tâm lý mới cho trẻ, làm cho trẻ vừa ý thức được đối tượng cần lĩnh hội, vừa biết cách chiếm lĩnh nó. Tính tích cực này quyết định chất lượng học tập ở trẻ.
Hoạt động dạy học của người giáo viên chính là quá trình dẫn dắt trẻ thực hiện các hành động học bằng hệ thống các thao tác xác định. Cụ thể: - Xác định mục đích cần đạt được của mỗi bài học và những yêu cầu cần thực hiện để có thể đạt được mục đích đề ra. - Cung cấp phương tiện, điều kiện để trẻ thực hiện hoạt động học.