Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Một số vấn đề lý luận chung 1.1 Thể loại truyện Nôm 1.1 Khái niệm Truyện Nôm là một thể loại độc đáo làm nên diện mạo của văn học trung đại Việt Nam. Truyện Nôm ra đời và phát triển mạnh mẽ trong lòng xã hội phong kiến vì thế từ trước đến nay có khá nhiều cách hiểu khác nhau về truyện Nôm. Tác giả Đặng Thanh Lê thì gọi chúng là “tiểu thuyết”,“thuộc hệ thống tự sự,…sử dụng ngôn ngữ văn tự dân tộc: chữ Nôm” và “đại bộ phận các tác phẩm đều sử dụng một thể loại thơ dân tộc – lục bát ” [17,tr. Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học nhóm tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi định nghĩa truyện Nôm là:“Thể loại tự sự bằng thơ dài rất tiêu biểu cho văn học cổ điển Việt Nam, nở rộ vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, do viết bằng tiếng Việt, ghi bằng chữ Nôm nên được gọi là truyện Nôm” [7, tr.
Có thể nói, với tư duy và hiểu biết của mình mỗi nhà nghiên cứu đã đưa ra những định nghĩa riêng về truyện Nôm. Dù khác nhau về cách diễn đạt và biểu thị nhưng các tác giả đều thống nhất cho rằng: Truyện Nôm thuộc loại hình văn học tự sự, thường được viết bằng thể thơ lục bát và ngôn ngữ dân tộc (chữ Nôm). Mỗi truyện đều có cốt truyện hoàn chỉnh bao gồm một hệ thống các tình tiết, sự kiện kể lại những biến cố xoay quanh cuộc đời của những nhân vật trung tâm trong mối quan hệ với các nhân vật khác. Với việc sử dụng chữ Nôm làm văn tự và sáng tác theo thể thơ lục bát, truyện Nôm là một sáng tạo độc đáo của cha ông ta nhằm thoát khỏi những ảnh hưởng văn hóa của Trung Hoa.2 Phân loại Vấn đề phân loại truyện Nôm là vấn đề phức tạp.
Với những căn cứ khá hợp lý, các nhà nghiên cứu đã đưa ra cách phân loại của riêng mình. Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện nay, cách phân loại truyện Nôm được chú ý và đồng thuận hơn cả là căn cứ vào nội dung phản ánh và trình độ nghệ thuật. Từ căn cứ này, các nhà nghiên cứu chia truyện Nôm thành hai tiểu loại: truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học. 7 download by : skknchat@gmail.com Truyện Nôm bình dân là những chuyện hầu hết không có tên tác giả, được sáng tác chủ yếu từ các cốt truyện dân gian.
Qua quá trình sáng tác và lưu truyền, truyện Nôm bình dân được phổ biến rộng rãi trong nhân dân. Một số truyện Nôm bình dân tiêu biểu là: Thạch Sanh, Tống Trân – Cúc Hoa, Lý Công, Tấm Cám, Thoại Khanh – Châu Tuấn,…Truyện Nôm bình dân mang trong mình quan niệm của nhân dân lao động, nó phản ánh ước mơ, khát vọng của nhân dân. Nội dung đấu tranh bảo vệ quyền sống, giá trị hạnh phúc của con người trước các thế lực xã hội là nội dung xuyên suốt và gần như bao trọn tác phẩm của thể loại này. Truyện Nôm bình dân thường có một cái kết có hậu và viên mãn cho cuộc đời, số phận của nhân vật chính.
Hầu hết truyện Nôm bình dân đều được viết trên cơ sở truyện dân gian, truyện cổ tích. Mục đích sáng tác của truyện Nôm bình dân là để phục vụ nhân dân lao động nên ngôn ngữ được sử dụng rất dễ hiểu, giản dị, không có nhiều điển tích, điển cố và gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân.Truyện Nôm bình dân sống trong lòng văn học dân tộc bền bỉ bởi những giá trị đặc biệt của chúng. Nó rất gần với truyện dân gian nhưng không phải là văn học dân gian. Truyện Nôm bình dân chính là cây cầu nối liền văn học dân gian với truyện Nôm bác học, là thể loại gìn giữ bản sắc dân tộc tạo nền tảng cho sự phát triển rực rỡ của văn học trung đại Việt Nam giai đoạn sau.
