Chương 1 NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN VE THÁM QUYEN DÂN SỰ CUA TOA ÁN 1. KHÁI NIỆM THÂM QUYEN DÂN SỰ, PHAN CHIA THÂM QUYEN DAN SỰ VÀ Y NGHĨA CUA VIỆC PHAN CHIA THÂM QUYEN DAN SỰ CUA TÒA ÁN 1. Khái niệm thẩm quyền dân sự của Toà án Theo từ dién tiếng Việt, “thâm quyền” là “quyền xem xét dé kết luận và định đoạt ool một van dé theo pháp luat’”’, còn theo từ điển Luật học thi “thâm quyền là tong hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của các cơ quan, tô chức thuộc hệ thống bộ máy Nhà nước do pháp luật quy định”. Như vậy, khái niệm thâm quyền gồm hai nội dung chính là quyền hành động và quyền quyết định.
Quyền hành động là quyền được làm những công việc nhất định; quyền quyết định là quyền giải quyết công việc đó trong phạm vi pháp luật cho phép. Từ điển Luật học của Trường Đại học Quốc gia Lào định nghĩa “thâm quyền” là quyền chính thức được xem xét để kết luận và định đoạt, quyết định một vấn đề. Cũng theo Từ điển này thì thâm quyền gắn liền với quyền và nhiệm vụ mà pháp luật quy định cho cơ quan Nhà nước, người năm giữ những chức vụ lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan đó đê thực hiện chức năng và nhiệm vụ của họ. Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác — Lênin thì mỗi cơ quan nha nước có thâm quyền hoạt động trong một lĩnh vực nhất định.
Pham vi hoạt động và quyền năng pháp lý của các cơ quan nha nước do pháp luật quy định được hiểu là thâm quyền của các cơ quan nhà nước đó. Trong hệ thống các cơ quan tư pháp thì Toà án là cơ quan thực hiện quyên tư pháp chủ yêu. Toà án thực hiện thâm quyên của mình trong việc xét xử các vụ ' Hoàng Phê, Từ điển Tiếng Việt, NXB.7 ? Boun Sengkham Inmedy (2003), Một số van dé dat ra trong hoạt động của co quan toa án nhân dân Lao, Nxb.Quốc gia, Viêng Chăn, tr. ” Từ điển Tiếng Lào.Chính tri.
7 án hình sự, dân sự, hành chính và các việc khác theo quy định của pháp luật đê bảo vệ pháp luật, bảo đảm sự công băng xã hội. Việc nghiên cứu đê đưa ra khái niệm khoa học vê thâm quyên của Toà án và và thâm quyên dân sự của Toa án có ý nghĩa thiệt thực trong việc xây dung và thực hiện các quy định vê thâm quyên của toà án. Trong khoa học pháp lý, thâm quyền về cơ bản được hiểu với nghĩa tương tự ở Việt Nam và Lào đó là thâm quyền được hiểu tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của các cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống bộ máy nhà nước do pháp luật quy định. Ở một số nước trên thế giới, thuật ngữ này cũng được sử dụng với nghĩa tương tự.
Chang han, trong Từ điển Luật học của Pháp, thuật ngữ tham quyền (competence) được hiểu là khả năng mà pháp luật trao cho cơ quan công quyên (autorite publique) hoặc cơ quan tài phán (Juridiction) thực hiện công việc nhất định hoặc thâm cứu và xét xử một vụ kiện”. Trong từ điển Luật học của Mỹ, thâm quyền được hiểu là một khả năng cơ bản và tối thiếu dé cơ quan công quyền xem xét và giải quyết một việc gi theo pháp luật”. Điểm chung về thấm quyền của Toà án đều được các nước thừa nhận là quyền xem xét giải quyết các vụ việc trong phạm vi pháp luật cho phép và quyền hạn trong việc ra các quyết định khi giải quyết vụ việc đó. Quyền xem xét giải quyết vụ việc và quyên ra các quyết định khi giải quyết vụ việc đó là hai nội dung quan trọng có mối quan hệ mật thiết với nhau tạo thành thầm quyền của toà án.
Trên thé giới, về cơ bản các nhà lý thuyết về t6 tụng của các nước theo hệ thống Châu Âu lục địa va các nước theo hệ thong Anh — Mỹ đều dé cập van đề thẩm quyền của Toà án trong tô tụng dân sự dưới hai góc độ là thâm quyền theo loại việc và thầm quyền theo phạm vi lãnh thổ. Theo cách tiếp cận này, thâm quyền của Toà án được hiểu là khả năng của Toà án trong việc xem xét giải quyết một vụ kiện căn cứ vào bản chất của vụ việc (thâm quyên theo loại việc) cũng như căn cứ vào phạm vi lãnh thé (thầm quyền theo lãnh thô)”. * Nhà xuất bản Tư pháp (2006) Từ điển Luật học, tr. Dalloz (2011), Lexique des termes juridiques, tr.
Publishing Co (2011), Black law, tr. 8 O Lao va Viét Nam, tham quyén dân su được nhìn nhận có sự khác biệt với quốc tế do có những đặc thù riêng biệt về tổ chức hệ thống Toà án ở hai quốc gia và có sự riêng biệt giữa Việt Nam và Lào. Nhưng nhìn chung khái niệm về thẩm quyền của Toà án đều được tiếp cận dưới ba góc độ là thẩm quyên theo loại việc, thẩm quyền của Toà án các cấp và thầm quyền của Toà án theo lãnh thé. Từ đó, có thé hiểu thâm quyền là tong hợp các quyền mà pháp luật quy định cho cơ quan, tô chức thuộc hệ thống bộ máy Nhà nước được thực hiện những hành vi và ra những quyết định pháp lý nhất định trong phạm vi luật định.
