Các Biện Pháp Hình Sự Phi Hình Phạt Dưới Góc Độ So Sánh

Tài liệu nghiên cứu Các biện pháp hình sự phi hình phạt dưới góc độ so sánh luật, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về luật học.

• Tác giả: Đỗ Thị Ánh Hồng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tuyết Mai
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: So Sánh Các Biện Pháp Hình Sự Phi Hình Phạt Trong Luật Hình Sự
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Biện Pháp Hình Sự Phi Hình Phạt Tại Sao Cần So Sánh

Các biện pháp hình sự (BPHS) bao gồm hình phạt và các BPHS phi hình phạt. BPHS phi hình phạt đóng vai trò quan trọng, áp dụng độc lập, thay thế hoặc kèm theo hình phạt, góp phần phòng ngừa tội phạm. Nghiên cứu các BPHS phi hình phạt là cần thiết. Khoa học luật hình sự Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu hệ thống về BPHS phi hình phạt dưới góc độ so sánh. Các nhà khoa học luật hình sự trên thế giới ngày càng chú trọng nghiên cứu về các BPHS phi hình phạt vì các biện pháp này có ý nghĩa quan trọng đối với đối tượng bị áp dụng, đối với xã hội cũng như nền tư pháp hình sự. Khác với hình phạt đã có một hệ thống thống nhất về tên gọi, các BPHS phi hình phạt lại được đề cập với các tên gọi khác nhau như các biện pháp xử lý cải thiện và bảo đảm an toàn (Đức), các biện pháp pháp luật hình sự khác (Nga). Luận án này sử dụng thuật ngữ “các BPHS phi hình phạt” là thuật ngữ chung. Ở Việt Nam, các nhà khoa học luật hình sự chủ yếu chỉ đưa ra các phân tích, bình luận riêng về các biện pháp giám sát, giáo dục hoặc các biện pháp tư pháp mà chưa quan tâm nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề lý luận và thực trạng pháp luật về các BPHS phi hình phạt.

1.1. Biện Pháp Tư Pháp và Biện Pháp Thay Thế Hình Phạt Khái niệm và phạm vi

Nghiên cứu làm rõ khái niệm và phạm vi của các biện pháp tư pháp và các biện pháp thay thế hình phạt. Phân tích sự khác biệt và mối liên hệ giữa hai loại biện pháp này. So sánh với cách tiếp cận của các nước khác về các biện pháp tương tự. Ví dụ, một số nước coi các biện pháp giáo dục tại cộng đồng là biện pháp thay thế hình phạt, trong khi Việt Nam xếp chúng vào biện pháp tư pháp. Điều này ảnh hưởng đến việc áp dụng và hiệu quả của các biện pháp.

1.2. Tái Hòa Nhập Cộng Đồng và Mục Đích Của Hình Phạt Mối liên hệ

Phân tích mối liên hệ giữa các BPHS phi hình phạt và mục tiêu tái hòa nhập cộng đồng của người phạm tội. Các biện pháp này có vai trò như thế nào trong việc giúp người phạm tội sửa chữa sai lầm và trở thành công dân có ích? So sánh với mục đích trừng phạt của hình phạt. Ví dụ, các biện pháp giáo dục, hỗ trợ việc làm, tư vấn tâm lý đều hướng đến mục tiêu tái hòa nhập cộng đồng.

