CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN PHÁT HUY NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH LỚP CHỦ NHIỆM 1. Cơ sở lí luận Tự học đã được con người thực hiện rất sớm, ngay từ khi giáo dục chưa trở thành một ngành khoa học thực sự. Ở thời đó, người ta chỉ quan tâm tới việc làm sao cho người học chăm chỉ, tích cực ghi nhớ tốt được những bài dạy của thầy giáo và hành động theo những điều đã ghi nhớ đó. Montaigne từng dạy rằng: “Tốt hơn là ông thầy để cho học trò tự học, tự đi lên phía trước, nhận xét bước đi của họ, đồng thời giảm bớt tốc độ của thầy cho vừa với sức trò”.
Từ thế kỷ XVII, các nhà giáo dục như: GBrousseau (1772- 1779); A. Disterweg (1592 -1670) trong các công trình nghiên cứu của mình đã đều rất quan tâm đến sự phát triển trí tuệ độc lập, tích cực, độc đáo cho học sinh, và đồng thời khuyến khích người học hãy lĩnh hội kiến thức bằng con đường của chính mình, tự tìm tòi, khám phá và suy nghĩ trong quá trình học tập. Vào những năm đầu của thế kỷ XX, dựa trên cơ sở phát triển mạnh mẽ của tâm lý học hành vi, tâm lý học phát sinh, đã có nhiều phương pháp dạy học mới ra đời: “Phương pháp lạc quan”, “Phương pháp Montessori” các phương pháp dạy học này đã khẳng định vai trò quyết định của học sinh trong quá trình học tập nhưng không quá coi trọng vai trò của giáo viên. Mặt khác, những phương pháp này đòi hỏi các điều kiện giảng dạy nên khó có thể triển khai rộng rãi được.
Sau chiến tranh thế giới thứ II, bên cạnh sự tiến bộ rất nhanh của các ngành khoa học cơ bản, khoa học giáo dục nhìn chung cũng có những tiến bộ đáng kể. Một trong những tiến bộ đó là sự ra đời của: “phương pháp tích cực”- phương pháp này tổng quan được nghiên cứu và triển khai rộng hơn cả. Với phương pháp này, giáo viên đóng vai trò gợi sự kích thích chú ý, thúc đẩy và khuyến khích học sinh tự hoạt động. Vì thế, người học đóng vai trò là trung tâm của quá trình dạy học, còn người dạy sẽ là chuyên gia tư vấn của việc học.
Nhìn chung phương pháp này chính là cơ sở để đưa ra những biện pháp bồi dưỡng, phát huy năng lực tự học cho học sinh. Vấn đề tự học ở Việt Nam cũng được chú ý từ lâu. Ngay từ thời kỳ phong kiến, giáo dục chưa phát triển nhưng đất nước vẫn có nhiều nhân tài kiệt xuất. Bên cạnh những yếu tố có được như ông đồ dạy giỏi, thì yếu tố quan trọng quyết định vẫn là việc tự học của chính bản thân những nhân tài đó.
Cũng chính vì vậy mà người ta coi trọng việc tự học, nêu cao những tấm gương tự học thành tài. Nhưng nhìn chung việc tự học ấy vẫn còn những hạn chế nhất định. Vấn đề tự học chỉ thực sự được phát động rộng rãi, nghiêm túc khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945), mà chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là người khởi xướng vừa nêu tấm gương về tinh thần và phương pháp dạy học. Bác từng nói: “còn sống thì phải 5 còn học”, và cho rằng: “về cách học phải lấy tự học làm cốt”.
Có thể nói tự học chính là một tư tưởng lớn của Hồ Chí Minh, về phương pháp học tập. Từ đó cho tới nay cũng có nhiều giáo sư tiến sĩ tiếp tục con đường nghiên cứu phương pháp dạy học, bộ môn… Một số trong người tiêu biểu là: Nguyễn Cảnh Toàn “luận bàn và kinh nghiệm về tự học”. Về Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Cảnh Toàn ông không chỉ là một tấm gương sáng về tự học ở nước ta mà ông đã từ một giáo viên trung học trở thành một nhà toán học nổi tiếng chỉ bằng con đường tự học, tự nghiên cứu. Ngoài ra các tác giả: Nguyễn Kỳ, Vũ Văn Tảo.
cũng đã khẳng định: “Năng lực tự học của học trò dù còn đang phát triển vẫn là nội lực quyết định sự phát triển của bản thân người học. Thầy là ngoại lực, là tác nhân, hướng dẫn, tổ chức, đạo diễn cho học trò tự học. Nói cách khác quá trình tự học, tự nghiên cứu cá nhân hóa việc học của trò phải kết hợp với việc dạy học của thầy và quá trình hợp tác của các bạn trong cộng đồng”. Bước vào thời kì đổi mới hiện này, việc tự học nói chung ngày càng được quan tâm và nghiên cứu.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai ban chấp hành Trung ương khóa VIII nêu rõ, cần phát huy mạnh mẽ tinh thần tự học, bảo đảm thời gian tự học, tự nghiên cứu cho mọi người, và đặt ra một yêu cầu: “Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân, nhất là trong thanh niên”. Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đề cao nhiệm vụ hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập. Ở cấp trung học phổ thông, phương pháp học tập khác cơ bản so với phương pháp học ở các cấp học dưới, ở trung học phổ thông ngoài phần giảng dạy hàng ngày của giáo viên thì việc học tập của học sinh là chủ yếu vì lượng kiến thức rộng. Đó là hoạt động diễn ra liên tục, trong một phạm vi lớn nhằm lĩnh hội rất nhiều tri thức.
