Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống y tế hiện đại, việc sử dụng thuốc luôn đòi hỏi sự chuẩn xác nhằm giảm thiểu tối đa các rủi ro liên quan đến biến cố bất lợi. Theo ước tính từ các báo cáo lâm sàng, có tới hàng nghìn ca phản ứng có hại của thuốc (ADR) được ghi nhận mỗi năm tại các cơ sở y tế trên toàn quốc. Thông tin thuốc đóng vai trò cốt lõi theo công thức chuẩn hóa: Thuốc = Dược chất + Thông tin. Nhằm hỗ trợ trực tiếp công tác điều trị, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng và thực hiện mục tiêu "Sử dụng thuốc an toàn – hợp lý – hiệu quả - kinh tế", hệ thống sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện giữ vị trí cầu nối thiết yếu.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Khoa học Thông tin - Thư viện của tác giả Nguyễn Thị Nga, do Tiến sĩ Nguyễn Thu Thảo hướng dẫn khoa học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2017, tập trung giải quyết bài toán tối ưu hóa hệ thống sản phẩm và dịch vụ tại Trung tâm Quốc gia về Thông tin thuốc và Theo dõi phản ứng có hại của thuốc (Trung tâm DI&ADR Quốc gia). Đơn vị này được thành lập theo Quyết định số 991/QĐ-BYT ngày 24/03/2009 của Bộ trưởng Bộ Y tế, đặt tại Trường Đại học Dược Hà Nội.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của đề tài là khảo sát, phân tích toàn diện thực trạng các sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2016, làm rõ đặc điểm nhu cầu tin của hơn 6 nhóm người dùng tin y tế đặc thù, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng phục vụ. Phạm vi nghiên cứu bao quát nguồn lực tư liệu gồm 1.346 cuốn sách chuyên khảo, 1.547 tài liệu định kỳ và kho dữ liệu hơn 24.000 báo cáo phản ứng có hại của thuốc, hướng tới nâng cao tỷ lệ đáp ứng nhu cầu tra cứu thông tin y dược đạt mức trên 90%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ các lý thuyết kinh tế học thông tin và lý thuyết quản trị hiện đại. Trước hết là quan điểm Marketing thông tin của Philip Kotler và Sidney Levy kết hợp với các công trình lý luận nền tảng về sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện của tác giả Trần Mạnh Tuấn, tác giả Đoàn Phan Tân. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng tiêu chuẩn quản trị chất lượng ISO 9000:2000 về định nghĩa sản phẩm như một kết quả của các quá trình và tiêu chuẩn ISO 8402 về chất lượng dịch vụ nhằm phân định rõ giá trị gia tăng của thông tin y tế.

Mô hình nghiên cứu kế thừa các khung đánh giá mức độ tác động của dịch vụ thư viện từ các chuyên gia quốc tế như Peter Brophy và David Bawden. Các khái niệm chính được làm rõ bao gồm:

  1. Sản phẩm thông tin - thư viện: Kết quả của quá trình xử lý, phân tích, tổng hợp thông tin nhằm thỏa mãn nhu cầu người dùng tin.
  2. Dịch vụ thông tin - thư viện: Các hoạt động tương tác phi lợi nhuận giúp người dùng tiếp cận và khai thác tối đa nguồn tin.
  3. Thông tin thuốc (Drug Information - DI): Hoạt động thu thập, cung cấp dữ liệu về chỉ định, liều dùng, tương tác và tính an toàn của thuốc.
  4. Cảnh giác Dược (Pharmacovigilance) và Theo dõi phản ứng có hại của thuốc (Adverse Drug Reactions - ADR): Khoa học và các hoạt động liên quan đến việc phát hiện, đánh giá, hiểu và phòng ngừa các phản ứng bất lợi của dược phẩm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn triển khai thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp trong khoảng thời gian từ năm 2013 đến tháng 9/2016 và hoàn thiện đánh giá vào năm 2017.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, tác giả thực hiện điều tra khảo sát với dung lượng mẫu gồm 150 người dùng tin thông qua phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện. Mẫu khảo sát đại diện cho 6 nhóm người dùng tin chuyên biệt: sinh viên và học viên cao học y dược (chiếm 54%), cán bộ thực hành y dược tại bệnh viện (chiếm 27%), cán bộ cảnh giác dược tại các đơn vị (chiếm 10%), cán bộ lãnh đạo quản lý và giảng viên (chiếm 5%), cán bộ nghiên cứu (chiếm 2%) và các đối tượng quan tâm khác (chiếm 2%). Đồng thời, tác giả tiến hành phỏng vấn sâu trực tiếp 13 cán bộ, chuyên gia đang công tác tại Trung tâm DI&ADR Quốc gia.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp tổng hợp tài liệu định tính là vì đặc thù của cơ quan thông tin chuyên ngành y tế đòi hỏi sự đối chiếu chính xác giữa cấu trúc nguồn tài liệu hiện có và hành vi khai thác thực tế của người dùng tin. Các dữ liệu khảo sát được xử lý nhằm lượng hóa tỷ lệ phần trăm mức độ hài lòng, tần suất tra cứu và xác định cụ thể những rào cản trong việc tiếp cận thông tin cảnh giác dược.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu người dùng tin tại Trung tâm có trình độ chuyên môn cao và mục đích sử dụng tập trung rõ rệt. Khảo sát chỉ ra 82% người dùng tin có trình độ từ đại học trở lên. Mục đích tìm kiếm thông tin chủ yếu phục vụ việc tự nâng cao trình độ chuyên môn (chiếm 65%), phục vụ học tập (chiếm 60%) và triển khai nghiên cứu khoa học (chiếm 58%).

