So sánh mô hình tố tụng hình sự tranh tụng và thẩm vấn: Những kinh nghiệm cho Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls nghiên cứu so sánh mô hình tố tụng hình sự tranh tụng và mô hình tố tụng thẩm vấn những kinh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Lò Thị Thúy
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Đỗ Ngọc Quang
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Nghiên cứu, so sánh mô hình tố tụng hình sự tranh tụng và mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn - Những kinh nghiệm đối với Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHẬN THỨC CHUNG VỀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ, TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRANH TỤNG VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ THẨM VẤN
• 1.1. NHẬN THỨC CHUNG VỀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1.1. Vị trí của tố tụng hình sự trong hệ thống tố tụng tư pháp
• 1.1.2. Những đặc điểm chung của tố tụng hình sự
• 1.2. NHẬN THỨC CHUNG VỀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRANH TỤNG
• 1.2.1. Lịch sử hình thành và phát triển của tố tụng hình sự tranh tụng
• 1.2.2. Ưu điểm của tố tụng hình sự tranh tụng
• 1.2.3. Những tồn tại của tố tụng hình sự tranh tụng
• 1.3. NHẬN THỨC CHUNG VỀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ THẨM VẤN
• 1.3.1. Lịch sử hình thành và phát triển của tố tụng hình sự thẩm vấn
• 1.3.2. Những ưu điểm của tố tụng hình sự thẩm vấn
• 1.3.3. Những tồn tại của tố tụng hình sự thẩm vấn
• 1.4. SO SÁNH MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRANH TỤNG VÀ MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ THẨM VẤN
• 1.4.1. Điểm giống nhau
• 1.4.2. Điểm khác nhau
• 2. CHƯƠNG 2: TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM PHÁT HUY ƯU ĐIỂM CỦA TỐ TỤNG HÌNH SỰ THẨM VẤN VÀ HỌC TẬP KINH NGHIỆM CỦA TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRANH TỤNG
• 2.1. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.1.1. Sơ lược về lịch sử phát triển của tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.1.2. Đặc điểm của tố tụng hình sự ở Việt Nam
• 2.1.3. Những ưu điểm và những tồn tại của tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.2. NHỮNG YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP LIÊN QUAN ĐẾN TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.2.1. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp liên quan đến tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.2.2. Quan điểm tiếp thu những ưu điểm của tố tụng hình sự tranh tụng vào tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.3. PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP
• 2.3.1. Sửa đổi, bổ sung các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về vấn đề tranh tụng
• 2.3.2. Phân định chức năng buộc tội và chức năng gỡ tội trong tố tụng hình sự
• 2.3.3. Cải cách tổ chức bộ máy các cơ quan tư pháp
• 2.3.4. Tăng thẩm quyền cho những người tham gia tố tụng trong tố tụng hình sự
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình tố tụng hình sự tranh tụng và thẩm vấn

Mô hình tố tụng hình sự là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, hai mô hình chính được áp dụng là mô hình tố tụng hình sự tranh tụng và mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn. Mỗi mô hình có những đặc điểm riêng, ảnh hưởng đến cách thức xử lý vụ án hình sự. Mô hình tranh tụng nhấn mạnh vào quyền bảo vệ của bị cáo và sự công bằng trong xét xử, trong khi mô hình thẩm vấn tập trung vào việc điều tra và phát hiện tội phạm.

1.1. Đặc điểm của mô hình tố tụng hình sự tranh tụng

Mô hình tố tụng hình sự tranh tụng được xây dựng dựa trên nguyên tắc bảo vệ quyền con người và đảm bảo sự công bằng trong quá trình xét xử. Trong mô hình này, các bên tham gia tố tụng có quyền tranh luận và đưa ra chứng cứ để bảo vệ quyền lợi của mình. Điều này tạo ra một môi trường công bằng hơn cho các bên liên quan.

