Khóa luận: Rủi ro xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ thực trạng và giải pháp - Học viện Ngân hàng

Xuất khẩu thủy sản đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam, đem lại nguồn ngoại tệ lớn và tạo công ăn việc… 91 trang · Học viện Ngân Hàng · 2022.

• Tác giả: Lê Thị Ngọc Huyền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Cẩm Thủy
• Trường học: Học viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Quốc Tế
• Đề tài: Rủi Ro Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam Sang Hoa Kỳ: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU THỦY SẢN
• 1.1.1. Khái niệm xuất khẩu thủy sản
• 1.1.2. Đặc điểm của xuất khẩu thủy sản
• 1.1.3. Các hình thức xuất khẩu thủy sản
• 1.2. RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU THỦY SẢN
• 1.2.1. Khái niệm rủi ro xuất khẩu thủy sản
• 1.2.2. Các loại rủi ro trong hoạt động xuất khẩu thủy sản
• 1.3. NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU THỦY SẢN
• 1.3.1. Nguyên nhân khách quan
• 1.3.2. Nguyên nhân chủ quan
• 1.4. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ TRONG VIỆC HẠN CHẾ RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN VÀ BÀI HỌC ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 1.4.1. Kinh nghiệm quốc tế
• 1.4.2. Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG HOA KỲ
• 2.1. THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG HOA KỲ
• 2.1.1. Đặc điểm của thị trường Hoa Kỳ
• 2.1.2. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ
• 2.1.3. Các mặt hàng thủy sản xuất khẩu
• 2.1.4. Thị phần xuất khẩu
• 2.2. THỰC TRẠNG RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG MỸ
• 2.2.1. Rủi ro hàng hóa
• 2.2.2. Rủi ro thanh toán
• 2.2.3. Rủi ro thị trường
• 2.2.4. Rủi ro tác nghiệp
• 2.3. NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG HOA KỲ
• 2.3.1. Nguyên nhân khách quan
• 2.3.2. Nguyên nhân từ các doanh nghiệp ngành thủy sản
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM SANG HOA KỲ
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM SANG HOA KỲ
• 3.2. GIẢI PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN SANG THỊ TRƯỜNG HOA KỲ
• 3.3. KIẾN NGHỊ NHẰM HẠN CHẾ RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG HOA KỲ
• 3.3.1. Kiến nghị đối với Chính phủ và các Cơ quan Nhà nước
• 3.3.2. Kiến nghị đối với các tổ chức hỗ trợ xuất khẩu, các hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam Khái Niệm Đặc Điểm

Xuất khẩu thủy sản đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam, đem lại nguồn ngoại tệ lớn và tạo công ăn việc làm cho hàng triệu người. Theo Luật Thương mại 2005, xuất khẩu hàng hóa là việc đưa hàng hóa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam. Xuất khẩu thủy sản Việt Nam được hiểu là hoạt động bán các sản phẩm thủy sản ra nước ngoài nhằm khai thác lợi thế sẵn có của đất nước, thu về lợi nhuận và đóng góp vào sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, hoạt động này tiềm ẩn nhiều rủi ro đòi hỏi các doanh nghiệp phải chủ động phòng ngừa và ứng phó. Thị trường Hoa Kỳ luôn là một trong những thị trường xuất khẩu trọng điểm của thủy sản Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Xuất Khẩu Thủy Sản Định Nghĩa Bản Chất

Xuất khẩu thủy sản không chỉ đơn thuần là hoạt động mua bán. Nó là một hệ thống phức tạp chịu sự giám sát của nhà nước, hướng đến lợi nhuận và lợi ích kinh tế quốc gia. Khác với xuất khẩu hàng hóa thông thường, xuất khẩu thủy sản gắn liền với các yếu tố tự nhiên, mùa vụ và tiêu chuẩn chất lượng khắt khe. Định nghĩa này nhấn mạnh vai trò quan trọng của thủy sản trong nền kinh tế và sự cần thiết phải quản lý chặt chẽ hoạt động này.