II. Thách Thức Pháp Lý Bất Cập Biện Pháp Phi Hình Phạt ở Việt Nam

Nghiên cứu so sánh pháp luật về các BPHS phi hình phạt là vô cùng cần thiết để khắc phục những hạn chế tồn tại trong luật hình sự Việt Nam. Các BPHS phi hình phạt về cơ bản đã được quy định trong BLHS nhưng vẫn còn tồn tại nhiều bất cập, hạn chế. Cụ thể là chưa có định nghĩa pháp lý chính thức mang tính hệ thống về các BPHS phi hình phạt dẫn tới hiểu không đúng hoặc không đầy đủ về bản chất, mục đích và ý nghĩa của các biện pháp này. Việc chưa đáp ứng được các yêu cầu và nguyên tắc trong xây dựng hệ thống các BPHS phi hình phạt, từ đó không đảm bảo được tính toàn diện, thống nhất về các mặt trong nội tại các BPHS phi hình phạt và giữa các BPHS phi hình phạt với hình phạt cũng như với các chế định khác trong pháp luật hình sự. Quy định về chủ thể có thẩm quyền xem xét miễn TNHS và quyết định áp dụng một trong các biện pháp giám sát, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội không chỉ có Tòa án mà còn có các cơ quan khác như CQĐT, VKS là trái với Hiến pháp 2013 của Việt Nam. Chưa quy định đầy đủ về đối tượng bị áp dụng các BPHS phi hình phạt. Quy định không đầy đủ, rõ ràng về điều kiện áp dụng và nội dung của từng loại BPHS phi hình phạt cụ thể, khiến cho các biện pháp này không đạt được hiệu quả hoặc chưa tối ưu hoá mục đích phòng ngừa hành vi phạm tội đề ra.

2.1. Tính Nhân Đạo của Luật Hình Sự So sánh với các nước khác

Phân tích sự thể hiện của tính nhân đạo của luật hình sự trong việc áp dụng các BPHS phi hình phạt. So sánh với cách các nước khác quy định và áp dụng các biện pháp tương tự. Ví dụ, một số nước có các biện pháp đặc biệt dành cho người chưa thành niên phạm tội, người già, phụ nữ có thai, hoặc người có bệnh hiểm nghèo. Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm này để hoàn thiện hệ thống BPHS phi hình phạt.

2.2. Quyền Công Dân và Biện Pháp Phi Hình Phạt Cân bằng lợi ích

Nghiên cứu sự cân bằng giữa việc bảo vệ quyền công dân và việc áp dụng các BPHS phi hình phạt. Các biện pháp này có xâm phạm quá mức đến quyền tự do, danh dự, nhân phẩm của người bị áp dụng hay không? Cần có những cơ chế nào để giám sát việc áp dụng các biện pháp này để đảm bảo tính hợp pháp, công bằng?

III. Kinh Nghiệm Quốc Tế Học Hỏi Gì Từ Đức Nga Mỹ Thái Lan

Nghiên cứu so sánh luật để hoàn thiện quy định pháp luật về các BPHS phi hình phạt tại Việt Nam là phù hợp với đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế. Việc đẩy mạnh nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm từ pháp luật của các quốc gia trên thế giới để hoàn thiện quy định pháp luật Việt Nam là hoàn toàn đúng đắn và phù hợp với đường lối của Đảng ta. Luận án này sẽ tập trung nghiên cứu kinh nghiệm của một số quốc gia như Đức, Nga, Mỹ, Thái Lan để rút ra bài học cho Việt Nam. Cụ thể, Luận án sẽ nghiên cứu định nghĩa pháp lý về BPHS phi hình phạt, hệ thống các BPHS phi hình phạt, chủ thể áp dụng, đối tượng bị áp dụng, và điều kiện áp dụng và nội dung của các biện pháp này ở các quốc gia trên.

3.1. Hệ Thống Hình Phạt và Các Loại Hình Phạt So sánh giữa các nước

So sánh hệ thống hình phạt và các loại hình phạt được áp dụng ở các quốc gia khác nhau. Ví dụ, một số nước có hình phạt lao động công ích, phạt tiền nộp vào quỹ từ thiện, hoặc tước một số quyền công dân. Việc áp dụng các hình phạt này có hiệu quả hơn so với các hình phạt truyền thống hay không? Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm gì từ các nước này?

3.2. Chính Sách Hình Sự và Chính Sách Khoan Hồng Ảnh hưởng đến Biện pháp phi hình phạt

Phân tích ảnh hưởng của chính sách hình sự và chính sách khoan hồng đến việc áp dụng các BPHS phi hình phạt. Khi nào thì nên áp dụng BPHS phi hình phạt thay vì hình phạt? Cần có những tiêu chí nào để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc áp dụng các BPHS phi hình phạt trong từng trường hợp cụ thể?