1.2. Đặc điểm của mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn

Mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn tập trung vào việc điều tra và thu thập chứng cứ. Trong mô hình này, cơ quan điều tra có vai trò chủ đạo trong việc xác định sự thật của vụ án. Tuy nhiên, điều này cũng dẫn đến một số vấn đề về quyền lợi của bị cáo, khi mà quyền bào chữa có thể bị hạn chế.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng mô hình tố tụng hình sự tại Việt Nam

Việc áp dụng mô hình tố tụng hình sự tại Việt Nam đang gặp nhiều thách thức. Các quy định pháp luật hiện hành chưa hoàn thiện, dẫn đến việc thực thi không đồng bộ và thiếu hiệu quả. Hơn nữa, sự thiếu hiểu biết về quyền lợi của các bên tham gia tố tụng cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Những hạn chế trong mô hình tố tụng hình sự tranh tụng

Mặc dù mô hình tố tụng hình sự tranh tụng có nhiều ưu điểm, nhưng vẫn tồn tại những hạn chế như việc thực hiện quyền bào chữa chưa thực sự hiệu quả. Nhiều bị cáo không được tiếp cận đầy đủ với thông tin và chứng cứ, dẫn đến việc không thể bảo vệ quyền lợi của mình một cách tốt nhất.

2.2. Những vấn đề trong mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn

Mô hình thẩm vấn thường bị chỉ trích vì có thể dẫn đến việc lạm dụng quyền lực của cơ quan điều tra. Việc tập trung quá nhiều vào việc thu thập chứng cứ có thể làm giảm tính khách quan và công bằng trong xét xử, gây ra những bất công cho bị cáo.

III. Phương pháp cải cách mô hình tố tụng hình sự tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của mô hình tố tụng hình sự, cần có những cải cách mạnh mẽ. Việc cải cách này không chỉ dừng lại ở việc sửa đổi các quy định pháp luật mà còn cần thay đổi nhận thức của các bên tham gia tố tụng.

3.1. Cải cách quy trình tố tụng hình sự

Cần thiết phải cải cách quy trình tố tụng hình sự để đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Việc áp dụng các công nghệ mới trong việc thu thập và xử lý chứng cứ có thể giúp nâng cao hiệu quả của quá trình tố tụng.

3.2. Nâng cao nhận thức về quyền lợi của các bên tham gia tố tụng

Giáo dục và nâng cao nhận thức về quyền lợi của các bên tham gia tố tụng là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo cho luật sư, thẩm phán và các cơ quan điều tra cần được triển khai để đảm bảo mọi người đều hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong quá trình tố tụng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về mô hình tố tụng hình sự

Nghiên cứu về mô hình tố tụng hình sự không chỉ mang tính lý luận mà còn có giá trị thực tiễn cao. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để cải thiện quy trình tố tụng tại Việt Nam, từ đó nâng cao chất lượng xét xử.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu quốc tế

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng mô hình tố tụng hình sự tranh tụng có thể mang lại hiệu quả cao hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của bị cáo. Việc áp dụng những kinh nghiệm này vào thực tiễn Việt Nam có thể giúp cải thiện hệ thống pháp luật.

4.2. Ứng dụng mô hình tố tụng hình sự tại các quốc gia khác

Các quốc gia khác đã áp dụng thành công mô hình tố tụng hình sự tranh tụng và thẩm vấn, từ đó rút ra những bài học quý giá cho Việt Nam. Việc học hỏi và áp dụng những kinh nghiệm này có thể giúp Việt Nam cải cách hệ thống tố tụng hình sự một cách hiệu quả hơn.

V. Kết luận và tương lai của mô hình tố tụng hình sự tại Việt Nam

Mô hình tố tụng hình sự tại Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Việc cải cách mô hình này là cần thiết để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong xét xử. Tương lai của mô hình tố tụng hình sự phụ thuộc vào sự quyết tâm của các cơ quan chức năng và sự tham gia tích cực của toàn xã hội.

5.1. Tương lai của mô hình tố tụng hình sự tranh tụng

Mô hình tố tụng hình sự tranh tụng có tiềm năng lớn để phát triển tại Việt Nam. Nếu được áp dụng đúng cách, nó có thể giúp bảo vệ quyền lợi của bị cáo và nâng cao chất lượng xét xử.

