Chương 1 ĐỘC LẬP CỦA TOÀ ÁN LÀ MỘT NGUYÊN TẮC CỦA NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 1. TẠI SAO TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN, TOÀ ÁN PHẢI ĐỘC LẬP Trong các xã hội tiền tư bản, quyền tư pháp chưa tách khỏi quyền lập pháp và hành pháp. Tư pháp chưa tách thành một hệ thống độc lập. Trong xã hội hiện đại, các nhà nước đều thừa nhận sự tách biệt của quyền tư pháp khỏi quyền lập pháp và quyền hành pháp, đồng thời thiết lập một hệ thống cơ quan độc lập thực hiện quyền tư pháp, được gọi là toà án.
Thuật ngữ “Toà án” theo tiếng Latinh là Forum, nghĩa là nơi công đường, nơi hoạt động của cộng đồng được tiến hành. Theo nghĩa đó, từ khi có Nhà nước, có hoạt động xét xử thì đã có Toà án. Nhưng Toà án với cách hiểu như hiện nay là một hệ thống cơ quan độc lập thực hiện quyền tư pháp thì chỉ có trong xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội xã hội chủ nghĩa. Một câu hỏi được đặt ra là: Tại sao tòa án phải độc lập? Câu trả lời được tìm thấy trong khái niệm “Nhà nước pháp quyền”.
Ngày nay, khái niệm “Nhà nước pháp quyền” đã trở thành một trong những giá trị cơ bản nhất của một xã hội dân chủ và đã được các học giả, luật gia, chính quyền và các tổ chức quốc tế công nhận một cách rộng rãi. Có thể nói, Nhà nước pháp quyền là một cách thức tổ chức quyền lực nhà nước phúc đáp một cách đầy đủ nhất các nhu cầu dân chủ và đang là một xu hướng tất yếu của quá trình chính trị hiện đại. Mọi nhà nước muốn trở thành dân chủ, muốn trở thành văn minh đều phải hướng tới không phân biệt chế độ chính trị. Việc các Đại hội Đảng gần đây của nước ta đều quan tâm mong muốn xây 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dựng một Nhà nước Việt Nam pháp quyền xã hội chủ nghĩa là một quan điểm hoàn toàn đúng đắn.
Mặc dù cho đến cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa chính xác về “Nhà nước pháp quyền”, song về cơ bản, Nhà nước pháp quyền có những đặc trưng - giá trị cơ bản sau đây: Thứ nhất, đó là tính tối cao của Hiến pháp và pháp luật. Pháp luật là cơ sở của mọi hình thức tổ chức quyền lực công khai. Mọi đường lối, chính sách và quyết định của nhà nước đều phải dựa vào luật, phục tùng luật và tất cả các mối quan hệ qua lại giữa nhà nước và cá nhân cũng phải dựa trên cơ sở của pháp luật. Khác với nhà nước pháp trị, pháp luật của nhà nước pháp quyền phải vươn tới sự đầy đủ toàn diện trên tất cả các lĩnh vực và với mục tiêu: vì con người, vì quyền con người.
Khi một quốc gia không tôn trọng nguyên tắc pháp trị, thì người bị trị không thể nào được che chở hữu hiệu trước những hành động bột phát của những người cầm quyền. Nhưng sẽ không có một hệ thống pháp luật nào có thể hoạt động một cách tự động, vô nhân tính và chính xác như một cái máy. Luật pháp không tự nó mà có, không tự nó thi hành mà đều phải thông qua con người. Chính con người làm ra pháp luật, con người thực thi pháp luật và cũng chính con người giải thích pháp luật.
Trong mọi trường hợp, con người cần phải kìm hãm và chế ngự bằng pháp luật. Thứ hai, quyền tối thượng của Hiến pháp. Tất cả các thành viên của chính phủ cho đến các nghị sỹ của Quốc hội, các nhân viên của nhà nước từ trung ương tới địa phương dù bầu hay chỉ định đều phải tuyên thệ ủng hộ Hiến pháp và đều có thể bị truy tố khi vi phạm Hiến pháp. Trong Nhà nước pháp quyền, lập pháp cũng bị hạn chế, cũng trở thành đối tượng cần phải xét xử của tư pháp khi lập pháp mâu thuẫn với Hiến pháp.
Thứ ba, Nhà nước pháp quyền có mục tiêu bảo đảm quyền tự do của con người, đối lập với nhà nước bạo lực. Tính tối cao của pháp luật chưa chắc đã 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là đặc điểm riêng có của Nhà nước pháp quyền. Bởi cũng tính tối cao có thể có và cũng rất cần có trong nhà nước cực quyền, bao gồm những đạo luật phản nhân quyền, tước bỏ mọi quyền của công dân. Điều đó có nghĩa là nhà nước thừa nhận và có nghĩa vụ bảo đảm, không được can thiệp vô hạn vào đời sống cá nhân của con người.
Pháp luật phải thể hiện là pháp luật của công lý, của lý trí và phải bảo vệ quyền tự nhiên của con người. Nhà nước được xây dựng trên nền tảng của xã hội công dân - một xã hội mà ở đó công dân là chủ thể, nhà nước có trách nhiệm phải phục tùng lợi ích của công dân, mà không có điều ngược lại. Pháp luật phải đứng trên nhà nước và nhà nước phải có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật. Để đảm bảo cho tính chất này, nhà nước phải nêu cao vai trò của toà án.