IV. Giải Pháp Cho Việt Nam Đề Xuất Sửa Đổi Bổ Sung Luật Hình Sự

Nghiên cứu này đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về các BPHS phi hình phạt trong luật hình sự Việt Nam. Các đề xuất này dựa trên các nguyên tắc định hướng việc đề xuất hoàn thiện quy định về các BPHS phi hình phạt trong luật hình sự Việt Nam. Bao gồm đề xuất bổ sung định nghĩa pháp lý về biện pháp hình sự phi hình phạt, đề xuất hoàn thiện quy định về hệ thống các biện pháp hình sự phi hình phạt, đề xuất hoàn thiện quy định về chủ thể áp dụng các biện pháp hình sự phi hình phạt, đề xuất hoàn thiện quy định về đối tượng bị áp dụng các biện pháp hình sự phi hình phạt, đề xuất hoàn thiện quy định về điều kiện áp dụng và nội dung của các biện pháp hình sự phi hình phạt.

4.1. Nguyên Tắc Xử Lý và Tính Công Bằng của Luật Hình Sự Cần lưu ý gì

Đảm bảo các nguyên tắc xử lý và tính công bằng của luật hình sự khi áp dụng các BPHS phi hình phạt. Mọi người đều phải được đối xử bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt giàu nghèo, địa vị xã hội, giới tính, dân tộc, tôn giáo. Các biện pháp áp dụng phải tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội.

4.2. Phòng Ngừa Tội Phạm và Cải Tạo Không Giam Giữ Hiệu quả

Đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng ngừa tội phạm và cải tạo không giam giữ. Các biện pháp này có thực sự giúp giảm tỷ lệ tái phạm tội hay không? Cần có những điều kiện gì để đảm bảo hiệu quả của các biện pháp này?

V. Tương Lai Biện Pháp Phi Hình Phạt Xu Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Mới

Nghiên cứu này đưa ra một cái nhìn về tương lai của các BPHS phi hình phạt. Xu hướng phát triển của các biện pháp này trên thế giới là gì? Những nghiên cứu mới nào đang được thực hiện trong lĩnh vực này? Việt Nam cần chuẩn bị những gì để bắt kịp với xu hướng này?

5.1. Miễn Trách Nhiệm Hình Sự và Miễn Hình Phạt Khi nào áp dụng

Phân tích các trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự và miễn hình phạt. Khi nào thì nên áp dụng các biện pháp này thay vì truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng hình phạt? Cần có những tiêu chí nào để đánh giá tính hợp lý và hiệu quả của việc áp dụng các biện pháp này?

5.2. Án Treo và Giảm Nhẹ Hình Phạt Ưu và nhược điểm

So sánh ưu và nhược điểm của việc áp dụng án treo và giảm nhẹ hình phạt. Hai biện pháp này có ảnh hưởng như thế nào đến việc răn đe và phòng ngừa tội phạm? Cần có những điều kiện gì để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả của việc áp dụng hai biện pháp này?

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Trách nhiệm hình sự dưới góc độ lý luận) của cuốn sách, tác giả Nguyễn Ngọc Hòa đã đề cập đến triết lý “phúc lợi” trong xử lý hành vi phạm tội gắn với các biện pháp pháp luật hình sự khác (các BPHS phi HP) 14 và một số vấn đề lý luận khác về các BPHS phi HP, phân biệt các BPHS phi HP với HP cũng như bình luận về mối quan hệ giữa các BPHS phi HP và HP. Vì vậy, công trình này đóng vai trò vô cùng quan trọng và là kim chỉ nam để NCS thực hiện đề tài luận án. Thứ hai, những quan điểm về hệ thống các BPHS phi HP được thể hiện trong các công trình được công bố dưới dạng sách chuyên khảo, luận án tiến sĩ, cụ thể như: Sách chuyên khảo Những vấn đề lý luận của việc đổi mới pháp luật hình sự trong giai đoạn hiện nay, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, 1994 của Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật do tác giả Đào Trí Úc làm chủ biên; Luận án “Các hình phạt bổ sung trong Luật hình sự Việt Nam”, của tác giả Trịnh Quốc Toản, Khoa luật, Đại học quốc gia Hà Nội (nay là Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội), Hà Nội, 2010.