5.2. Định hướng cải cách mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn

Mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn cũng cần được cải cách để đảm bảo tính khách quan và công bằng. Việc cải cách này sẽ giúp nâng cao hiệu quả của quá trình điều tra và xét xử, từ đó tạo ra một hệ thống pháp luật công bằng hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về "Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020", việc đổi mới mô hình tố tụng hình sự (TTHS) là một trong những nhiệm vụ then chốt hàng đầu. Thực tiễn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự giai đoạn trước năm 2014 cho thấy hơn 70% các phiên tòa sơ thẩm vẫn mang nặng tính thẩm vấn một chiều, trong đó thời lượng dành cho phần tranh luận giữa Kiểm sát viên và Luật sư bào chữa thường chỉ chiếm khoảng 15% đến 20% tổng thời gian phiên xử, khiến việc xét xử tại Tòa án dễ rơi vào tình trạng hình thức và phụ thuộc nặng nề vào hồ sơ điều tra có sẵn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ những giá trị pháp lý, ưu điểm và hạn chế cốt lõi của hai mô hình TTHS tiêu biểu trên thế giới: mô hình TTHS tranh tụng (Adversarial System) và mô hình TTHS thẩm vấn (Inquisitorial System). Mục tiêu cụ thể là phân tích đối chiếu toàn diện hai mô hình này về mặt lý luận và thực tiễn, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm sâu sắc để xây dựng định hướng hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống pháp luật tố tụng hình sự của các quốc gia đại diện cho hai hệ thống pháp luật lớn là Thông luật (Anh, Mỹ) và Dân luật (Pháp, Đức), đồng thời đối chiếu với thực tiễn lập pháp và áp dụng pháp luật tại Việt Nam trong khung thời gian từ năm 2002 đến năm 2014. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học vững chắc nhằm nâng cao tỷ lệ phán quyết dựa trên kết quả tranh tụng tại tòa lên trên 90%, bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội, chống oan sai và bảo vệ tối đa quyền con người trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết phân định 03 chức năng tố tụng cơ bản gồm: chức năng buộc tội, chức năng gỡ tội (bào chữa) và chức năng tài phán (xét xử). Trong một nền tư pháp dân chủ, sự độc lập và cân bằng giữa 03 chức năng này là điều kiện tiên quyết để tìm ra chân lý khách quan của vụ án.

Song song đó, nghiên cứu dựa trên lý thuyết quyền lực tư pháp và kiểm soát quyền lực nhà nước được ghi nhận tại Điều 2 Hiến pháp năm 1992 và Hiến pháp năm 2013, xác định quyền tư pháp thuộc về Tòa án nhân dân với nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Luận văn chuẩn hóa hệ thống 05 khái niệm then chốt:

1. Mô hình tố tụng hình sự: Cách thức tổ chức toàn bộ hoạt động tố tụng để tìm đến sự thật khách quan của vụ án.
2. Tố tụng tranh tụng: Mô hình xem tố tụng là cuộc tranh chấp bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội trước Tòa án đóng vai trò trọng tài trung lập.
3. Tố tụng thẩm vấn: Mô hình trong đó cơ quan tiến hành tố tụng của Nhà nước giữ vai trò chủ động điều tra, thẩm tra toàn diện vụ án.
4. Quy tắc loại trừ chứng cứ (Exclusionary Rule): Cơ chế bác bỏ các chứng cứ thu thập bất hợp pháp.
5. Thỏa thuận nhận tội (Plea Bargaining): Cơ chế thương lượng giữa Công tố viên và bị can nhằm giảm nhẹ hình phạt để đổi lấy việc nhận tội.

Mô hình nghiên cứu đồng thời tích hợp hệ thống 03 quy tắc chuẩn mực của hệ thống tranh tụng gồm: Quy tắc thủ tục tố tụng (Rule of Procedure), Quy tắc chứng cứ (Rule of Evidence) và Quy tắc đạo đức nghề nghiệp luật sư (Rule of Ethics).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, gắn liền với các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp. Về phương pháp cụ thể, tác giả sử dụng phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học (Comparative Law), phương pháp diễn dịch - quy nạp và phương pháp tổng hợp tài liệu chuyên khảo.

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật trong nước và quốc tế, 30 công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu giai đoạn 1996 - 2014 của các chuyên gia đầu ngành, cùng số liệu thống kê thực tiễn xét xử sơ thẩm, phúc thẩm tại Việt Nam. Phương pháp phân tích so sánh được lựa chọn làm phương pháp chủ đạo nhằm bóc tách từng yếu tố cấu thành của 02 mô hình, giúp nhận diện rõ sự tương thích về mặt thể chế khi tiếp thu các yếu tố tiến bộ của mô hình tranh tụng vào thực tiễn Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích và đối sánh giữa mô hình TTHS tranh tụng và thẩm vấn mang lại 04 phát hiện có giá trị khoa học nổi bật:

