MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Với sự phát triển không ngừng của khoa học và công nghệ, chuyển đổi số đang là xu hướng của xã hội và diễn ra hết sức mạnh mẽ, sâu rộng trên toàn thế giới. Ở nước ta, Đảng và nhà nước đã có nhiều quyết sách khẳng định chuyển đổi số là quá trình tất yếu để phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới, chuyển đổi số đã và đang tạo ra nhiều thay đổi tích cực với ngành giáo dục tại Việt Nam. Vai trò và vị trí của công nghệ thông tin trong lĩnh vực giáo dục cũng như thúc đẩy nâng cao năng lực số cho học sinh ngày càng quan trọng khi đặt trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra với tốc độ nhanh chưa từng có.
Nghị quyết số 29-NQ/TW đã nêu rõ quan điểm chỉ đạo “…Chuyển mạnh từ quá trình giáo dục chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Học đi đôi với hành, lí luận gắn với thực tiễn…”, đặc biệt là vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin và phát triển năng lực số cho học sinh. Ngày 03/06/2020, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định số 749/QĐ-TTg về việc phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”, sử dụng thành thạo các thiết bị công nghệ số, nâng cao năng lực số đối với người học là tiền đề hướng đến thực hiện các mục tiêu giáo dục trong thời đại công nghệ số. Bên cạnh đó, những năm gần đây, cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin nói chung, Internet và các trang mạng xã hội nói riêng đã và đang ảnh hưởng rất lớn đến đời sống xã hội và sinh hoạt của con người.
Trong trường học đã xuất hiện nhiều mối quan hệ đan xen phức tạp, nhiều tệ nạn như thuốc lá điện tử, đánh bạc online, cá độ bóng đá, bạo lực học đường… Khi mà con người đã coi mạng xã hội là “môi trường xã hội” thì văn hóa ứng xử, bảo mật thông tin, nạn lừa đảo và vấn nạn bạo lực, bắt nạt trên môi trường số lại là các vấn đề cần được quan tâm. Với mục đích sử dụng mạng xã hội hiệu quả, hữu ích, tránh chia sẻ những thông tin sai sự thật; tránh chia sẻ, đăng tải thông tin xâm phạm đến quyền riêng tư, quyền được pháp luật bảo hộ về danh dự và nhân phẩm của công dân; thực hiện tốt nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp và pháp luật; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, xây dựng không gian văn hóa mạng văn minh, lịch sự…thì việc giáo dục văn hóa ứng xử, tuyên truyền và phổ biến pháp luật đảm bảo an toàn trên môi trường số cho học sinh phổ thông hiện nay là một trong những nội dung quan trọng góp phần hình thành phẩm chất và năng lực cho học sinh trong quá trình học tập, đồng thời góp phần định hướng lối sống tốt đẹp, lành mạnh. Căn cứ vào tình hình thực tế, thấy rằng rất nhiều học sinh chưa có kĩ năng trong việc sử dụng các thiết bị số, chưa nắm rõ các quy định của pháp luật, chưa nhận thức đúng đắn các hành vi, ứng xử trên môi trường số cũng như chưa đảm bảo an toàn trên môi trường mạng, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Một số giải pháp nâng cao năng lực số và đảm bảo an toàn trên không gian mạng cho học sinh thông qua công tác chủ nhiệm lớp”. Mục đích nghiên cứu Đề tài của chúng tôi hướng đến nghiên cứu và đề ra các giải pháp nâng cao năng lực số cho học sinh, đồng thời có các giải pháp giáo dục, hướng dẫn các kĩ năng làm việc trong môi trường mạng đảm bảo an toàn, lành mạnh.
Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu của đề tài, cần phải thực hiện các nhiệm vụ sau: - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về năng lực số, khung năng lực số của học sinh trung học; các tác động tích cực, tiêu cực của môi trường mạng đến hành vi, ứng xử của học sinh; các kĩ năng cần rèn luyện cho học sinh khi sử dụng các thiết bị số làm việc trong môi trường mạng nhằm đảm bảo an toàn. - Khảo sát thực trạng; phân tích, đánh giá thực trạng về năng lực số của học sinh, các vấn đề học sinh thường gặp trên môi trường mạng như bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, ứng xử. - Tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên. - Đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực số và đảm bảo an toàn trên không gian mạng cho học sinh thông qua công tác chủ nhiệm lớp.
- Phân tích kết quả thu được để cho thấy hiệu quả của các giải pháp, từ đó hoàn thiện các giải pháp cho phù hợp với thực tiễn. - Khảo sát sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất. Phương pháp nghiên cứu Để trình bày sáng kiến kinh nghiệm này, chúng tôi đã sử dụng phối kết hợp nhiều phương pháp như: + Phương pháp nghiên cứu cơ sở khoa học: Nghiên cứu các cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn của đề tài. + Phương pháp điều tra, khảo sát: Điều tra, phân tích thực trạng của vấn đề, tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến thực trạng đó.