Thứ hai, nguồn lực tư liệu phát triển phong phú về chuyên môn nhưng chưa cân bằng giữa các định dạng. Tính đến tháng 9/2016, nguồn thông tin gồm 1.346 cuốn sách (trong đó 1.114 sách thông tin thuốc, 151 sách cảnh giác dược, 81 sách y học và dược lý lâm sàng), 1.547 số báo và tạp chí thuộc 8 tạp chí chuyên ngành y dược, 110 luận văn dược học, 183 tài liệu hội thảo và hơn 24.000 báo cáo phản ứng có hại của thuốc tự nguyện. Ngoài ra, trung tâm sở hữu 11 bộ tài liệu tra cứu chuyên sâu, bao gồm cơ sở dữ liệu bản quyền quốc tế Micromedex và quyền truy cập hệ thống Vigilyze của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO-UMC). Tuy nhiên, tỷ lệ tài liệu được số hóa hoàn toàn để tra cứu trực tuyến mới đạt khoảng 35%.

Thứ ba, cơ cấu sản phẩm và dịch vụ hiện có chưa thực sự tương xứng với tiềm năng của trung tâm đầu ngành. Sản phẩm nổi bật gồm Cơ sở dữ liệu báo cáo ADR trực tuyến, Bản tin Cảnh giác Dược phát hành định kỳ 3 tháng một lần và website canhgiacduoc.vn. Về dịch vụ, hoạt động chủ yếu dừng lại ở việc cung cấp tài liệu gốc, giải đáp thông tin theo yêu cầu đơn lẻ qua điện thoại hoặc email. Các dịch vụ gia tăng giá trị như cung cấp thông tin chọn lọc (SDI), phân tích tổng luận chuyên đề y tế chuyên sâu chỉ chiếm tỷ lệ khai thác dưới 15%.

Thứ tư, nguồn lực vận hành còn hạn chế khi toàn bộ các khâu xử lý thông tin, biên mục, quản trị cơ sở dữ liệu và tư vấn cảnh giác dược được đảm nhiệm bởi đội ngũ gồm 13 nhân sự (3 lãnh đạo và 10 chuyên viên). Đội ngũ này phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ chuyên môn y dược lẫn nghiệp vụ thông tin - thư viện, dẫn đến sự chậm trễ nhất định trong việc cập nhật dữ liệu đa phương tiện.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ việc trung tâm chưa có phòng ban thông tin - thư viện chuyên trách riêng biệt, nguồn kinh phí vận hành phụ thuộc nhiều vào các nguồn tài trợ dự án (như The Global Fund), và cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin chưa được tích hợp cổng tìm kiếm tập trung (Discovery System).

Khi so sánh với các thư viện đại học và viện nghiên cứu y dược trong nước, chẳng hạn như Thư viện Học viện Quân Y hay Thư viện Đại học Dược Hà Nội, Trung tâm DI&ADR Quốc gia sở hữu lợi thế vượt trội về cơ sở dữ liệu nội sinh độc quyền với hơn 24.000 ca báo cáo ADR thực tế tại Việt Nam. Tuy nhiên, mức độ tự động hóa dịch vụ thông tin thuốc và tính tương tác đa chiều trên nền tảng số tại trung tâm còn thấp hơn mức trung bình ngành khoảng 20%.