Về truyện Nôm bác học, ta có thể thấy đây hầu hết là những truyện Nôm hữu danh, chỉ có một bộ phận nhỏ là khuyết danh. Tác giả của truyện Nôm bác học thường là những trí thức thuộc tầng lớp trên, có học vấn uyên thâm và sự hiểu biết sâu rộng cả về văn chương và đời sống. Truyện Nôm bác học có thể được viết dựa trên việc vay mượn cốt truyện nước ngoài, mà chủ yếu là vay mượn cốt truyện của văn học cổ điển Trung Quốc như Hoa tiên kí, Truyện Kiều, Truyện Song Tinh… Bên cạnh đó, một số ít tác giả đã hư cấu từ cuộc đời, tâm tư, tình cảm của mình và thực tế xã hội Việt Nam đưa vào tác phẩm. Tiêu biểu là Sơ kính tân trang của Phạm Thái.
Về nội dung, truyện Nôm bác học chủ yếu phản ánh khát vọng tự do yêu đương, hạnh phúc lứa đôi của các cặp nhân vật tài tử giai nhân. Tình yêu tự do, thân 8 download by : skknchat@gmail.com phận cá nhân của con người, đã mâu thuẫn gay gắt với thiết chế phong kiến đang suy thoái. Ví dụ qua mối tình đầy ảo mộng của Phạm Kim và Trương Quỳnh Thư trong Sơ kính tân trang. Trương Quỳnh Thư đã tỏ ý chống đối quyết liệt với trật tự phong kiến, chế độ phong kiến thối nát đó đã vùi dập bao nhiêu ước mơ về một mối tình đầy trong sáng và thơ mộng của tài tử giai nhân.
Truyện Nôm bác học ở giai đoạn đỉnh cao, bao gồm những nội dung phi chính thống rất rộng lớn và mang tính nhân văn cao cả. Ngoài vấn đề phản ánh tình yêu, khát vọng hạnh phúc của con người, nó còn đặt ra vấn đề thân phận con người một cách rất rõ ràng, cụ thể gắn chặt với các vấn đề đạo đức, tư tưởng của xã hội. Với dung lượng khá lớn, truyện Nôm bác học phản ánh nhiều chủ đề thuộc các phương diện khác nhau. Mỗi chủ đề tạo nên những giá trị khác nhau làm phong phú nội dung của tác phẩm.
Về hình thức, truyện Nôm bác học đạt đến trình độ nghệ thuật cao, các tác giả rất có ý thức trau chuốt gọt rũa câu văn, lời thơ. Hơn nữa, do được giáo dục trong nền giáo dục phong kiến, chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Trung Hoa, nên các tác giả thường sử dụng nhiều điển tích, điển cố, từ Hán Việt trong tác phẩm của mình. Đặc biệt ngôn ngữ trong truyện Nôm bác học trở thành tiêu biểu cho trình độ diễn đạt của văn học dân tộc. Như vậy, trải qua quá trình hình thành, phát triển, truyện Nôm tạo ra dấu ấn riêng với những đặc trưng thể loại rõ nét, đồng thời khẳng định sự tồn tại của mình bên cạnh những thể loại khác lúc bấy giờ và trở thành thể loại chính tạo nên diện mạo của văn học trung đại Việt Nam.2 Chủ đề trong tác phẩm văn học Chủ đề là một phương diện hết sức quan trọng của tác phẩm văn học.