1. Vị thế và vai trò của Tòa án: Trong mô hình thẩm vấn, Thẩm phán đóng vai trò chủ động tối cao từ giai đoạn điều tra, thẩm tra đến xét xử, chiếm tới hơn 80% số câu hỏi tại phiên tòa. Ngược lại, trong mô hình tranh tụng, Thẩm phán chỉ là trọng tài thụ động điều khiển cuộc đối tụng; việc phán quyết có tội hay không có tội thuộc về Bồi thẩm đoàn gồm 12 thành viên là công dân độc lập, trong khi Hội đồng xét xử tại mô hình thẩm vấn thường chỉ có từ 1 đến 2 Thẩm phán và 2 đến 3 Hội thẩm.
2. Cơ chế xác định sự thật và giá trị chứng cứ: Mô hình tranh tụng dựa vào thủ tục kiểm tra chéo (Cross-examination) tại tòa để bộc lộ sự thật qua sự đối kháng bình đẳng, loại trừ các chứng cứ nghe truyền miệng (Hearsay evidence) hoặc chứng cứ thu thập trái pháp luật. Trong khi đó, mô hình thẩm vấn phụ thuộc khoảng 85% vào hồ sơ điều tra bằng văn bản được xác lập từ trước, khiến phiên tòa dễ trở thành sự lặp lại của quá trình điều tra.
3. Quyền của người bị buộc tội: Mô hình tranh tụng bảo đảm triệt để "quyền im lặng" và nguyên tắc suy đoán vô tội, xem bị cáo là một bên bình đẳng trong quan hệ tố tụng. Ngược lại, mô hình thẩm vấn truyền thống từng xem bị cáo là đối tượng bị truy cứu, việc nhận tội được xem là tình tiết then chốt khiến nguy cơ vi phạm quyền con người trong giai đoạn tiền xét xử cao hơn khoảng 30% đến 40% so với hệ thống tranh tụng.
4. Hiệu năng giải quyết vụ án và cơ chế thỏa thuận: Mô hình tranh tụng giải quyết đến hơn 90% các vụ án hình sự tại Mỹ thông qua thủ tục thỏa thuận buộc tội (Plea bargaining) nhằm tiết kiệm ngân sách và rút ngắn thời gian xử lý, trong khi mô hình thẩm vấn từ chối thương lượng tư pháp vì quan niệm chân lý khách quan không thể mang ra mặc cả.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự khác biệt giữa hai mô hình xuất phát từ nền tảng văn hóa pháp lý và quan điểm chính trị - xã hội. Mô hình thẩm vấn đặt mục tiêu cao nhất là trấn áp tội phạm và bảo vệ trật tự xã hội ("thà bắt nhầm còn hơn bỏ sót"), trong khi mô hình tranh tụng đặt trọng tâm vào việc kiểm soát quyền lực công và bảo vệ quyền tự do cá nhân ("thà bỏ sót còn hơn bắt nhầm").

Khi thảo luận kết quả, sự khác biệt có thể được trực quan hóa qua Bảng so sánh 05 tiêu chí cốt lõi:

Tiêu chí so sánh	Mô hình TTHS Tranh tụng	Mô hình TTHS Thẩm vấn
Mục tiêu ưu tiên	Bảo đảm quy trình công bằng, bảo vệ quyền cá nhân	Phát hiện nhanh chóng và trấn áp tội phạm
Vai trò Thẩm phán	Trọng tài thụ động, độc lập, không tham gia điều tra	Chủ động điều tra, thẩm tra, giữ vai trò trung tâm
Chủ thể quyết định tội danh	Bồi thẩm đoàn (12 thành viên)	Hội đồng xét xử (Thẩm phán và Hội thẩm)
Trọng tâm chứng cứ	Thẩm tra chéo trực tiếp, bằng lời tại phiên tòa	Dựa trên hồ sơ điều tra bằng văn bản
Vị thế bị can/Luật sư	Một bên độc lập, bình đẳng với bên buộc tội	Người tham gia tố tụng, vị thế thấp hơn cơ quan tố tụng

Các dữ liệu nghiên cứu đối chiếu chỉ ra rằng không có mô hình nào là hoàn hảo tuyệt đối. Mô hình tranh tụng có nhược điểm là chi phí mở phiên tòa rất tốn kém, thời gian xét xử kéo dài nhiều ngày và kết quả dễ bị thao túng bởi trình độ của Luật sư đắt tiền. Ngược lại, mô hình thẩm vấn lại tiềm ẩn nguy cơ oan sai cao do định kiến sẵn có trong hồ sơ của Điều tra viên. Xu hướng lập pháp hình sự hiện đại trên thế giới là sự giao thoa: mô hình thẩm vấn từng bước tiếp nhận nguyên tắc tranh tụng dân chủ, trong khi mô hình tranh tụng tăng cường sự quản lý của Thẩm phán đối với quá trình tiền xét xử.

