Xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho Fintech tài chính ngân hàng Việt Nam

Khám phá cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cho Fintech Việt Nam. Phân tích thực trạng, kinh nghiệm quốc tế và đề xuất giải pháp xây dựng.

• Tác giả: Trần Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thái Hà
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Hành chính - Pháp lý
• Đề tài: Xây Dựng Cơ Chế Thử Nghiệm Có Kiểm Soát Cho Công Ty Fintech Trong Lĩnh Vực Tài Chính - Ngân Hàng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm và Bản Chất của Sandbox Fintech Việt Nam

Sandbox Fintech là một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho phép các công ty công nghệ tài chính phát triển và kiểm tra các sản phẩm dịch vụ đổi mới sáng tạo trong môi trường được quản lý của các cơ quan giám sát. Tại Việt Nam, cơ chế này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo tài chính đồng thời bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và ổn định hệ thống tài chính. Sandbox cung cấp cho các công ty Fintech cơ hội để thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới, công nghệ tiên tiến như blockchain, AI, P2P lending mà không phải tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật hiện hành trong giai đoạn thử nghiệm ban đầu, nhưng vẫn dưới sự giám sát chặt chẽ.

1.1. Định Nghĩa Cơ Chế Sandbox Fintech

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát là một khuôn khổ pháp lý cho phép các công ty Fintech tiến hành thử nghiệm sản phẩm dịch vụ đổi mới trong một môi trường được kiểm soát, với sự hỗ trợ của các cơ quan quản lý nhà nước. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng tại Việt Nam, giúp rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường.

1.2. Đặc Điểm Chính của Sandbox

Sandbox Fintech tại Việt Nam có các đặc điểm như: giới hạn về số lượng người tham gia, thời gian thử nghiệm xác định, phạm vi hoạt động được xác định rõ, và sự giám sát liên tục từ các cơ quan kiểm soát tài chính. Các công ty Fintech được miễn trừ một phần các quy định pháp luật nhất định, nhưng phải báo cáo kết quả thử nghiệm định kỳ.

II. Cơ Chế Hoạt Động và Quy Trình Tham Gia Sandbox

Quy trình tham gia Sandbox Fintech ở Việt Nam bao gồm nhiều bước: từ nộp đơn xin cấp phép thử nghiệm, đánh giá tính khả thi, xét duyệt hồ sơ, đến ký hợp đồng thử nghiệm với các cơ quan quản lý. Các công ty Fintech phải đáp ứng các tiêu chí và điều kiện nhất định như có đủ năng lực kỹ thuật, quản lý rủi ro tốt, và bảo vệ dữ liệu khách hàng. Trong quá trình thử nghiệm, các công ty phải tuân thủ các yêu cầu báo cáo định kỳ, chấp nhận kiểm toán, và hợp tác với cơ quan giám sát. Thời gian thử nghiệm thường kéo dài từ 6 đến 24 tháng, tùy thuộc vào loại sản phẩm dịch vụ và mức độ rủi ro.

2.1. Các Bước Nộp Đơn và Xét Duyệt

Công ty Fintech phải chuẩn bị hồ sơ xin cấp phép thử nghiệm chi tiết, bao gồm mô tả sản phẩm, kế hoạch kinh doanh, và biện pháp quản lý rủi ro. Sau khi nộp đơn, cơ quan quản lý sẽ tiến hành đánh giá tính khả thi, kiểm tra năng lực của công ty, và đánh giá các rủi ro tiềm ẩn trước khi cấp phép.

2.2. Điều Kiện và Yêu Cầu Tham Gia

Để tham gia Sandbox Fintech, công ty phải có năng lực pháp lý hợp lệ, đội ngũ quản lý giàu kinh nghiệm, hệ thống bảo vệ dữ liệu an toàn, và cơ chế quản lý rủi ro toàn diện. Công ty cũng phải cam kết tuân thủ pháp luật bảo vệ người tiêu dùng và chống rửa tiền.