Khái niệm chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu. Theo nhóm tác giả Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi, Trần Đình Sử thì “chủ đề là vấn đề cơ bản, vấn đề trung tâm được tác giả nêu lên, đặt ra cụ thể trong tác phẩm…. Hiểu một cách đơn giản chủ đề chính là vấn đề cơ bản của tác phẩm, là phương diện chính yếu của đề tài. Khi phản ánh hiện thực, nhà văn chẳng những xác định một phạm vi của hiện tượng đời sống mà còn tập trung soi rọi một số vấn đề có ý nghĩa hàng đầu trong phạm vi đó.
Tác giả Gorki đại ý cho rằng: chủ đề là tư tưởng manh nha trong kinh 9 download by : skknchat@gmail.com nghiệm của tác giả, do cuộc sống gợi lên. Chủ đề thể hiện bản sắc tư duy, chiều sâu tư tưởng của tác giả. Cùng một đề tài nhưng cách nhìn nhận của mỗi nhà văn sẽ tạo nên chủ đề khác nhau. Cùng viết về đề tài người phụ nữ trong xã hội phong kiến, nếu Nguyễn Du chọn chủ đề về người phụ nữ tài hoa bạc mệnh thì Nguyễn Gia Thiều lại viết về nỗi đau của người cung nữ… Thông thường, mỗi một tác phẩm bao giờ cũng được bao quanh bởi một chủ đề nhất định, từ đó ngưng kết thành chỉnh thể nghệ thuật.
Chủ đề văn bản văn học là loại ẩn ý bão hoà tình cảm thẩm mĩ của tác giả, hoà làm một với hình tượng nghệ thuật, cũng chính là ý thức thẩm mĩ do hình tượng nghệ thuật chứa đựng. Chính vì vậy, chủ đề góp phần quan trọng trong việc làm cho tác phẩm trở nên sâu sắc và có tầm ảnh hưởng đối với độc giả. Trong một tác phẩm, hệ thống chủ đề có sự gắn bó chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau. Chủ đề chính có ý nghĩa trung tâm quán xuyến toàn bộ tác phẩm.
Bên cạnh đó, có những chủ đề bộ phận, góp phần bổ sung làm nổi bật chủ đề chính.Tính đa chủ đề trong tác phẩm văn học thường thấy ở những văn bản lớn có tính tự sự. Do trong loại tác phẩm này, nội dung cuộc sống xã hội được phản ánh tương đối phong phú, phức tạp, dung lượng tư tưởng tương đối dồi dào, có thể từ những góc độ, phương diện khác nhau để biểu hiện nhận thức, bình giá thẩm mĩ của tác giả đối với cuộc sống, từ đó mà có thể làm hiển hiện ý thức thẩm mĩ đa phương diện, khiến cho tác phẩm hiện lên trong tình huống phức tạp đa chủ đề. Trong kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du ta có thể thấy một hệ thống chủ đề khá phong phú. Bên cạnh chủ đề chính là số phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến còn các chủ đề phụ bổ sung, tăng giá trị của chủ đề chính như sự bất công trong xã hội đồng tiền, sự chi phối của Nho giáo tới đời sống, lòng tham và sự ích kỷ của con người…Trong các truyện thơ Nôm trung đại, hiện tượng đa chủ đề cũng được thể hiện khá rõ.
Phần lớn truyện Nôm trung đại có chủ đề chính là tình yêu tài tử - giai nhân song bên cạnh đó ta vẫn thấy sự chi phối của các chủ đề khác như chủ đề gia đình và xã hội dưới ảnh hưởng của Nho giáo… Tính đa nghĩa của chủ đề là hiện tượng chủ đề của một tác phẩm có thể nắm bắt từ nhiều góc độ, cho phép có rất nhiều cách hiểu khác nhau. Sự biểu hiện hiện thực của chủ đề văn bản là quá trình động của một kiến trúc liền mạch. Vì thế, muốn tìm giá trị đích thực của tác phẩm 10 download by : skknchat@gmail.com người nghiên cứu không thể chủ quan tìm hiểu chủ đề chính mà còn phải đào sâu tìm hiểu chủ đề phụ của văn bản.