Trong số đó, Luận án “Các hình phạt bổ sung trong Luật hình sự Việt Nam” đã sử dụng thuật ngữ “các biện pháp cưỡng chế hình sự khác” để chỉ các BPHS phi HP và phân tích hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự khác bằng cách phân loại các biện pháp này thành ba nhóm như sau: (i) các biện pháp cưỡng chế hình sự khác được áp dụng đối với những người có hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng không cấu thành tội phạm, ví dụ như biện pháp điều trị cho người nghiện rượu, ma túy trong trường hợp mất năng lực nhận thức hoặc mất năng lực điều khiển hành vi mà không phải do lỗi của mình gây ra…; (ii) các biện pháp cưỡng chế hình sự khác được áp dụng đối với những người phạm tội nhưng họ không phải chịu HP, ví dụ như những biện pháp giáo dục đối với người chưa thành niên (NCTN) phạm tội…; (iii) các biện pháp cưỡng chế hình sự khác được áp dụng đối với những người phạm tội phải chịu TNHS, ví dụ như: thu hồi cấp phép lái xe. Với nội dung nêu trên, công trình này chính là nguồn tham khảo hữu ích để NCS tiếp tục nghiên cứu trong luận án. Thứ ba, những quan điểm về chủ thể áp dụng các BPHS phi HP được thể hiện trong các công trình được công bố dưới dạng giáo trình về luật hình sự được sử dụng giảng dạy tại các cơ sở đào tạo luật ở nước ta, đề tài nghiên cứu khoa học. Nổi bật là Giáo trình sau đại học “Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật Hình sự (Phần chung)”, của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (nay là Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội), NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2019 do tác giả Lê Văn Cảm làm chủ biên; Đề tài khoa học xã hội cấp nhà nước “Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và 15 hiệu lực xét xử của Toà án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân”, Hà Nội, 2006, do tác giả Uông Chu Lưu làm chủ nhiệm đề tài.

Trong đó, Đề tài khoa học xã hội cấp nhà nước “Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Toà án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” đã phân tích một số quan điểm khác nhau trong việc xác định hệ thống các cơ quan tư pháp hình sự. Cụ thể, có quan điểm khẳng định rằng quyền tư pháp hình sự là quyền xét xử; do đó, Tòa án là cơ quan tư pháp hình sự duy nhất – đây là quan điểm quyền lực tư pháp nhất nguyên; hay có quan điểm khác lại nhận định rằng quyền tư pháp hình sự bao gồm quyền xét xử và quyền công tố (một số nước có thêm quyền kiểm sát); vì vậy, cơ quan tư pháp hình sự bao gồm Toà án và cơ quan công tố (hoặc VKS ở một số quốc gia) - đây là quan điểm quyền lực tư pháp nhị nguyên. Mặc dù công trình này không đề cập trực tiếp đến chủ thể áp dụng các BPHS phi HP; tuy nhiên, những quan điểm về quyền tư pháp hình sự được các tác giả phân tích đã giải thích nguyên nhân dẫn tới sự khác biệt trong các quan điểm về chủ thể áp dụng các BPHS phi hình giữa các nhà khoa học luật hình sự của từng quốc gia nhất định. Do đó, đây sẽ là nguồn tài liệu tham khảo có liên quan chặt chẽ tới đề tài luận án.

Thứ tư, trong khoa học luật hình sự Việt Nam, những quan điểm về đối tượng bị áp dụng các BPHS phi HP được thể hiện trong các công trình được công bố dưới dạng bài viết đăng tải trên các tạp chí khoa học chuyên ngành luật và đề tài nghiên cứu khoa học như: Bài viết “Các học thuyết về cơ sở trách nhiệm hình sự của pháp nhân”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 6/2011, của tác giả Trần Văn Độ; Bài viết “Các triết lí phổ biến trong xử lí người chưa thành niên phạm tội trên thế giới – Kinh nghiệm của Anh, xứ Wales và gợi ý cho Việt Nam”, Tạp chí Luật học, (2), 2021, của tác giả Hoàng Xuân Châu; Đề tài khoa học cấp cơ sở “Triết lý xử lý người chưa thành niên vi phạm pháp luật và sự thể hiện trong thực tiễn lập pháp của một số quốc gia trên thế giới”, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, 2022 do tác giả Đào Lệ Thu làm chủ nhiệm đề tài. Trong đó, Bài viết “Các học thuyết về cơ sở trách nhiệm hình sự của pháp nhân” đã chỉ rõ và phân tích những học thuyết làm nền tảng cơ sở lí luận cho việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân - một trong những đối tượng bị áp dụng các BPHS phi HP mà Luận án sẽ nghiên cứu. Bên cạnh đó, Đề tài khoa học “Triết lý xử lý người chưa thành niên vi phạm pháp luật và sự thể hiện trong thực 16 tiễn lập pháp của một số quốc gia trên thế giới” đã đưa ra những nghiên cứu khái niệm NCTN trong pháp luật hình sự của các quốc gia trên thế giới và các triết lí phổ biến trong việc xử lí NCTN phạm tội; trong đó, triết lý “phúc lợi”, triết lý “phục hồi” và triết lý “cộng đồng” chính là những cơ sở lý luận quan trọng của việc quy định về các BPHS phi HP. Như vậy, với những nội dung nói trên, đây là những nguồn tài liệu tham khảo có giá trị và liên quan chặt chẽ tới đề tài luận án.