III. Lợi Ích và Thách Thức trong Thực Hiện Sandbox Fintech

Sandbox Fintech mang lại nhiều lợi ích đáng kể cho cả các công ty Fintech và hệ thống tài chính Việt Nam. Các công ty có cơ hội nhanh chóng kiểm tra sản phẩm, giảm chi phí tuân thủ pháp luật ban đầu, và nhận được sự hỗ trợ từ cơ quan quản lý. Từ phía nhà quản lý, Sandbox giúp thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thu thập dữ liệu về sản phẩm fintech mới, và giảm rủi ro hệ thống bằng cách kiểm soát chặt chẽ các hoạt động. Tuy nhiên, cơ chế này cũng phải đối mặt với những thách thức lớn: sự không nhất quán trong quy định pháp luật, khó khăn trong định giá rủi ro của các công nghệ hoàn toàn mới, và căng thẳng giữa khuyến khích đổi mới và bảo vệ người tiêu dùng.

3.1. Những Lợi Ích Chính của Sandbox

Sandbox Fintech cho phép công ty công nghệ tài chính tiếp cận thị trường nhanh chóng, khôi phục vốn đầu tư hiệu quả, và xây dựng mô hình kinh doanh bền vững. Đồng thời, nó giúp cơ quan giám sát hiểu rõ hơn về tính chất rủi ro của các sản phẩm đổi mới trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng.

3.2. Những Thách Thức và Rủi Ro

Những thách thức chính bao gồm khoảng trống pháp luật, khó khăn trong định danh và đo lường rủi ro, áp lực từ bảo vệ người tiêu dùng, và sự cạnh tranh không công bằng giữa các công ty tham gia Sandbox và những công ty không tham gia.

IV. Giải Pháp Tối Ưu và Hướng Phát Triển Sandbox Fintech Việt Nam

Để phát triển bền vững cơ chế Sandbox Fintech tại Việt Nam, cần có những giải pháp tối ưu toàn diện. Trước hết, cần hoàn thiện khuôn khổ pháp luật để tạo ra sự rõ ràng và nhất quán cho các công ty Fintech. Thứ hai, cơ quan quản lý cần nâng cao năng lực trong việc đánh giá rủi ro của các công nghệ fintech mới như blockchain, AI. Thứ ba, cần xây dựng hệ thống báo cáo và giám sát hiệu quả để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà vẫn khuyến khích đổi mới. Cuối cùng, Việt Nam nên học hỏi kinh nghiệm quốc tế từ các nước như Singapore, Malaysia, Vương quốc Anh trong việc quản lý Sandbox, nhưng cần thích ứng phù hợp với bối cảnh pháp lý và kinh tế Việt Nam.

4.1. Hoàn Thiện Khuôn Khổ Pháp Luật và Quy Định

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành để tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho Sandbox Fintech. Các cơ quan quản lý phải rõ ràng định nghĩa các loại sản phẩm fintech, tiêu chí xét duyệt, và thời hạn miễn trừ quy định. Điều này giúp công ty Fintech hiểu rõ yêu cầu pháp luật và quy trình thử nghiệm.