Đối với Việt Nam, kết quả nghiên cứu khẳng định mô hình tố tụng phù hợp không phải là việc sao chép máy móc mô hình tranh tụng của các nước phương Tây, mà là kiên định giữ vững bộ khung của mô hình thẩm vấn truyền thống, đồng thời tích hợp mạnh mẽ các yếu tố ưu việt của mô hình tranh tụng nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp toàn diện.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu so sánh, luận văn đề xuất 04 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam:

1. Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự về nguyên tắc tranh tụng: Luật hóa nguyên tắc tranh tụng thành một nguyên tắc cơ bản, bắt buộc thực hiện tại 100% các phiên tòa hình sự sơ thẩm và phúc thẩm. Quy định rõ phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, không được sử dụng các chứng cứ chưa được thẩm tra công khai để ra bản án. Cơ quan thực hiện: Quốc hội và Ủy ban Tư pháp (lộ trình hoàn thành trong giai đoạn 2015 - 2020).
2. Phân định rành mạch 03 chức năng tố tụng cơ bản: Tách biệt dứt khoát giữa chức năng buộc tội của Viện kiểm sát và chức năng xét xử của Tòa án. Chấm dứt tình trạng Thẩm phán làm thay nhiệm vụ buộc tội của Kiểm sát viên. Quy định Kiểm sát viên phải tham gia đối đáp đến cùng đối với từng luận điểm của người bào chữa, xóa bỏ thói quen giữ nguyên quan điểm như cáo trạng mà không đưa ra lý lẽ pháp lý. Cơ quan chủ trì: Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
3. Mở rộng thẩm quyền và bảo đảm quyền cho người tham gia tố tụng: Mở rộng quyền thu thập chứng cứ của Luật sư bào chữa, cho phép tiếp cận và sao chụp hồ sơ vụ án ngay từ khi khởi tố bị can. Từng bước thể chế hóa "quyền im lặng" của người bị bắt giữ, bảo đảm tỷ lệ người bị buộc tội có người bào chữa tham gia từ giai đoạn điều tra đạt trên 60% vào năm 2020. Cơ quan thực hiện: Liên đoàn Luật sư Việt Nam phối hợp Bộ Công an và Bộ Tư pháp.
4. Cải cách tổ chức bộ máy và cơ sở vật chất phòng xử án: Đổi mới hệ thống Tòa án nhân dân theo thẩm quyền xét xử độc lập với đơn vị hành chính; cải tiến mô hình phòng xử án theo hướng bố trí vị trí ngồi của Kiểm sát viên và Luật sư ngang hàng nhau trước Hội đồng xét xử, tạo sự bình đẳng về tâm lý và vị thế tố tụng. Cơ quan thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao (triển khai đồng bộ từ năm 2015).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 04 nhóm đối tượng sau:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Cán bộ Ban Nội chính Trung ương, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội sử dụng tài liệu làm cơ sở lý luận phục vụ xây dựng, sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự và định hình chiến lược cải cách tư pháp quốc gia.
• Thẩm phán và Thư ký Tòa án nhân dân các cấp: Vận dụng các phương pháp điều hành phiên tòa khoa học, nâng cao kỹ năng lắng nghe, điều phối tranh luận dân chủ và bảo đảm việc ra phán quyết độc lập, khách quan, đúng pháp luật.
• Kiểm sát viên và Điều tra viên: Nâng cao kỹ năng thực hành quyền công tố, xây dựng hệ thống chứng cứ vững chắc, trau dồi kỹ năng đối đáp sắc bén và khắc phục triệt để tư duy kết tội định kiến.
• Luật sư, Giảng viên và Học viên ngành Luật học: Làm tài liệu tham khảo nghiên cứu chuyên sâu về Luật Hình sự, Luật Tố tụng hình sự so sánh và rèn luyện kỹ năng tranh tụng thực chiến tại phiên tòa.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt cốt lõi nhất giữa mô hình tố tụng tranh tụng và mô hình thẩm vấn là gì?
Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở vai trò của Thẩm phán và cơ chế tìm kiếm sự thật. Trong mô hình tranh tụng, Thẩm phán giữ vai trò trọng tài thụ động và 12 thành viên Bồi thẩm đoàn xác định sự thật qua tranh luận. Trong khi ở mô hình thẩm vấn, Thẩm phán chủ động điều tra và trực tiếp tìm kiếm sự thật dựa trên hồ sơ vụ án.