Năng lực được hiểu là khả năng sử dụng kiến thức, vận dụng kĩ năng với những phẩm chất cần thiết để giải quyết hiệu quả vấn đề trong thực tiễn luôn biến đổi, phù hợp với yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó nhanh chóng đạt kết quả. Tự học là một hoạt động độc lập, tự giác, chủ động, sáng tạo trong việc tự suy nghĩ, khám phá, nghiên cứu nhằm nắm bắt, trau dồi, nâng cao tri thức và kỹ năng từ nhiều nguồn khác nhau, biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học. Như vậy, có thể hiểu “Năng lực tự học” là khả năng tư duy, sử dụng kiến thức, vận dụng kĩ năng và những phẩm chất cần thiết trong quá trình độc lập, chủ động, tự giác, sáng tạo trong học tập, khám phá và nghiên cứu nhằm nắm bắt, trau dồi, nâng cao tri thức và kỹ năng. Bản chất của việc tự học của học sinh trung học phổ thông là quá trình nhận thức một cách tự giác, tích cực, tự lực không có sự tham gia hướng dẫn trực tiếp của giáo viên nhằm đạt được mục 6 đích, nhiệm vụ dạy học.
Nói khác đi, việc tự học ngoài lớp học đóng vai trò trọng yếu ở cấp trung học phổ thông. Bên cạnh đó, năng lực tự học còn giữ vai trò lớn trong việc nâng cao khả năng hiểu biết và tiếp thu tri thức mới của học sinh, nhiều nhà giáo dục nổi tiếng đã nêu lên sự cấp thiết phải khéo léo tổ chức việc tự học cho học sinh. Tự học với sự nỗ lực, tư duy sáng tạo đã tạo điều kiện cho việc tìm hiểu tri thức một cách sâu sắc, hiểu rõ bản chất của chân lý. Trong quá trình tự học, học sinh sẽ gặp nhiều vấn đề mới và việc đi tìm giải đáp cho những vấn đề ấy là cách tốt nhất để kích thích hoạt động trí tuệ cho các em.
Nếu thiếu đi năng lực tự học của bản thân học sinh thì kết quả không thể cao cho dù có điều kiện ngoại cảnh thuận lợi đến mấy (thầy giỏi, tài liệu hay). Theo Aditxterrec: "Chỉ có truyền thụ tài liệu của giáo viên mà thôi thì dù có nghệ thuật đến đâu chăng nữa cũng không đảm bảo được việc lĩnh hội tri thức của học sinh. Nắm vững kiến thức thực sự lĩnh hội chân lý, cái đó học sinh phải tự mình làm lấy bằng trí tuệ của bản thân". Không chỉ có vậy, năng lực tự học còn có vai trò to lớn trong việc giáo dục, hình thành nhân cách cho học sinh.
Việc tự học rèn luyện cho các em thói quen độc lập suy nghĩ, độc lập giải quyết vấn đề khó khăn trong quá trình học tập, trong cuộc sống, giúp cho các em tự tin hơn trong cuộc sống của mình. Hơn thế, tự học thúc đẩy học sinh lòng ham học, ham hiểu biết, khát khao vươn tới những đỉnh cao của khoa học, sống có hoài bão, ước mơ. Qua đó có thể nói rằng tự học của học sinh không chỉ là một nhân tố quan trọng trong lĩnh hội tri thức mà còn có ý nghĩa to lớn trong việc hình thành nhân cách học sinh. Trong bối cảnh thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018 đang hướng đến mục tiêu giúp người học phát triển và nâng cao năng lực, phẩm chất thì vai trò của một giáo viên cực kì quan trọng, đặc biệt là giáo viên làm công tác chủ nhiệm.
Với trách nhiệm giáo dục, dìu dắt học sinh từng bước tiến bộ đến hoàn thiện các yêu cầu về nhận thức, tri thức và nhân cách, người giáo viên làm công tác chủ nhiệm không chỉ truyền thụ kiến thức mà cần phải định hướng đúng đắn và hiệu quả cho học sinh biết tự nâng cao năng lực và phẩm chất của bản thân trên cơ sở đã có nền tảng kiến thức giáo khoa. Có nghĩa là: phải tạo môi trường giáo dục cho học sinh biết tự nhận thức và hành động để tự hoàn thiện bản thân, chỉ cho học sinh những con đường đến với kho tàng kiến thức đang rộng mở của nhân loại bằng cách tự học. Trong yêu cầu của giáo dục thời đại mới, việc tự học là một xu thế mà mỗi học sinh cần vận động song song với quá trình được thầy cô dẫn dắt trong việc tích lũy kiến thức và rèn luyện kỹ năng cho bản thân. Tuy nhiên, nhận thức của học sinh về hoạt động tự học còn mờ nhạt, chưa thực sự coi trọng việc tự học, dành thời gian cho việc tự học rất ít, chất lượng tự học còn thấp, chưa có phương pháp tự học.và một số có cố gắng tự học nhưng chỉ với phương pháp sử dụng thường xuyên nhất là học thuộc lòng bài giảng.
7 Để giúp học sinh có được những ảnh hưởng tích cực và đạt được những kết quả tốt đẹp trong tự luyện, tự rèn của quá trình tự học. Để giúp học sinh có được sự phát triển kịp thời, vững chắc và vượt trội từ khả năng và công sức của chính mình trong phương pháp tự học. Giáo viên chủ nhiệm cần nghiên cứu, tìm tòi một cách khoa học từ cơ sở lí luận kết hợp với đúc rút kinh nghiệm từ hoạt động thực tiễn.