4.2. Hợp Tác Quốc Tế và Nâng Cao Năng Lực Giám Sát

Việt Nam nên học hỏi kinh nghiệm quốc tế từ các quốc gia tiên tiến trong việc quản lý Sandbox, đặc biệt là Singapore, Malaysia. Đồng thời, cần đầu tư nâng cao năng lực cho cơ quan giám sát, đặc biệt trong việc đánh giá rủi ro fintech và bảo vệ dữ liệu khách hàng trong giai đoạn thử nghiệm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu mới cho ngành tài chính ngân hàng phát triển và mở ra cơ hội cho các hoạt động hợp tác trên nền tảng công nghệ, đón đầu xu hướng. Có quan điểm cho rằng: “Fintech chỉ là thuật ngữ mới cho ngành cũ, ở cấp độ rộng nhất, Fintech đề cập đến việc áp dụng công nghệ tài trợ.”3 Đến năm 1972, chuyên gia tài chính Mỹ Abraham Leon Bettinger, lần đầu tiên đề cập Fintech “Fintech là sự kết hợp chuyên môn , nghiệp vụ ngân hàng với khoa học quản trị hiện đại và công nghệ máy tính”.4 Tại thời điểm này, thuật ngữ này đơn giản được hiểu là sự kết hợp giữa các nghiệp vụ chuyên môn làm việc trong lĩnh vực tài chính ngân hàng sẽ kết hợp với nền tảng công nghệ để đưa ra các sản phẩm, dịch vụ tài chính. Đặng Thị Ngọc Lan (2018), Quá trình phát triển của fintech và những chuyển động trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, truy cập vào ngày 11/03/2022, từ: http://sob.vn/wp-content/uploads/2018/11/19.-DANG- THI-NGOC-LAN.pdf 4 Cơ sở lý thuyết về công nghệ tài chính, truy cập vào ngày 11/03/2022, từ: https://www.edu/38700071/C%C6%A1_s%E1%BB%9F_l%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_v%E1%B B%81_c%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh 14 Đến thế kỷ XXI, lĩnh vực e - finance và sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ đã làm Fintech đổi mới mạnh mẽ với sự kết hợp e - finance và các công nghệ internet, phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các dịch vụ truyền thông xã hội. Các công ty tài chính đã thay đổi nên một dốc mốc quan trọng lớn, cá thể hóa các định chế trong lĩnh vực tài chính.

Ban đầu, Fintech được các quốc gia trên thế giới tiếp cận, áp dụng tuy nhiên thuật ngữ này vẫn chưa được khai thác, hiểu sâu chỉ đơn giản là các ứng dụng công nghệ sẽ được hỗ trợ trong các hoạt động tài chính tiêu dùng và thương mại. Vào cuối thập niên đầu tiên của thế kỷ XXI, thuật ngữ “fintech” được hiểu mở rộng hơn là trong các lĩnh vực tài chính hay trong giáo dục đào tạo tài chính, các ngân hàng bán lẻ, các ngân hàng đầu từ có sự đổi về mặt công nghệ và có thể kể đến sự đổi mới đối với các loại tiền số. Theo Hội đồng tài chính Nam Phi (FSB) và Uỷ ban giám sát Basel (BCBS) Fintech được định nghĩa là “các sáng tạo trong tài chính dựa trên nền tảng công nghệ nhằm tạo ra các mô hình kinh doanh, ứng dụng, quy trình, hay sản phẩm mới có tác động cụ thể đến các thị trường và định chế tài chính, cũng như trong việc cung cấp các dịch vụ TC” 5. Đối với định nghĩa chi tiết hơn có thể nhắc tới quan điểm của Huffington Post “Fintech được định nghĩa là một ngành công nghiệp tài chính mới áp dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả hoạt động tài chính”.

Hay fintech là các ứng dụng, quy trình, sản phẩm, mô hình kinh doanh mới trong ngành DVTC, bao gồm nhiều DVTC bổ sung và được cung cấp như một quy trình “từ đầu tới cuối” qua mạng internet.6 Tạp chí trực tuyến FinTech Weekly đã định nghĩa FinTech là "một doanh nghiệp nhằm cung cấp các dịch vụ tài chính bằng cách sử dụng phần mềm và công nghệ hiện đại". Nói một cách đơn giản, FinTech là sự kết hợp giữa công nghệ và tài chính, mang đến cho các công ty khởi nghiệp và nhà cung cấp dịch vụ khả năng cung 5 Cơ sở lý thuyết về công nghệ tài chính, truy cập vào ngày 11/03/2022, từ https://www.edu/38700071/C%C6%A1_s%E1%BB%9F_l%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_v%E1%B B%81_c%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh 6 Cơ sở lý thuyết về công nghệ tài chính, truy cập vào ngày 11/03/2022, từ https://www.edu/38700071/C%C6%A1_s%E1%BB%9F_l%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_v%E1%B B%81_c%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh 15 cấp các sản phẩm / dịch vụ tài chính hợp lý mà trước đây chỉ có sẵn thông qua các tổ chức tài chính truyền thống, được quản lý chặt chẽ.7 Có thể thấy, mặc dù được giải thích khác nhau song giá trị cốt lõi mà fintech luôn mang trong mình chính là cung cấp các dịch vụ về tài chính dựa trên nền tảng của công nghệ. Do vậy, chúng ta có thể hiểu: Fintech là sản phẩm được tạo ra bởi các công ty tài chính dựa trên nền tảng công nghệ nhằm thay đổi kênh phân phối truyền thống thành kênh phân phối hiện đại giúp cho các thủ tục tài chính đạt hiệu quả cao, tối ưu hóa lợi ích khách hàng. Như vậy, thông qua một số định nghĩa của nhóm tác giả đã điểm qua trên, fintech có thể được hiểu là dựa trên nền tảng công nghệ các công ty tài chính đã tạo cung ứng các sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh và thay đổi kênh phân phối truyền thống chuyển sang kênh phân phối hiện đại, giúp cho các thủ tục tài chính đạt hiệu quả, tối ưu hóa đáp ứng nhu cầu cao cho khách hàng.