1.2. Đặc Điểm Ngành Xuất Khẩu Thủy Sản Tính Thời Vụ Yêu Cầu Cao

Ngành xuất khẩu thủy sản Việt Nam mang tính thời vụ do phụ thuộc vào quy luật sinh trưởng của các loài thủy sản và điều kiện tự nhiên. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải có kế hoạch sản xuất và kinh doanh linh hoạt. Bên cạnh đó, thủy sản là mặt hàng thực phẩm nên phải đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm nghiêm ngặt của thị trường nhập khẩu, đặc biệt là thị trường Hoa Kỳ. Quá trình từ nuôi trồng, chế biến đến tiêu thụ phải được kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo chất lượng.

1.3. Chuỗi Cung Ứng Thủy Sản Mắt Xích Liên Kết Tính Liên Ngành

Chuỗi cung ứng thủy sản bao gồm nhiều công đoạn khác nhau từ khai thác, nuôi trồng, chế biến đến xuất khẩu, mỗi công đoạn có tính chất riêng biệt nhưng lại liên kết chặt chẽ với nhau. Ngành này đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều ngành khác nhau như nông nghiệp, công nghiệp chế biến, vận tải và logistics. Việc quản lý và điều phối hiệu quả chuỗi cung ứng là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

II. Rủi Ro Xuất Khẩu Thủy Sản Sang Mỹ Nhận Diện Phân Loại

Hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ tiềm ẩn nhiều rủi ro, từ rủi ro về hàng hóa, thanh toán, thị trường đến rủi ro tác nghiệp. Việc nhận diện và phân loại các loại rủi ro này là bước quan trọng để doanh nghiệp có thể xây dựng các biện pháp phòng ngừa và ứng phó hiệu quả. Rào cản thương mại, tiêu chuẩn chất lượng khắt khe, và biến động tỷ giá là những yếu tố tác động lớn đến hoạt động xuất khẩu.

2.1. Rủi Ro Hàng Hóa Chất Lượng An Toàn Thực Phẩm Truy Xuất Nguồn Gốc

Rủi ro hàng hóa liên quan đến chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm và khả năng truy xuất nguồn gốc. Các lô hàng thủy sản có thể bị trả về nếu không đáp ứng các tiêu chuẩn về dư lượng kháng sinh, hóa chất, hoặc bị phát hiện có chứa các chất cấm. Việc xây dựng hệ thống quản lý chất lượng và truy xuất nguồn gốc hiệu quả là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro này. Tuân thủ các quy định của FDA là bắt buộc.

2.2. Rủi Ro Thanh Toán Phương Thức Thanh Toán Biến Động Tỷ Giá

Rủi ro thanh toán phát sinh từ các phương thức thanh toán quốc tế và biến động tỷ giá. Việc lựa chọn phương thức thanh toán phù hợp và quản lý rủi ro tỷ giá là rất quan trọng để đảm bảo doanh nghiệp nhận được đầy đủ và đúng hạn khoản thanh toán từ đối tác. Sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai có thể giúp giảm thiểu thiệt hại.

2.3. Rủi Ro Thị Trường Cạnh Tranh Thay Đổi Chính Sách COVID 19

Rủi ro thị trường bao gồm cạnh tranh quốc tế, thay đổi chính sách thương mại Hoa Kỳ, và các yếu tố bất khả kháng như đại dịch COVID-19. Doanh nghiệp cần liên tục theo dõi diễn biến thị trường, cập nhật thông tin về các quy định mới và xây dựng chiến lược kinh doanh linh hoạt để thích ứng với những thay đổi. Phân tích đối thủ cạnh tranh và tìm kiếm thị trường ngách cũng là một giải pháp.

III. Phân Tích Nguyên Nhân Rủi Ro Xuất Khẩu Thủy Sản Sang Thị Trường Mỹ

Nguyên nhân gây ra rủi ro trong xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ xuất phát từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Yếu tố khách quan bao gồm các quy định khắt khe của thị trường, sự biến động của kinh tế thế giới và tác động của thiên tai, dịch bệnh. Yếu tố chủ quan liên quan đến năng lực quản lý, kỹ thuật sản xuất và khả năng tiếp cận thông tin của doanh nghiệp.