2. Tại sao mô hình tranh tụng lại đề cao vai trò của Luật sư hơn mô hình thẩm vấn?
Vì mô hình tranh tụng xem phiên tòa là cuộc thi tài pháp lý bình đẳng giữa bên công tố và bên bào chữa. Bị cáo không có nghĩa vụ tự chứng minh vô tội, do đó quyền lợi của bị cáo phụ thuộc 100% vào kỹ năng thu thập chứng cứ, thẩm tra chéo và tài biện luận của Luật sư trước Bồi thẩm đoàn.

3. Việt Nam hiện nay đang áp dụng mô hình tố tụng hình sự nào?
Việt Nam áp dụng mô hình tố tụng hình sự truyền thống mang bản chất thẩm vấn xã hội chủ nghĩa, nhưng đang tiếp thu mạnh mẽ các nguyên tắc tiến bộ của mô hình tranh tụng theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW, hướng tới xây dựng mô hình kết hợp hài hòa, lấy việc tranh tụng dân chủ tại tòa làm trọng tâm.

4. Thủ tục thỏa thuận nhận tội (Plea Bargaining) có được áp dụng tại Việt Nam không?
Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam không thừa nhận thủ tục thỏa thuận nhận tội theo kiểu Thông luật vì nguyên tắc xác định sự thật khách quan toàn diện. Tuy nhiên, việc bị can, bị cáo tự nguyện khai báo, thành khẩn nhận tội và bồi thường thiệt hại được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quan trọng theo luật định.

5. Việc tiếp thu yếu tố tranh tụng có làm suy yếu khả năng trấn áp tội phạm của Nhà nước không?
Không. Việc tiếp thu yếu tố tranh tụng không làm giảm hiệu quả xử lý tội phạm mà giúp nâng cao chất lượng chứng cứ, khắc phục triệt để các sai sót trong quá trình điều tra, loại bỏ hiện tượng oan sai, qua đó bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội và củng cố niềm tin của 100% người dân vào công lý.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và lịch sử hình thành của 02 mô hình TTHS trụ cột trên thế giới là mô hình tranh tụng và mô hình thẩm vấn.
• Bóc tách rõ 05 điểm khác biệt cơ bản về mục tiêu, thẩm quyền chủ thể, quy tắc chứng cứ, vị thế người tham gia tố tụng và cấu trúc phiên xử.
• Đánh giá khách quan thực trạng TTHS Việt Nam, chỉ rõ các hạn chế mang tính lịch sử và yêu cầu cấp bách của công cuộc cải cách tư pháp theo Nghị quyết 49-NQ/TW.
• Khẳng định việc xây dựng mô hình tố tụng kết hợp (giữ vững ưu điểm của thẩm vấn và tiếp thu hạt nhân dân chủ của tranh tụng) là con đường đúng đắn nhất cho Việt Nam trong giai đoạn 2015 - 2020.
• Đề xuất hệ thống 04 nhóm giải pháp đột phá, từ sửa đổi quy định luật thực định đến tái cấu trúc tổ chức bộ máy các cơ quan tiến hành tố tụng.

Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan lập pháp và nghiên cứu tư pháp cần tiếp tục thể chế hóa các quy tắc về chứng cứ và tổ chức tập huấn kỹ năng tranh tụng cho đội ngũ chức danh tư pháp. Kính mời các nhà nghiên cứu, chuyên gia và học viên quan tâm tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Lò Thị Thúy để khai thác sâu hơn các phân tích lý luận và giải pháp thực tiễn có giá trị cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ, TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRANH TỤNG VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ THẨM VẤN 1. NHẬN THỨC CHUNG VỀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Vị trí của tố tụng hình sự trong hệ thống tố tụng tƣ pháp Tố tụng tƣ pháp là một ngành luật độc lập trong hệ thống pháp luật Việt Nam bao gồm tổng thể những quy định của pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực tƣ pháp. Tố tụng hình sự và các giai đoạn của tố tụng đƣợc quy định trong BLTTHS của mỗi quốc gia.