Đặc điểm của Fintech Từ cách hiểu về khái niệm fintech như trên, có thể thấy fintech luôn chứa đựng những đặc điểm cơ bản sau đây: Một là, kết hợp nền tảng tài chính và công nghệ nhằm tạo ra các sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới. Đây là một trong những đặc điểm nổi bật nhất của Fintech. Dựa trên nền tảng trí tuệ nhân tạo các công ty Fintech triển khai, sáng tạo các sản phẩm dịch vụ và các mô hình kinh doanh mới khác với hoạt động dịch vụ tài chính truyền thống. Công ty hoạt động phần mềm công nghệ, tượng trưng như một con robot có thể nhận diện, kết nối giữa khách hàng và công ty thông qua hệ thống thuật toán mà đã thiết lập từ trước.

Đối với Fintech trong ngân hàng, ngân hàng đưa ra các dịch vụ, sản phẩm kết nối trực tuyến với khách hàng thay vì phải kết nối trực tiếp tại ngân hàng. Các thủ tục, xét duyệt đều được kích hoạt trực tuyến do các công ty sử dụng Fintech hỗ trợ gián tiếp. Cụ thể có thể kể tới các sản phẩm dịch vụ thanh toán điện tử theo xu hướng số hóa do công ty Fintech tạo ra thay đổi các cấu trúc, phương thức hoạt động. Hay các ví điện tử liên kết với ngân hàng, khách hàng dùng tài khoản cá nhân thanh toán qua dịch vụ trung gian.

Ngược lại, với dịch vụ tài chính truyền thống, khách hàng phải đến tận nơi 7 Scholten, Ulrich. “Banking-as-a-Service - what you need to know”, VentureSkies, truy cập vào ngày 11/02/2022, từ: https://www.com/blog/banking-as-a-service-categorizing-the-services 16 trụ sở, chi nhánh, văn phòng của ngân hàng hay công ty tài chính để làm các thủ tục hành chính cho một nhu cầu nào đó. Hai là, dựa trên nền tảng công nghệ đã đem lại nhiều lợi ích trong lĩnh vực tài chính. Đối với hoạt động cho vay, ngoài hoạt động của ngân hàng, công ty tài chính mà còn có các công ty Fintech.

Đưa ra nhiều sản phẩm tài chính kết nối trực tiếp giữa người đi vay và người cho vay bằng internet, các thủ tục cho vay, đi vay nhanh gọn, tiện lợi và rút ngắn thời gian. Trước đây, khi khách hàng muốn sử dụng sản phẩm nào đó cũng qua các bước thủ tục, giấy tờ phức tạp, có thể mất nhiều giờ hoặc nhiều ngày mới xử lý gói gọn hoàn chỉnh dịch vụ. Khách hàng cũng không quá ràng buộc bởi nhiều điều kiện đưa ra; chủ động bất cứ mọi thời điểm, hoàn cảnh cho nhu cầu của mình thay vì phải chờ đợi, phụ thuộc. Hiện nay, với việc áp dụng tốt công nghệ đã làm tối giản hóa các quy trình, thủ tục, giấy tờ.