Khác với thâm quyên xét xử hành chính và thâm quyên xét xử hình sự của Toà án, thâm quyên dân sự của Toà án có những đặc trưng sau: - Toa án nhân danh quyên lực nhà nước, độc lập trong việc xem xét giải quyét va ra các phán quyêt đôi với các vụ việc phát sinh từ các quan hệ mang tinh tài sản, nhân thân được hình thành trên cơ sở bình dang, tự do, tự nguyện cam kết, thoả thuận giữa các chủ thê với nhau; - Thâm quyền dân sự của Toà án được thực hiện theo thủ tục tố tụng dân sự. Do vậy, ngoài việc phải tuân thủ các nguyên tắc chung về tố tụng như Toà án độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, đảm bảo sự vô tư, khách quan v. thì toà khi xem xét giải quyết các vụ việc dân sự phải tôn trọng và đảm bảo quyền tự định đoạt của các đương sự. Pham vi xem xét giải quyết và quyền quyết định của Toà án được giới hạn bởi những yêu cầu mà đương sự đưa ra cũng như trên cơ sở sự thoả thuận của họ về những van đề co tranh chấp.
Từ những phân tích trên đây có thé rút ra kết luận: “7ẩm quyên dan sự của Toà án là quyén xem xét giải quyết các vụ việc và quyên hạn ra các quyết định khi xem xét giải quyết các vụ việc đó theo thủ tục tô tung dân sự của Toà an”. Phân loại thắm quyền dân sự của Tòa án Thâm quyên dân sự của Toà án gan liên với thâm quyên của Toa án trong việc thực hiện thủ tục giải quyết một vụ việc dân sự cụ thé theo trình tự sơ thâm, phúc thẩm, 9 giám đôc thâm, tái thâm. Tuy nhiên, dé tránh việc chong chéo trong việc thực hiện thâm quyên dân sự của Tòa án thì cân có sự phân định cụ thê các loại thâm quyên dân sự của Tòa án như phân định vê thâm quyên dân sự theo loại việc, thâm quyên của Tòa án theo câp, thâm quyên theo lãnh thô, theo sự lựa chọn của nguyên đơn, người yêu câu. - Tham quyên dân sự của Toà án theo loại việc Để phân biệt thâm quyền của Toà án với thâm quyền của các cơ quan, tổ chức khác trong việc giải quyết các vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội; phân định thẩm quyền của Toà án trong việc giải quyết các loại việc theo thủ tục tố tụng dân sự với thâm quyền của Toà án trong việc giải quyết các loại việc theo thủ tục tố tụng hình sự và tố tụng hành chính; pháp luật TTDS đã quy định thẩm quyền dân sự của Toa án theo loại việc.
Tham quyền dan sự của Toa án theo loại việc là thẩm quyền của Toà án trong việc thụ lý, giải quyết các vụ việc theo thủ tục tố tụng dân sự. Theo quy định tại Điều 102 Hiến pháp năm 2013, Điều 2 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (LTCTAND) năm 2014, Điều 1 BLTTDS năm 2015 của Việt Nam thì Tòa án có thâm quyền giải quyết các vụ án và các việc dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động theo quy định của pháp luật TTDS. Điều 78 Hiến pháp Lào năm 2008, Điều IBLTTDS năm 2012 của Lào năm 2012 quy định Toà án có thâm quyền giải quyết các vụ án và các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động theo thủ tục pháp lý. - Thẩm quyên dân sự của Toà án theo cấp Khi tranh chấp dân sự, căn cứ vào thâm quyền chung về dân sự của Toà án, được xác định là thuộc thâm quyền giải quyết về dân sự của Toà án thì tranh chấp đó sẽ thuộc thâm quyên giải quyết sơ thẩm của Toa án cấp nao trong hệ thống toà án.
Toa án sơ thâm sẽ tiễn hành tất cả những công việc, những thủ tục dé thụ lý vụ án, chuẩn bị xét xử và xét xử vụ án theo thủ tục sơ thâm. Theo quy định của pháp luật hiện hành của hai nước, trong hệ thống Toà án Việt Nam có TAND cấp huyện, TAND cấp tỉnh, TAND cấp cao, Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC); trong hệ thống Toà án Lào có Toà án khu vực, Toà án tỉnh, Toa án miền, TANDTC. Việc quy định Toà án cấp nào có thấm quyền giải quyết một vụ 10 việc dân sự cụ thê được gọi là thâm quyên vê dan sự của các Toà án các cap. Từ đó có thê đưa ra kết luận: Thâm quyên giải quyết vụ việc dân sự của các Toa án các cap là quyên của từng câp Toà án trong hệ thông Toà án thực hiện các thủ tục giải quyêt một vụ việc dân sự cụ thé theo thủ tục pháp lý.
- Tham quyên dân sự của Toà án theo lãnh thổ và theo sự lựa chọn của nguyên đơn, người yêu cau Do hệ thống tổ chức của Toà án có nhiều Tòa án khác nhau, sau khi xác định thâm quyền giải quyết của Toà án theo cấp, đã xác định được vụ án thuộc thâm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thâm của Toà án cấp huyện hay Toà án cấp tỉnh (Việt Nam), giải quyết theo thủ tục sơ thâm của Toà án cấp khu vực hay Toà án cấp tỉnh (Lào), còn cần thiết phải xác định vụ việc dan sự thuộc thẩm quyên giải quyết của Toà án nào trong cấp Toà án đó.