3.1. Nguyên Nhân Khách Quan Rào Cản Thương Mại Biến Động Kinh Tế

Rào cản thương mại như thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp, các quy định về kiểm tra chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc gây khó khăn cho doanh nghiệp xuất khẩu. Biến động kinh tế thế giới, đặc biệt là biến động tỷ giá, cũng tác động tiêu cực đến lợi nhuận của doanh nghiệp. Các yếu tố bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh làm gián đoạn chuỗi cung ứng và tăng chi phí sản xuất.

3.2. Nguyên Nhân Chủ Quan Năng Lực Quản Lý Công Nghệ Chế Biến Lạc Hậu

Năng lực quản lý yếu kém, công nghệ chế biến lạc hậu, thiếu thông tin về thị trường và các quy định mới là những nguyên nhân chủ quan dẫn đến rủi ro. Nhiều doanh nghiệp chưa chú trọng đầu tư vào hệ thống quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chưa có chiến lược marketing quốc tế hiệu quả. Nguồn nhân lực thiếu kinh nghiệm và trình độ cũng là một hạn chế.

3.3. Yếu Tố Pháp Lý Tuân Thủ Đạo Luật Lacey IPR Quyền Sở Hữu Trí Tuệ

Việc không tuân thủ các quy định pháp lý như Đạo luật Lacey (về bảo vệ động thực vật hoang dã) và IPR (Quyền Sở hữu Trí tuệ) có thể dẫn đến các vụ kiện tụng và thiệt hại về uy tín. Doanh nghiệp cần nắm vững các quy định pháp lý liên quan đến xuất khẩu thủy sản và thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình.

IV. Giải Pháp Giảm Thiểu Rủi Ro Chiến Lược Phương Pháp Hiệu Quả

Để giảm thiểu rủi ro xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý nhà nước. Doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện chất lượng sản phẩm và tuân thủ các quy định. Hiệp hội đóng vai trò hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin, nâng cao năng lực và xây dựng thương hiệu. Nhà nước cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn và công nghệ.

4.1. Giải Pháp Từ Doanh Nghiệp Nâng Cao Chất Lượng Truy Xuất Nguồn Gốc

Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ sản xuất hiện đại, áp dụng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng như HACCP, GAP và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc hiệu quả. Cần chủ động tìm hiểu thông tin về thị trường, các quy định mới và xây dựng mối quan hệ tốt với đối tác. Đa dạng hóa thị trường và sản phẩm cũng là một giải pháp giảm thiểu rủi ro.

4.2. Giải Pháp Từ Hiệp Hội Hỗ Trợ Thông Tin Xúc Tiến Thương Mại

Hiệp hội cần tăng cường cung cấp thông tin về thị trường, các quy định mới và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các chương trình xúc tiến thương mại. Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo để nâng cao năng lực cho doanh nghiệp. Xây dựng và quảng bá thương hiệu thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

4.3. Giải Pháp Từ Nhà Nước Hoàn Thiện Pháp Luật Hỗ Trợ Doanh Nghiệp

Nhà nước cần hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến xuất khẩu thủy sản, đảm bảo tính minh bạch và dễ tiếp cận. Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn, công nghệ và các chương trình xúc tiến thương mại. Tăng cường đàm phán thương mại để giảm thiểu rào cản thương mại và tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Bài Học Kinh Nghiệm

Nghiên cứu về rủi ro xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ giúp doanh nghiệp có cái nhìn tổng quan về các thách thức và cơ hội. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin hữu ích để doanh nghiệp xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp, giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả hoạt động. Bài học kinh nghiệm từ các doanh nghiệp thành công và thất bại là nguồn thông tin quý giá.

5.1. Case Study Thành Công Thất Bại Trong Xuất Khẩu Thủy Sản Sang Mỹ

Phân tích các trường hợp thành công và thất bại trong xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ giúp doanh nghiệp rút ra bài học kinh nghiệm. Nghiên cứu các yếu tố dẫn đến thành công như chất lượng sản phẩm, chiến lược marketing hiệu quả và tuân thủ quy định. Phân tích các nguyên nhân gây ra thất bại như không đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, không quản lý rủi ro hiệu quả và không thích ứng với thay đổi thị trường.