Lập trình rõ thuật toán, trí tuệ nhân tạo đã giúp hệ thống hóa, nhận diện, kết nối nhanh chóng, hiệu quả, giảm nhiều sai sót, giảm chi phí vận hành hoạt động tài chính. Có thể nói khách hàng nhận được các sản phẩm, dịch vụ tốt và toàn diện. Với đặc điểm này, Fintech chủ động hơn khi nắm rõ nhu cầu khách hàng, phân tích hành vi khách hàng nhằm mở rộng tiếp cận dịch vụ tài chính, nâng cao tính minh bạch, kiểm soát hiệu quả mô hình kinh doanh. Như vậy các công ty Fintech đẩy mạnh cạnh tranh thị trường, mở rộng thị phần trong và ngoài nước.

Sự hợp tác đắc lực của ngân hàng và Fintech đã làm cho nền kinh tế đặc biệt đối với lĩnh vực tài chính ngân hàng ngày càng phát triển, làm thay đổi cơ cấu thị trường, thúc đẩy cạnh tranh giữa các công ty. Hơn hết, với việc tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính đem đến nhiều lợi ích to lớn đối với tài chính và công nghệ của quốc gia, góp phần quan trọng trong việc phát triển nền kinh tế xã hội. Ba là, Fintech tiềm ẩn nhiều rủi ro cho khách hàng, gây thách thức lớn đối với công ty cũng như toàn bộ nền kinh tế. Thứ nhất, không thể phủ nhận sự phát triển của các công ty Fintech đã và đang là xu thế dẫn đầu trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, định hình thị trường tài chính Việt Nam.

Tuy nhiên, Fintech chứa nhiều tiềm ẩn rủi ro. Vận hành trên nền tảng công nghệ thì tất yếu sẽ gặp nguy cơ rủi ro trên hệ thống công nghệ thông tin. Nguy cơ bị hacker tấn công, đánh cắp dữ liệu, mã hóa độc, đánh sập hệ thống để lấy dữ liệu khách hàng bán trên các chợ đêm. Hơn hết, việc gia tăng cao trong việc liên kết giữa khách 17 hàng và doanh nghiệp; nếu không kiểm soát tốt các nền tảng thì việc gian lận trong tài chính là điều không thể tránh khỏi.

Thứ hai, Fintech tiềm ẩn rủi ro về bất ổn tài chính. Hoạt động trên nền tảng công nghệ, phát triển cạnh tranh với hoạt động tài chính truyền thống, cùng với hoạt động ngày càng rộng rãi như hiện nay. Trong trường hợp công ty Fintech bị phá sản, hoạt động không hiệu quả thì sẽ gây ra rối loạn thị trường tài chính, rủi ro lớn cho khách hàng, đồng thời nhà nước khó khăn kiểm soát. Thứ ba, mạng lưới đối thủ cạnh tranh ngày càng phức tạp.

Xu hướng hợp tác, liên kết giữa ngân hàng và công ty Fintech đã tạo nên một làn sóng mới trong lĩnh vực công nghệ tài chính, đột phá trong mạng lưới công nghệ, rút ngắn khoảng cách đối với các doanh nghiệp. Các chủ thể cung cấp các sản phẩm, dịch vụ tài chính ngày càng đa dạng, phong phú, trong khi đó các chiến lược phát triển, cạnh tranh nếu ngân hàng và các tổ chức tín dụng không bắt kịp xu hướng về việc định hướng sẽ dẫn đến thất bại trên thị trường. Thứ tư, hoạt động trên nền tảng công nghệ, các trung gian tài chính hoạt động đa dạng, phong phú kèm theo đó việc cơ quan nhà nước sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc kiểm tra, giám sát các hoạt động của các tổ chức phi ngân hàng. Khái quát về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho công ty Fintech 1.

Khái niệm cơ chế thử nghiệm có kiểm soát “Cơ chế thử nghiệm” trong Tiếng Anh được gọi là “Regulatory Sandbox”.