ĐẶT VẤN ĐỀ I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Ngày 04/11/2013 tại Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI đã ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục. Nghị quyết chỉ rõ: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học.
Học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội". Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể cũng chỉ rõ các nhóm năng lực mà học sinh cần đạt được. Trong đó, năng lực tự chủ được xem là một trong những năng lực quan trọng nhất đối với học sinh THPT. Hơn nữa, đây cũng là năng lực chi phối và quyết định đến định hướng lựa chọn nghề nghiệp của các em trước cánh cửa cuộc đời.
Năng lực tự chủ trong học tập và lựa chọn nghề là một hoạt động phản ánh quá trình con người phát huy nhân tố chủ quan để tiến hành hoạt động nhận thức và định hướng nghề nghiệp. Năng lực tự chủ giúp cho mỗi người biết tự học thường xuyên và suốt đời để chiếm lĩnh kho tàng tri thức của nhân loại. Thời đại bùng nổ thông tin và tri thức hiện nay càng đòi hỏi mỗi người nói chung, học sinh THPT nói riêng phải có năng lực tự chủ trong học tập và lựa chọn nghề nghiệp để biết cách tự học thường xuyên, liên tục và suốt đời; lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với bản thân, nhu cầu của xã hội mới thích ứng với sự phát triển của xã hội. Trong Chiến lược phát triển nguồn nhân lực Việt Nam, năng lực tự chủ, tự định hướng nghề nghiệp của học sinh THPT là một trong những nội dung quan trọng.
Theo đó, phương pháp giáo dục phải coi trọng việc bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiên cứu, tạo điều kiện cho người học phát triển tư duy sáng tạo, rèn luyện kỹ năng thực hành, tham gia nghiên cứu, thực nghiệm. Trường THPT Thái Hòa là trường trung tâm của thị xã Thái Hòa, một trung tâm kinh tế-văn hóa-xã hội vùng Tây Bắc xứ Nghệ. Học sinh của trường cơ bản có điều kiện học tập tương đối tốt, các em phần lớn năng động, có kỹ năng mềm tốt. Tuy nhiên, không ít học sinh của trường vẫn loay hoay trong việc tạo cho mình một sự tự chủ trong học tập.
Nhiều em không xác định được mình đang học cho ai? Học để làm gì? Nhiều em chưa định hướng được tương lai mình sẽ làm gì? Điều này là một vấn đề vẫn tồn tại trong nhiều năm qua. Vì vậy, việc phát triển và nâng cao năng lực tự chủ trong học tập và lựa chọn nghề nghiệp cho học sinh là điều hết sức cần thiết. Trước thực tế đó, chúng tôi thiết nghĩ giáo viên chủ nhiệm lớp có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát triển năng lực tự chủ và tự học và góp phần vào mục tiêu phát huy phẩm chất và năng lực, góp phần định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Từ đó hướng đến mục đích đào tạo con người mới Việt Nam phát triển cân đối, hài hòa và toàn diện.
Từ những vấn đề nêu trên, với kinh nghiệm thực tế 6 trong công tác giáo viên chủ nhiệm, chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “Một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực tự chủ trong học tập và chọn nghề cho học sinh qua công tác chủ nhiệm tại trường THPT Thái Hòa” góp phần vào việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện ở trường Trung học phổ thông Thái Hòa nói riêng và giáo dục phổ thông nói chung. MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Mục tiêu nghiên cứu - Khảo sát và đánh giá thực trạng năng lực tự chủ trong học tập và lựa chọn nghề nghiệp của học sinh THPT Thái Hòa, tỉnh Nghệ An. - Làm rõ những nguyên nhân tồn tại, những yếu tố khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến năng lực tự chủ và chọn nghề của các em HS.
- Đề xuất một số định hướng, biện pháp nhằm nâng cao năng lực tự chủ trong học tập và chọn nghề của học sinh qua công tác chủ nhiệm tại trường THPT Thái Hòa. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về năng lực tự chủ - Tiến hành khảo sát đánh giá thực trạng năng lực tự chủ và chọn nghề nghiệp của học sinh THPT Thái Hòa, tx Thái Hòa, tỉnh Nghệ An. - Đề xuất một số định hướng, giải pháp nhằm phát triển năng lực tự chủ trong học tập và chọn nghề của học sinh qua công tác chủ nhiệm tại trường THPT Thái Hòa. Phương pháp nghiên cứu Sử dụng phương pháp nghiên cứu: Phương pháp tham vấn chuyên gia Phương pháp nghiên cứu lý thuyết Phương pháp thống kê Phương pháp điều tra cơ bản Phương pháp phân tích tổng hợp Phương pháp thực nghiệm sư phạm … III.
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI CỦA ĐỀ TÀI Đối tượng học sinh mà chúng tôi thực hiện khảo nghiệm là học sinh trường THPT Thái Hòa, thị xã Thái Hòa, tỉnh Nghệ An trong các năm học 2021 – 2022, 2022-2023, 2023-2024. Trong phạm vi của đề tài này, với điều kiện chủ quan và khách quan, cho phép chúng tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài là đề xuất một số giải 7 pháp nhằm nâng cao năng lực tự chủ trong học tập và chọn nghề cho học sinh qua công tác chủ nhiệm tại trường THPT Thái Hòa. THỜI GIAN THỰC HIỆN Thời gian Nội dung Tháng 8/2023 – 12/2023 Xây dựng và bảo vệ đề cương, triển khai viết Hoàn thiện dần và tiếp tục áp dụng sáng kiến Tháng 01/2024– 02/ 2024 để kiểm định độ tin cậy của các giải pháp đề ra. Tháng 3/2024 Hoàn thành sáng kiến kinh nghiệm.
ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI Một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực tự chủ trong học tập và chọn nghề của học sinh qua công tác chủ nhiệm tại trường THPT Thái Hòa là một nội dung vô cùng cần thiết, góp phần quan trọng và có ý nghĩa giáo dục không chỉ đảm bảo nâng cao hiệu quả của công tác chủ nhiệm trong nhà trường THPT góp phần tạo nên sự phát triển ổn định và chất lượng giáo dục của nhà trường nói chung. Tính mới của đề tài Tính mới của sáng kiến kinh nghiệm này là ở chỗ người viết đã thiết lập được một số giải pháp hữu hiệu và khả thi nhằm xây dựng, thiết kế, cách thức tổ chức các hoạt động giáo dục nhằm nâng cao năng lực tự chủ trong học tập và chọn nghề học sinh qua công tác chủ nhiệm tại trường THPT Thái Hòa. Như vậy, có thể khẳng định rằng, đề tài đã hướng đến giải quyết những vấn đề cấp bách mà thực tế đặt ra trong hoạt động giáo dục trong nhà trường THPT hiện nay. Từ đó góp phần hình thành và phát triển năng lực cần thiết cho học sinh, giúp các em có điều kiện để phát triển toàn diện nhân cách.
Nói tóm lại, đề tài chúng tôi thực hiện có tính giáo dục và tính thực tiễn cao. Tính khoa học Người làm đề tài này đã đặt ra và viện dẫn những tình huống có nội dung gần gũi, sát với nhịp sống thực tế sôi động của nhà trường đang diễn ra. Những giải pháp đưa ra trên cơ sở khoa học chặt chẽ. Thực hành các giải pháp trên sẽ góp phần phát huy tính chủ động, sáng tạo, đảm bảo an toàn cho người học ngay cả trên môi trường mạng.
Là tài liệu bổ ích để các trường học, các cơ sở giáo dục và quý đồng nghiệp tham khảo trong quá trình làm công giáo dục. 8 PHẦN II: NỘI DUNG I.CƠ SỞ KHOA HỌC 1. Năng lực tự chủ ở học sinh THPT 1. Khái niệm năng lực Khái niệm năng lực dù được nhiều học giả đề cập đến nhưng cho đến nay việc thống nhất một định nghĩa về năng lực vẫn là một điều khó khăn nhất là trong lĩnh vực ngôn ngữ và giao tiếp.
Ngay từ những năm 1965, Noam Chomsky đã phân biệt “năng lực” và “hành vi” ngôn ngữ theo đó “năng lực là một sự tiềm tàng được hiện thực hóa thông qua lời nói hoặc chữ viết để tạo nên hành vi”. Điều này được thể hiện rõ trong từ điển Robert: “năng lực là một hệ thống được tạo nên bởi các nguyên tắc và các yếu tố vận dụng các nguyên tắc này, được kết hợp bởi người dùng một ngôn ngữ tự nhiên cho phép tạo ra một số lượng không giới hạn các câu đúng ngữ pháp của ngôn ngữ này và cho phép hiểu những câu chưa từng nghe thấy”. Như vậy, dưới cái nhìn ngôn ngữ học, Chomsky cho rằng năng lực là một thứ sẵn có của chủ thể với tri thức mang tính hình thức của các cấu trúc ngữ pháp tồn tại độc lập ngoài ngữ cảnh hay các giá trị ngữ dụng liên quan, và như vậy chỉ nằm ở mức độ thành lập câu. Đặt trên quan điểm chung về năng lực trong giảng dạy các môn học phổ thông, Christian DELORY cho rằng năng lực là “tập hợp đầy đủ các kiến thức, kỹ năng làm việc, kỹ năng sống giúp thích nghi, giải quyết vấn đề và thực hiện dự án trong một tình huống nào đó” (Christian DELORY, 2000).
Khái niệm này cho chúng ta thấy đầy đủ hơn về các yếu tố cấu thành “năng lực”. Như vậy, năng lực trước tiên là một tập hợp của các yếu tố “kiến thức” và “kỹ năng” để thực hiện một việc gì đó (giải quyết vấn đề hay thực hiện dự án) nhưng phải đặt trong một “tình huống” cụ thể. Khái niệm này đưa ra có tính bao hàm đầy đủ các yếu tố cấu thành đối tượng của việc học, dạy trong trường học. Tập trung cụ thể hơn về việc dạy và học ngoại ngữ, các tác giả của Khung quy chiếu chung các ngôn ngữ Châu Âu nêu rõ: “năng lực là tập hợp các kiến thức, kỹ năng và nền tảng sẵn có cho hành động”.
Khái niệm này nêu lên được các yếu tố cấu thành của năng lực bao gồm các “kiến thức”, “kỹ năng” và cả những “nền tảng sẵn có” cho phép thực hiện một hành động nào đó. Như vậy, khái niệm này đề cập đến các yếu tố cần phải tích lũy và những yếu tố đã được tích lũy của chủ thể người học nhằm vận dụng trong một hành động cụ thể nào đó.