Tính độc lập của toà án được tuân thủ một cách nghiêm ngặt. Chỉ có toà án mới có chức năng phán xét các tranh chấp, mâu thuẫn trong xã hội. Thứ tư, Nhà nước pháp quyền là nhà nước được thành lập từ đa số, nhưng lại phải có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của những người yếu, của thiểu số, cá nhân. Khi cá nhân tham gia cùng đa số để thành lập ra nhà nước với mục đích, hay là chí ít cũng tin rằng nhà nước sẽ là người bảo vệ mình hữu hiệu nhất, so với bất kể một chủ thể nào trong xã hội, trong những trường hợp đặc biệt bị rơi vào hoàn cảnh thiểu số, nhất là trong trường hợp bị nghi can là tội phạm.
Trong trường hợp họ rơi vào tình trạng thiểu số của sự thành lập ra bộ máy nhà nước là họ có một mong muốn một nhà nước với thành phần cơ cấu khác hơn, với chính sách khác hơn chứ không phải họ không cần đến nhà nước. Nhưng theo luật quy định, thì lá phiếu của họ không rơi vào phía đa số nên không có giá trị cho việc thành lập một nhà nước theo cơ cấu cũng như thành phần và chính sách của họ. Điều đó không có nghĩa nhà nước được thành lập theo đa số kia không có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của thiểu số không bỏ phiếu, mà điều ngược lại, nhà nước không những chỉ có 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trách nhiệm phải bảo vệ quyền lợi của đa số - của những người đã bỏ phiếu cho đa số mà còn phải có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của thiểu số - của cả những người không bỏ phiếu. Bởi một lẽ đơn giản rằng, một khi nhà nước được thành lập thì nhà nước phải là người đại diện chung cho toàn xã hội chứ không phải chỉ là của đa số nói trên.
Nhưng dẫu sao đi nữa, dân chủ thường được hiểu ở nghĩa đơn giản, thuần tuý là sự cai trị của đa số, là biện pháp loại bỏ quyền của những người thiểu số; quyền của cá nhân thường sẽ không được tôn trọng. Dân chủ theo nghĩa thuần tuý là một phương pháp mà nhờ đó ý chí của nhà nước được xây dựng bởi đa số. Trong khi đó, nhân dân trong cộng đồng hình thành nên quốc gia thường là rất đa dạng với nhiều giác độ khác nhau và có những quyền lợi khác nhau như: chủng tộc, sắc tộc, tôn giáo, nghề nghiệp, lứa tuổi, lãnh thổ, giai cấp, trình độ…. Có người thì ở đa số này, nhưng có người lại ở số ít, thiểu số kia.
Nhưng cả hai đều phải có nghĩa vụ đóng góp cho nhà nước. Trong khi đó dân chủ đang tồn tại như là một nguyên tắc tối quan trọng trong việc tổ chức và hoạt động của nhà nước thời hiện đại, nên việc quyết định theo đa số đang là một tiêu chí cho nhiều các quyết định khác của cơ quan nhà nước. Khía cạnh thứ hai của vấn đề còn ở chỗ không phải lúc nào đa số cũng đúng, hay nói cách khác, sự đúng và đa số không phải lúc nào cũng là một. Vì vậy trong nhiều trường hợp không nên lấy quyết định của đa số áp đặt cho thiểu số, bất chấp mọi hoàn cảnh của cuộc sống.
Dân chủ và sự đúng không nên được hiểu ở nghĩa đơn giản và thuần tuý. Cái khó của một nhà nước dân chủ không thuần tuý là biết bảo vệ quyền lợi của thiểu số và của cá nhân. Trong một xã hội văn minh, của một nền dân chủ không thuần tuý, nguyên tắc đa số chỉ thành công khi bảo đảm được quyền của thiểu số và của cá nhân. Quyền của họ phải được bảo vệ bằng hiến pháp và luật pháp chứ không thể bằng lòng tốt của đa số.
Quyền được công bằng trước pháp luật hay 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nói cách khác là được bảo vệ ngang nhau là một trong những yêu cầu của Nhà nước pháp quyền. Trong bộ máy nhà nước, nhiều cơ quan được thành lập bằng phương pháp bầu cử lấy đa số làm chuẩn mực phân biệt sự thành công hay thất bại. Lập pháp và hành pháp, tức là Quốc hội và Tổng thống đều được thành lập từ phương pháp bầu cử nên hoạt động của hai cơ quan cơ bản này đều buộc phải thể hiện ý chí của đa số. Khi đó họ không có động tác tính đến quyền lợi của thiểu số.
Chỉ còn lại một cơ quan tư pháp - toà án không được thành lập bằng cơ sở này mà do sự bổ nhiệm của cấp trên sẽ rất có khả năng bảo vệ quyền lợi của thiểu số và quyền lợi của cá nhân. Một nhà nước dân chủ, muốn thực hiện tốt chức năng bảo vệ thiểu số và quyền lợi của cá nhân phải tăng cường hoạt động của tư pháp. Thứ năm, Nhà nước pháp quyền là một nhà nước bị hạn chế quyền lực mà không phải là một nhà nước cực quyền chuyên chế, với mục đích bảo vệ quyền con người. Muốn thế, nhà nước phải được tổ chức theo nguyên tắc phân quyền.
Mọi thiết chế quyền lực nhà nước phải được tổ chức và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật. Mọi sự tập quyền hay những mưu mô của tập quyền đều tạo điều kiện cho sự lạm dụng quyền lực. Nhà nước pháp quyền được tổ chức để không ai có thể lạm dụng quyền lực, chống người khác, mưu lợi cho bản thân. Muốn không có sự lạm dụng quyền lực thì phải sắp xếp quyền lực sao cho quyền lực ngăn chặn quyền lực.
Quyền lực của nhà nước phải được kiểm soát từ nhiều giác độ khác nhau.