5.2. Mô Hình Quản Lý Rủi Ro Áp Dụng Trong Xuất Khẩu Thủy Sản

Xây dựng mô hình quản lý rủi ro phù hợp với đặc thù của ngành xuất khẩu thủy sản. Mô hình này bao gồm các bước: nhận diện rủi ro, đánh giá rủi ro, xây dựng biện pháp phòng ngừa và ứng phó, và theo dõi, đánh giá hiệu quả. Áp dụng các công cụ quản lý rủi ro như bảo hiểm, hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai.

5.3. Tác Động Của Đại Dịch COVID 19 Ứng Phó Khôi Phục

Đại dịch COVID-19 gây ra nhiều khó khăn cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch ứng phó với đại dịch, bao gồm đảm bảo an toàn cho người lao động, đa dạng hóa thị trường và sản phẩm, và áp dụng các giải pháp công nghệ để duy trì hoạt động. Hỗ trợ doanh nghiệp khôi phục sản xuất và kinh doanh sau đại dịch.

VI. Triển Vọng Tương Lai Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam Sang Hoa Kỳ

Triển vọng xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ vẫn còn rất lớn, đặc biệt là với các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và đáp ứng các tiêu chuẩn về phát triển bền vững. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần chủ động nắm bắt cơ hội, vượt qua thách thức và xây dựng chiến lược kinh doanh dài hạn để đạt được thành công bền vững.

6.1. Hội Nhập Kinh Tế Cơ Hội Từ Hiệp Định Thương Mại Tự Do FTA

Các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) như USMCA tạo ra cơ hội để giảm thiểu rào cản thương mại và tăng cường xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ. Doanh nghiệp cần tận dụng các ưu đãi từ các FTA này để nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường.

6.2. Phát Triển Bền Vững Ngư Nghiệp Bền Vững Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu

Phát triển bền vững là xu hướng tất yếu của ngành thủy sản. Doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp ngư nghiệp bền vững, tuân thủ các tiêu chuẩn về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Xây dựng hình ảnh thương hiệu thủy sản Việt Nam gắn liền với sự bền vững.

6.3. Đổi Mới Sáng Tạo Công Nghệ Chế Biến Marketing Quốc Tế

Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại, nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển các sản phẩm mới đáp ứng nhu cầu thị trường. Áp dụng các phương pháp marketing quốc tế hiệu quả để quảng bá thương hiệu thủy sản Việt Nam và tiếp cận khách hàng tiềm năng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành thủy sản giữ vai trò là một trong những ngành kinh tế biển then chốt của Việt Nam, đóng góp nguồn thu ngoại tệ quan trọng và giải quyết việc làm cho lực lượng lớn lao động xã hội. Báo cáo của Tổng cục Thủy sản ghi nhận sản lượng khai thác thủy sản của Việt Nam đã tăng 1,6 lần trong giai đoạn 2010–2020, từ 2,41 triệu tấn lên 3,86 triệu tấn. Thủy sản Việt Nam đã hiện diện tại hơn 160 thị trường trên thế giới, trong đó Hoa Kỳ luôn duy trì vị trí là một trong những đối tác nhập khẩu hàng đầu, chiếm tỷ trọng kim ngạch cao nhất.

Tuy nhiên, thị trường Hoa Kỳ đặt ra hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm, thủ tục kiểm dịch và quy định pháp lý hết sức nghiêm ngặt. Việc một số doanh nghiệp Việt Nam chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, thiếu chủ động trong kiểm soát rủi ro pháp lý và nghiệp vụ thanh toán quốc tế đã dẫn đến tình trạng nhiều lô hàng bị cảnh báo, áp thuế chống bán phá giá hoặc bị từ chối nhập khẩu. Nhằm nhận diện toàn diện các nguy cơ tiềm ẩn và xây dựng giải pháp ứng phó đồng bộ, đề tài "Rủi ro xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ - Thực trạng và giải pháp" được tác giả Lê Thị Ngọc Huyền thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thị Cẩm Thủy tại Khoa Kinh doanh Quốc tế, Học viện Ngân hàng (năm 2022).