+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm các giải pháp trên các đối tượng học sinh khác nhau để kiểm tra tính đúng đắn, tính thực tiễn và thiết thực của đề tài. + Phương pháp quan sát: Trong quá trình thực hiện đề tài, giáo viên trực tiếp quan sát quá trình học sinh học tập tại lớp để tìm hiểu thái độ, hứng thú, tính tích cực, kĩ năng giải quyết vấn đề của học sinh để từ đó rút ra được ưu khuyết điểm mà phương pháp đang áp dụng, trên cơ sở đó điều chỉnh để đạt được kết quả như đề tài mong muốn. + Phương pháp thống kê toán học: Xử lí số liệu bằng thống kê toán học, bảng số liệu, vẽ biểu đồ. Đóng góp mới của đề tài - Đề tài đã nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn về nâng cao năng lực số, khung năng lực số cho học sinh trung học.
- Góp phần làm sáng tỏ các tác động tích cực, tiêu cực của việc sử dụng môi trường mạng đối với lứa tuổi học sinh THPT, đây là một vấn đề hết sức cấp thiết hiện nay. - Mô tả được thực trạng, đề xuất được giải pháp nâng cao năng lực số và đảm bảo an toàn trên không gian mạng cho học sinh thông qua công tác chủ nhiệm lớp. Thông qua các giải pháp này, học sinh được tạo các điều kiện học tập thuận lợi nhất để phát triển năng lực số, tự chủ và tự học, tự thích nghi với những yêu cầu đổi mới giáo dục trong bối cảnh hiện nay. 3 PHẦN B - NỘI DUNG I.
Khái niệm về năng lực số, khung năng lực số 1. Năng lực số là gì? Năng lực số là một khái niệm rộng được đưa vào các tài liệu chính sách, các nghiên cứu và ngày càng được chú trọng trong giáo dục. Có nhiều khái niệm khác nhau về năng lực số. Năng lực số được định nghĩa là tập hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ cần thiết khi sử dụng công nghệ số để tối ưu hóa hiệu quả cuộc sống hàng ngày của chúng ta (Ferrari, A.
Năng lực số cũng là một trong 8 kỹ năng sống chính (Ủy ban Châu Âu) và được định nghĩa là sử dụng và tham gia tự tin, có phản biện và có trách nhiệm với các công nghệ số để học tập, làm việc và tham gia vào xã hội (European Commission, 2019). Năng lực số còn được hiểu là kỹ năng về nhận thức, thái độ và công nghệ giúp giải quyết nhiều vấn đề và thách thức trong xã hội tri thức ngày nay (Janssen, J và cộng sự, 2013). Năng lực số (Digital Literacy) đề cập đến kiến thức, kỹ năng và thái độ cho phép bạn phát triển và phát huy tối đa khả năng trong thế giới công nghệ số ngày càng lớn mạnh trên phạm vi toàn cầu, một thế giới mà bạn vừa được an toàn, vừa được trao quyền theo cách phù hợp với lứa tuổi cũng như phù hợp với văn hóa và bối cảnh địa phương. (Theo UNICEF - 2019) Năng lực số không chỉ liên quan đến các kỹ năng số mà còn cả các khía cạnh xã hội và cảm xúc khi sử dụng các thiết bị kỹ thuật số và các công nghệ liên quan.
Kiến thức và tư duy liên quan đến năng lực số giúp bạn tận dụng tối đa công nghệ trong cuộc sống và công việc. Năng lực số là khả năng hiểu biết, thao tác, quản lý và kết hợp với các công cụ, kỹ thuật và nguồn tài liệu số, bao gồm cả việc sử dụng máy tính, phần mềm, dữ liệu và mạng Internet để tìm kiếm thông tin, giải quyết vấn đề và tạo ra giá trị. Phân loại năng lực số, nâng cao năng lực số Phân loại năng lực số: Chúng ta cần nắm được một số năng lực số quan trọng để phục vụ công việc và học tập của mình. Vận hành thiết bị và phần mềm: Đây là kỹ năng cơ bản nhất trong năng lực số, giúp chúng ta sử dụng thành thạo các thiết bị và phần mềm liên quan đến CNTT.
Khai thác thông tin và dữ liệu: Chúng ta cần có khả năng tìm kiếm, xử lý và phân tích thông tin, dữ liệu chính xác, hiệu quả và tin cậy từ các nguồn trực tuyến. Giao tiếp và hợp tác trong môi trường số: Kỹ năng này không chỉ giúp chúng ta giao tiếp tốt hơn qua các công cụ truyền thông số, mà còn giúp chúng ta hợp tác và làm việc nhóm hiệu quả trong môi trường số. 4 An toàn và an sinh số: Để bảo vệ thông tin và tài sản số của chúng ta, chúng ta cần biết các nguyên tắc an toàn và an sinh số, cũng như cách ngăn chặn các rủi ro và mối đe dọa từ môi trường số. Sáng tạo nội dung số: Đây là khả năng tạo ra các sản phẩm số như hình ảnh, video, âm thanh và văn bản để truyền đạt ý tưởng, thông điệp và giá trị một cách hiệu quả.
Học tập và phát triển kỹ năng số: Để không ngừng cập nhật kiến thức và nâng cao kỹ năng số của mình, chúng ta cần học cách tự đào tạo, tự đánh giá và áp dụng những kiến thức mới vào thực tiễn. Khi trang bị đầy đủ các năng lực số trên, chúng ta sẽ có thể thích ứng với những thay đổi trong cuộc sống và công việc một cách thành công và hiệu quả hơn.