Trong công trình nghiên cứu, dữ liệu khảo sát được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ tròn phân bố cơ cấu đối tượng người dùng tin và hệ thống bảng thống kê số lượng tài liệu theo từng chuyên mục. Cách trình bày này giúp các nhà quản lý dễ dàng nhận diện khoảng cách giữa khối lượng tri thức lưu trữ và khả năng tiếp cận thực tế của đội ngũ y bác sĩ tuyến cơ sở, từ đó khẳng định tính cấp thiết phải chuyển đổi mô hình cung cấp dịch vụ thông tin.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả hệ thống sản phẩm, dịch vụ tại Trung tâm DI&ADR Quốc gia, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi:

  1. Tái cấu trúc và hiện đại hóa cổng thông tin điện tử: Ban Giám đốc và bộ phận kỹ thuật công nghệ thông tin cần tiến hành nâng cấp toàn diện website canhgiacduoc.vn và cổng baocaoadr. Tích hợp thanh công cụ tìm kiếm dữ liệu lớn tự động, tối ưu hóa giao diện tra cứu trên thiết bị di động. Mục tiêu đạt mức tăng trưởng 60% lưu lượng truy cập trực tuyến và rút ngắn 40% thời gian tiếp nhận, phản hồi thông tin báo cáo phản ứng có hại của thuốc trong giai đoạn 2017 - 2019.

  2. Chuẩn hóa quy trình và phát triển dịch vụ phổ biến thông tin chọn lọc (SDI): Phòng chuyên môn Thông tin thuốc và Cảnh giác Dược cần xây dựng hệ thống hồ sơ nhu cầu tin cá nhân hóa dành riêng cho các bác sĩ, dược sĩ tại các bệnh viện tuyến tỉnh và huyện. Triển khai phát hành Bản tin Cảnh giác Dược điện tử định kỳ 3 tháng một lần tới hơn 500 cơ sở khám chữa bệnh, cam kết tỷ lệ thông tin an toàn thuốc được cập nhật chính xác đạt trên 95% vào năm 2020.

  3. Đào tạo liên tục và nâng cao năng lực đội ngũ nhân lực thông tin: Trung tâm phối hợp cùng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn và Trường Đại học Dược Hà Nội tổ chức các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ thông tin - thư viện hiện đại, kỹ năng phân tích - tổng hợp tin và marketing thông tin cho toàn bộ 13 cán bộ trung tâm. Mục tiêu nâng cao năng suất xử lý dữ liệu và biên mục tài liệu chuyên ngành lên 30% hằng năm từ năm 2017 đến 2020.

  4. Mở rộng liên kết và đa dạng hóa nguồn tài chính: Ban Giám đốc Trung tâm chủ động phối hợp với Cục Quản lý Dược - Bộ Y tế triển khai các gói dịch vụ tư vấn thông tin thuốc, thẩm định dữ liệu an toàn theo đơn đặt hàng cho các tập đoàn, doanh nghiệp dược phẩm trong và ngoài nước. Phấn đấu tạo nguồn thu bền vững, đóng góp từ 20% đến 25% vào tổng kinh phí hoạt động thường xuyên giai đoạn 2019 - 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

  1. Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách y tế: Lãnh đạo các Vụ, Cục thuộc Bộ Y tế, đặc biệt là Cục Quản lý Dược và Cục Quản lý Khám chữa bệnh. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện khung pháp lý về cảnh giác dược và tối ưu hóa hệ thống luân chuyển thông tin an toàn thuốc trên phạm vi toàn quốc.

  2. Bác sĩ điều trị, dược sĩ lâm sàng và nhân viên y tế: Đội ngũ trực tiếp thực hành khám chữa bệnh tại các bệnh viện từ tuyến trung ương đến tuyến cơ sở. Tài liệu giúp nắm vững phương pháp tra cứu 11 bộ tài liệu chuyên sâu, khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu ADR nhằm giảm thiểu rủi ro kê đơn và nâng cao an toàn người bệnh.

  3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên khối ngành Y - Dược, Thông tin - Thư viện: Các nhà khoa học có thể sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về mô hình tổ chức trung tâm thông tin chuyên ngành, phương pháp khảo sát nhu cầu tin và phương thức xử lý nguồn học liệu hơn 1.346 tài liệu chuyên khảo.