Khóa luận xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa lý thuyết về hoạt động xuất khẩu thủy sản, rủi ro trong hoạt động xuất khẩu thủy sản và những nguyên nhân dẫn đến rủi ro.
2. Phân tích thực trạng rủi ro trong hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ, đồng thời tìm hiểu thị trường Hoa Kỳ và đưa ra những nguyên nhân để có cái nhìn tổng quan về các vấn đề rủi ro.
3. Đề xuất một số giải pháp thiết thực đối với thủy sản Việt Nam, thúc đẩy quá trình xuất khẩu tại thị trường Hoa Kỳ.
4. Kiến nghị đối với Nhà nước và các Ban ngành, Hiệp hội để giảm thiểu rủi ro liên quan có thể xảy ra và khắc phục những rủi ro đã và đang tồn tại.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Rủi ro trong hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ.
• Phạm vi không gian: Hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ.
• Phạm vi thời gian: Tập trung thu thập, phân tích dữ liệu trong giai đoạn 2017–2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận hoạt động xuất khẩu trên cơ sở quy định tại Khoản 1 Điều 28 Luật Thương mại năm 2005. Ngành thủy sản được nhận diện với 4 đặc điểm kinh tế - kỹ thuật đặc thù:

• Hoạt động sản xuất, khai thác mang tính thời vụ rõ rệt, phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện tự nhiên và chu kỳ sinh trưởng của sinh vật.
• Thủy vực là tư liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt và không thể thay thế, có tính không đồng nhất về chất lượng và giới hạn về diện tích.
• Sản phẩm chịu sự chi phối bởi hệ thống tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) và chất lượng nghiêm ngặt từ khâu nuôi trồng, chế biến đến tiêu thụ.
• Hoạt động sản xuất mang tính hỗn hợp và liên ngành cao, kết hợp giữa yếu tố nông nghiệp (nuôi trồng, tái tạo nguồn lợi) và yếu tố công nghiệp (đánh bắt, công nghệ chế biến sâu).

Về mặt lý luận rủi ro, tác giả tổng hợp quan điểm từ hai trường phái:

• Trường phái truyền thống: Rủi ro là sự không chắc chắn về tổn thất (Allan H. Willett), khả năng xảy ra tổn thất (Irving Pfeffer, 1956), hoặc những điều không lành bất ngờ xảy đến (Từ điển Tiếng Việt 1995, Từ điển Oxford).
• Trường phái hiện đại: Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, bao hàm cả nguy cơ tổn thất lẫn cơ hội kinh tế (Frank H. Knight trong tác phẩm Uncertainty and Profit).

Khóa luận phân loại rủi ro ngoại thương thành 4 nhóm chính: rủi ro hàng hóa (sản xuất và vận chuyển/giao hàng), rủi ro thanh toán (theo các phương thức ghi sổ, nhờ thu D/P, D/A, tín dụng chứng từ L/C), rủi ro thị trường (tỷ giá, biến động giá cả, chi phí cấu thành giá, chu kỳ kinh tế, khác biệt văn hóa, pháp lý), và rủi ro tác nghiệp (sai sót tính toán chi phí, lập bộ chứng từ, vi phạm quy trình).

Các khung pháp lý, tiêu chuẩn chất lượng và cơ quan quản lý được trích xuất gồm: Luật Hiện đại hóa An toàn Thực phẩm Hoa Kỳ (FSMA), Chương trình Giám sát Nhập khẩu Thủy sản Hoa Kỳ (SIMP), Biện pháp Vệ sinh và Kiểm dịch Động - Thực vật (SPS), Rào cản Kỹ thuật trong Thương mại (TBT); các cơ quan quản lý gồm Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), Dịch vụ An toàn và Thanh tra Thực phẩm (FSIS), Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC), Dịch vụ Thủy sản Biển Quốc gia (NMFS); các hệ thống tiêu chuẩn HACCP, MSC, ISO 9000, ASC, GlobalGAP, BAP.