Thứ năm, những quan điểm về điều kiện áp dụng và nội dung của các BPHS phi HP được thể hiện trong các công trình được công bố dưới dạng sách chuyên khảo, luận án tiến sĩ luật học, bài viết đăng tải trên các tạp chí khoa học chuyên ngành luật hay chuyên đề trong đề tài nghiên cứu khoa học như: Sách chuyên khảo Quyền con người: Tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2010 của Viện Khoa học Xã hội Việt Nam do tác giả Võ Khánh Vinh làm chủ biên; Luận án “Chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, của tác giả Hà Lệ Thuỷ, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2020; Bài viết “Áp dụng biện pháp tư pháp”, Tạp chí Toà án nhân dân, kỳ II số 18 tháng 9, 2015, của tác giả Mai Bộ; Bài viết “Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự trong tiến trình nội luật hóa Công ước chống tra tấn và trừng phạt hoặc đối xử tàn nhẫn, vô nhân đạo làm mất phẩm giá khác”, Tạp chí Dân chủ & Pháp luật, Số 4, 2017, của tác giả Lê Lan Chi. Trong số đó, Luận án “Chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” đã phân biệt các BPHS phi HP với HP; qua đó phân tích điều kiện áp dụng và nội dung của các BPHS phi HP dưới góc độ lý luận. Vì vậy, công trình này có giá trị tham khảo cao để NCS có thể phát triển hơn nữa luận án của mình. Những bình luận về thực trạng pháp luật liên quan đến các biện pháp hình sự phi hình phạt trong các nghiên cứu trong nước Những bình luận về thực trạng pháp luật liên quan đến các BPHS phi HP mà các công trình trong nước nghiên cứu bao gồm: những bình luận về quy định pháp luật liên quan đến chủ thể áp dụng các BPHS phi HP, đối tượng bị áp dụng các BPHS phi HP, điều kiện áp dụng và nội dung của các BPHS phi HP.

Thứ nhất, những bình luận về quy định pháp luật liên quan đến chủ thể áp dụng các BPHS phi HP được thể hiện trong các công trình được công bố dưới dạng sách chuyên khảo và bài viết đăng tải trên các tạp chí khoa học chuyên ngành luật. 17 Đáng chú ý là Sách chuyên khảo Tìm hiểu Bộ luật Hình sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (phần chung), NXB Lao động, Hà Nội, 2002 do tác giả Trần Minh Hưởng làm chủ biên và Bài viết “Giáo dục bắt buộc áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự Liên bang Nga và gợi mở cho Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, 09(433), 2021, của tác giả Mai Thị Thủy. Trong đó, Bài viết “Giáo dục bắt buộc áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự Liên bang Nga và gợi mở cho Việt Nam” đã phân tích quy định về chủ thể có thẩm quyền áp dụng các biện pháp hình sự khác nói chung và các biện pháp giám sát, giáo dục đối với người chưa thành niên phạm tội nói riêng theo BLHS Nga và BLHS Việt Nam hiện hành. Vì Nga là một trong năm quốc gia được lựa chọn so sánh nên công trình này là nguồn tài liệu có giá trị để NCS tham khảo.