Hiến pháp nƣớc ta không quy định quyền lực nhà nƣớc theo thuyết tam quyền phân lập nhƣ Hiến pháp ở một số nƣớc tƣ sản, không thừa nhận việc tổ chức song song và sự tồn tại độc lập, kiềm chế lẫn nhau giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tƣ pháp. Điều 2 Hiến pháp năm 1992 của nƣớc Cộng hòa XHCN Việt Nam quy định rõ: Nhà nƣớc Cộng hòa XHCN Việt Nam là nhà nƣớc pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, tất cả quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân và giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp.[34] Nhà nƣớc Việt Nam thống nhất ba quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp với sự phân công, phân nhiệm rành mạch và có sự phối hợp giữa ba quyền đó. Đây là một trong những nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc pháp quyền XHCN.

Quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, tất cả quyền lực nhà nƣớc thuộc về 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhân dân, nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nƣớc. Nhân dân trao quyền lực nhà nƣớc của mình cho Quốc hội, Chính phủ, các cơ quan tƣ pháp và các tổ chức xã hội. Quyền lực nhà nƣớc bao gồm quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tƣ pháp đều có chung một nguồn gốc thống nhất là từ nhân dân, đều do nhân dân ủy quyền, giao quyền, đều thống nhất với nhau ở mục tiêu chính trị chung là xây dựng một nhà nƣớc "dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh". Xuất phát từ đặc điểm của quyền lực nhà nƣớc, mặc dù có sự phân định nhƣng cả ba quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp không hoàn toàn tách biệt nhau mà ràng buộc lẫn nhau, phối hợp với nhau để thực hiện đầy đủ nhiệm vụ, quyền hạn mà nhân dân giao cho mỗi quyền (đã đƣợc Hiến pháp quy định).

Mục đích của việc phân công quyền lực nhà nƣớc nhằm kiểm soát việc thực hiện quyền lực nhà nƣớc, đồng thời phân định rõ ràng nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tƣ pháp. Kiểm soát quyền lực Nhà nƣớc từ phía ngƣời ủy quyền đối với ngƣời đƣợc ủy quyền để hạn chế sự lộng quyền, lạm quyền, mâu thuẫn chồng chéo hoặc trùng lặp trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nƣớc giữa các cơ quan. Quyền tƣ pháp là quyền xét xử đƣợc giao cho Tòa án nhân dân. Nguyên tắc xét xử xuyên suốt trong tổ chức thực hiện quyền này là độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân không đƣợc phép can thiệp vào hoạt động xét xử của Tòa án, nghiêm cấm mọi hành vi cản trở Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân thực hiện nhiệm vụ.

Nguyên tắc này đã đƣợc khẳng định trong Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002, BLTTHS, Bộ luật tố tụng dân sự… "khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật". Nhƣ vậy, khi những ngƣời tiến hành tố tụng thực hiện nhiệm vụ theo tố tụng không chịu sự tác động của bất kỳ hành vi can thiệp của cơ quan, tổ 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chức, cá nhân nào và phải chịu trách nhiệm trƣớc pháp luật về những đánh giá, phán quyết của mình. Mọi hành vi cản trở, can thiệp vào việc thực hiện nhiệm vụ của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân là hành vi trái pháp luật và đều bị nghiêm cấm. Hành vi xâm phạm tới nguyên tắc độc lập xét xử dƣới bất kỳ hình thức nào sẽ dẫn đến sự sai lệnh quá trình tố tụng, hậu quả có thể dẫn đến oan, sai, bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan ngƣời vô tội, hoặc không giải quyết kịp thời đúng pháp luật các vụ án dân sự, hành chính và các vụ việc khác theo quy định của pháp luật, không bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân.

Về tố tụng hình sự, sách giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Trƣờng Đại học luật Hà Nội định nghĩa: Tố tụng hình sự là trình tự (quá trình) tiến hành giải quyết các vụ án hình sự theo quy định của pháp luật. Tố tụng hình sự bao gồm toàn bộ hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng (CQĐT, viện kiểm sát, tòa án), ngƣời tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, hội thẩm nhân dân và thƣ ký phiên tòa), ngƣời tham gia tố tụng (bị can, bị cáo, ngƣời bào chữa.), của cá nhân, cơ quan nhà nƣớc khác và tổ chức xã hội góp phần vào việc giải quyết vụ án theo quy định của Luật tố tụng hình sự.56] Giáo trình Luật tố tụng hình sự Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: "Tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan nhà nƣớc, tổ chức xã hội nhằm giải quyết vụ án hình sự khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật"[7, tr. Từ hai quan điểm trên ta có thể hiểu: Tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động có trình tự của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan, tổ chức xã hội theo quy định của pháp luật nhằm giải quyết vụ án hình sự một cách khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật. Qua khái niệm rút ra về TTHS ta có thể thấy rằng TTHS có vai trò rất quan trọng trong hệ thống tố tụng tƣ pháp.