Phương pháp nghiên cứu gồm:

• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Kế thừa dữ liệu từ các báo cáo thống kê của Tổng cục Hải quan Việt Nam, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), USDA và các công trình khoa học liên quan.
• Phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp và dự báo: Hệ thống hóa số liệu theo chuỗi thời gian 2017–2021, đối chiếu cơ cấu thị trường, đánh giá mức độ biến động kim ngạch và dự báo xu hướng thị trường Hoa Kỳ.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về rủi ro xuất khẩu thủy sản

Chương 1 hệ thống hóa khái niệm, đặc điểm và 4 hình thức xuất khẩu thủy sản cơ bản (xuất khẩu trực tiếp, xuất khẩu gián tiếp, tái xuất khẩu và xuất khẩu tại chỗ). Tác giả phân tích chi tiết cơ chế phát sinh của 4 nhóm rủi ro cốt lõi và nguyên nhân từ hai phía: nguyên nhân khách quan (chu kỳ kinh tế, biến động tỷ giá, khác biệt pháp lý - văn hóa, biến đổi khí hậu, thiên tai dịch bệnh) và nguyên nhân chủ quan (năng lực quản trị, trình độ nghiệp vụ của cán bộ ngoại thương, tình trạng thiếu vốn và đạo đức kinh doanh).

Chương này nghiên cứu kinh nghiệm hạn chế rủi ro của hai quốc gia xuất khẩu thủy sản lớn:

• Thái Lan: Tập trung kiểm soát an toàn sinh học tại vùng nuôi; triển khai Dự án cải thiện nuôi trồng thủy sản (SFP) và Dự án cải thiện nghề cá Andaman Trawl hợp tác giữa WWF và Hội nghị bàn tròn nghề cá Thái Lan (TSFR) hướng đến chứng nhận MSC; chuẩn hóa nhà máy theo ISO 9000; đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc và tích cực đàm phán các hiệp định thương mại tự do (FTA).
• Trung Quốc: Chuẩn hóa hệ thống quản lý an toàn thực phẩm theo HACCP; chuyển dịch chiến lược từ khai thác tự nhiên sang nuôi trồng và chế biến sâu; phân hóa sản phẩm đặc thù theo từng thị trường mục tiêu (tôm sang Hoa Kỳ, cá chình sang Nhật Bản, cá đù vàng sang Hàn Quốc, cá phi lê đông lạnh sang EU); áp dụng chính sách cấm khai thác biển theo mùa và mở rộng liên doanh đội tàu viễn dương.

Từ đó, tác giả đúc kết các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về nâng cao chất lượng con giống, hiện đại hóa công nghệ bảo quản sau thu hoạch, tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật quốc tế và tăng cường công tác dự báo thị trường.

Chương 2: Thực trạng rủi ro xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ

Chương 2 phân tích bối cảnh kinh tế - thương mại Hoa Kỳ giai đoạn 2017–2021, phản ánh sự biến động của nhu cầu tiêu thụ và các rào cản kỹ thuật áp đặt lên thủy sản Việt Nam.

Chỉ số kinh tế Hoa Kỳ	2017	2018	2019	2020	2021
GDP theo PPP (nghìn tỷ USD)	19,52	20,58	21,41	20,93	22,996
Tăng trưởng GDP (%)	2,4	3,0	2,2	-3,5	5,7
GDP bình quân đầu người (USD)	60.231	-	-	-	-
Kim ngạch xuất khẩu Hoa Kỳ (tỷ USD)	1.530	-	-	-	-
Kim ngạch nhập khẩu Hoa Kỳ (tỷ USD)	2.390	-	-	-	-

(Nguồn: Hồ sơ thị trường Hoa Kỳ của VCCI, tổng hợp trong khóa luận)

Kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và Hoa Kỳ duy trì đà tăng trưởng liên tục, đưa Việt Nam trở thành đối tác thương mại lớn thứ 9 của Hoa Kỳ:

Năm	Kim ngạch VN xuất khẩu (tỷ USD)	Kim ngạch VN nhập khẩu (tỷ USD)	Tổng kim ngạch XNK (tỷ USD)
2017	41,591	9,348	50,939
2018	47,525	12,753	60,287
2019	61,346	14,365	75,711
2020	77,072	13,764	90,836
2021	96,300	15,260	111,560