  4. Chuyên viên cảnh giác dược tại các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh dược phẩm: Nắm bắt cấu trúc dữ liệu và quy trình thẩm định báo cáo an toàn thuốc quốc gia, từ đó tối ưu hóa công tác theo dõi chất lượng sản phẩm lưu hành và hoàn thiện hồ sơ đăng ký thuốc theo tiêu chuẩn quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Trung tâm DI&ADR Quốc gia được thành lập dựa trên cơ sở pháp lý nào?

Trung tâm được thành lập chính thức theo Quyết định số 991/QĐ-BYT ngày 24/03/2009 của Bộ trưởng Bộ Y tế, trực thuộc Trường Đại học Dược Hà Nội. Đây là đơn vị sự nghiệp có thu đầu ngành, chịu trách nhiệm giúp Bộ Y tế xây dựng và quản trị hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về an toàn thuốc và theo dõi phản ứng có hại của thuốc.

Nguồn lực thông tin của Trung tâm gồm những khối tài liệu đặc thù nào?

Tính đến tháng 9/2016, nguồn lực thông tin bao gồm 1.346 cuốn sách chuyên ngành, 1.547 số báo và tạp chí, 11 bộ tài liệu tra cứu chuyên sâu (trong đó có cơ sở dữ liệu Micromedex), 110 luận văn dược lý lâm sàng, 183 tài liệu hội thảo và hơn 24.000 hồ sơ báo cáo phản ứng có hại của thuốc tự nguyện được thu thập từ các bệnh viện trên toàn quốc.

Đặc điểm nổi bật của người dùng tin tại Trung tâm là gì?

Người dùng tin tại trung tâm có học vấn cao với 82% đạt trình độ từ đại học trở lên. Tỷ lệ khảo sát cho thấy 54% là sinh viên và học viên sau đại học ngành y dược, 27% là cán bộ y tế thực hành lâm sàng, 10% là cán bộ cảnh giác dược chuyên trách và 5% là cán bộ quản lý, giảng viên với nhu cầu nâng cao trình độ chiếm tới 65%.

Hạn chế lớn nhất trong hệ thống sản phẩm và dịch vụ hiện tại là gì?

Hạn chế căn bản nằm ở nguồn nhân lực mỏng với 13 cán bộ phải kiêm nhiệm cả chuyên môn dược và nghiệp vụ thông tin. Tỷ lệ người dùng tiếp cận dịch vụ trực tuyến chỉ đạt khoảng 35%, đồng thời các dịch vụ thông tin hiện đại như phổ biến thông tin chọn lọc (SDI) và tổng luận phân tích chuyên sâu chưa được triển khai đồng bộ.

Giải pháp trọng tâm nào giúp hiện đại hóa hoạt động của Trung tâm?

Giải pháp then chốt là số hóa toàn diện quy trình tiếp nhận dữ liệu, nâng cấp cổng thông tin trực tuyến canhgiacduoc.vn để tăng 60% lượt truy cập, kết hợp đào tạo chuẩn hóa nghiệp vụ thông tin - thư viện cho 13 cán bộ nhằm mở rộng mạng lưới cung cấp thông tin an toàn thuốc đến hơn 500 cơ sở y tế toàn quốc trước năm 2020.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và tiêu chuẩn quốc tế về sản phẩm, dịch vụ thông tin - thư viện chuyên ngành y dược.
  • Đánh giá chi tiết thực trạng khai thác nguồn tài liệu gồm 1.346 cuốn sách và hơn 24.000 hồ sơ báo cáo phản ứng có hại của thuốc tại Trung tâm DI&ADR Quốc gia.
  • Xác định rõ chân dung và hành vi của 6 nhóm người dùng tin y tế với 82% đạt trình độ đại học trở lên.
  • Nhận diện những điểm nghẽn về hạ tầng công nghệ và mô hình nhân sự gồm 13 cán bộ kiêm nhiệm.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn liền với lộ trình thực hiện từ năm 2017 đến năm 2022.

Luận văn đã đóng góp một khung tham chiếu khoa học và thực tiễn có giá trị tiên phong trong việc tổ chức, phát triển sản phẩm và dịch vụ thông tin y tế chuyên ngành tại Việt Nam. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi đơn vị tập trung triển khai nâng cấp nền tảng dịch vụ thông tin số trong giai đoạn 2018 - 2020 và mở rộng liên kết mạng lưới cảnh giác dược toàn quốc đến năm 2025. Các nhà quản lý, cán bộ y tế và cơ quan nghiên cứu hãy tham khảo toàn văn công trình để cùng chung tay xây dựng hệ thống thông tin thuốc an toàn, minh bạch và hiệu quả cao.