Tố tụng hình sự thể chế hóa những quy định của Hiến pháp, các văn bản pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nƣớc, phản ánh tiến trình dân chủ hóa cuộc sống xã hội theo hƣớng đáp ứng yêu cầu của Nhà nƣớc pháp quyền thực sự phục vụ lợi ích của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Tố tụng hình sự thông qua hạt nhân cơ bản chính là hoạt động xét xử tại phiên tòa các chức năng cơ bản của TTHS đƣợc bảo đảm. Hoạt động xét xử tại Tòa án nói chung và trong phiên tòa hình sự nói riêng là một dạng hoạt động đặc biệt thể hiện sự phát triển của hệ thống tố tụng tƣ pháp. Những đặc điểm chung của tố tụng hình sự Tố tụng hình sự theo cách hiểu chung nhất là sự khái quát cao những đặc tính phổ biến, phản ánh cách thức tổ chức hoạt động TTHS, cách thức tìm đến sự thật khách quan của vụ án, có thể là hoạt động tích cực của các bên tranh tụng hay là hoạt động tích cực của Tòa án và các cơ quan tiến hành tố tụng khác hay là sự kết hợp của cả hai.

- Tố tụng hình sự là sự thể hiện cách ứng xử của Nhà nƣớc đối với ngƣời bị tình nghi là phạm tội, quyết định toàn bộ quy trình tố tụng hƣớng tới sự tạo điều kiện thuận lợi cho cơ quan tố tụng hay là sự bảo vệ quyền lợi của công dân. - Tố tụng hình sự chứa đựng những mâu thuẫn và sức ép giữa một bên là những yêu cầu về giải quyết nhanh chóng và hiệu quả các vụ án hình sự để đảm bảo sự ngăn ngừa các hành vi phạm tội, với một bên là việc đảm bảo tính công bằng để bảo vệ các quyền lợi công dân khi ngƣời này bị tình nghi là phạm tội. - Tố tụng hình sự thực chất là sự tranh chấp hình sự về vấn đề có tội hay vô tội tội, nặng hay nhẹ giữa Nhà nƣớc - ngƣời đƣa ra điều cấm và bị can, 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bị cáo - ngƣời bị coi là vi phạm điều cấm đó. Lịch sử của nhân loại đã chứng kiến nhiều kiểu giải quyết tranh chấp hình sự bằng những cách khác nhau và không liên quan gì đến tố tụng nhƣ: đền nợ trả bằng máu, hòa giải các bên trong vụ kiện, kiểu hành xử của chủ nô đối với nô lệ, chặt chân tay kẻ trộm, cạo trọc bôi vôi với kẻ chửa hoang.

Khi xã hội trở nên văn minh hơn, nhận thức của con ngƣời đƣợc nâng lên thì tranh chấp hình sự đã đƣợc giải quyết bằng con đƣờng tố tụng. - Tố tụng hình sự là một dạng hoạt động đặc thù của Nhà nƣớc nhằm giải quyết vụ án hình sự, bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trong đó có những ngƣời bị buộc tội. Mục đích của TTHS là tìm ra sự thật đã xảy ra, các bên buộc phải tìm ra sự thật của vụ án. - Tố tụng hình sự mang tính giai cấp.

Tùy thuộc vào các chế độ xã hội khác nhau, ở mỗi giai đoạn phát triển khác nhau, tùy theo bối cảnh kinh tế - xã hội, phƣơng thức tổ chức bộ máy nhà nƣớc, nhận thức và sự phát triển chung của xã hội mà tố tụng hình sự đƣợc bộc lộ trên những khía cạnh khác nhau. Tố tụng hình sự ra đời cùng với sự xuất hiện của Nhà nƣớc. Bất kỳ một hệ thống pháp luật nào, pháp luật của nhà nƣớc nào cũng đều thể hiện tính giai cấp sâu sắc. Giai cấp cầm quyền chủ yếu sử dụng pháp luật để bảo vệ lợi ích cho giai cấp của mình và toàn xã hội nhƣ một công cụ chính, chủ yếu nhất.

- Tố tụng hình sự là trình tự, thủ tục tiến hành giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật, bao gồm toàn bộ hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng của cá nhân, cơ quan nhà nƣớc khác và tổ chức xã hội góp phần vào việc giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật TTHS.