(Nguồn: Tổng cục Hải quan, trích dẫn trong khóa luận)

Về kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang Hoa Kỳ, năm 2017 chịu ảnh hưởng tiêu cực từ thuế chống bán phá giá khiến xuất khẩu cá tra giảm gần 11%. Năm 2018, kim ngạch phục hồi đạt 8,8 tỷ USD trên toàn quốc (tăng 5,8%), trong đó thị trường Hoa Kỳ chiếm tỷ trọng lớn nhất với 16% nhờ mức thuế thấp hơn trong đợt rà soát POR14 của DOC và việc FSIS công nhận hệ thống kiểm soát cá da trơn của Việt Nam tương đương với Hoa Kỳ. Năm 2019, kim ngạch sang Hoa Kỳ đạt 1,47 tỷ USD (chiếm 17,2% tổng xuất khẩu thủy sản cả nước), giảm 9,5% do cạnh tranh nguồn cung từ Indonesia, Ecuador. Năm 2020, xuất khẩu sang Hoa Kỳ tăng 10% bất chấp tác động của đại dịch Covid-19. Đến năm 2021, xuất khẩu thủy sản sang Hoa Kỳ đạt trên 2,05 tỷ USD (chiếm 23,1% tổng kim ngạch thủy sản cả nước), tăng 26,2% so với năm 2020. Trong 4 tháng đầu năm 2022, xuất khẩu sang thị trường này tăng 70,8% so với cùng kỳ năm 2021.

Cơ cấu mặt hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam năm 2020 gồm: Tôm (44%), Cá tra (20%), Cá khác (18%), Cá ngừ (8%), Nhuyễn thể (8%), Giáp xác khác (2%). Tác giả phân tích thực trạng 4 nhóm mặt hàng xuất khẩu chủ lực:

• Mặt hàng tôm: Đóng góp 40–45% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản cả nước (đạt 3,5–4 tỷ USD/năm), trong đó tôm chân trắng chiếm tỷ trọng lớn nhất, sản lượng tôm sú đạt 300 nghìn tấn. Việt Nam đứng thứ hai thế giới về cung cấp tôm (chiếm 13–14% thị phần toàn cầu). Năm 2021, Hoa Kỳ là thị trường nhập khẩu tôm lớn nhất của Việt Nam, chiếm 28% cơ cấu xuất khẩu tôm; tiếp theo là EU và Anh (21,8%), Nhật Bản (14,9%), Trung Quốc (10,6%), Hàn Quốc (9,6%), thị trường khác (15,1%).
• Mặt hàng cá ngừ: Chiếm 21–22% tổng xuất khẩu hải sản của Việt Nam, sản lượng cả nước vượt 200 nghìn tấn/năm (tập trung tại miền Trung và Biển Đông với các loài cá ngừ mắt to, vây vàng, cá ngừ vằn). Theo số liệu USDA, Việt Nam chiếm 15% thị phần nhập khẩu cá ngừ của Hoa Kỳ, giữ vị trí nguồn cung lớn thứ hai tại thị trường này.
• Mặt hàng cá tra: Nuôi trồng tập trung tại 10 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (chiếm hơn 75% sản lượng cả nước), với gần 100 nhà máy chế biến đạt chuẩn ASC, GlobalGAP, BAP. Năm 2019, do thuế chống bán phá giá và rào cản kỹ thuật, kim ngạch xuất khẩu cá tra sang Hoa Kỳ giảm 47,6%, chỉ đạt 287,7 triệu USD; sang năm 2021 bắt đầu phục hồi nhờ tiến trình tiêm phòng vaccine quy mô lớn và trợ lực từ các hiệp định thương mại.
• Mặt hàng nhuyễn thể: Gồm nghêu, bào ngư, hàu, điệp, trai ngọc, ốc hương, sò huyết tại các tỉnh ven biển (Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Bến Tre, Cà Mau...). Cả nước có gần 500 cơ sở giống, sản lượng giống nghêu đạt hơn 130 tỷ con/năm, đáp ứng trên 60% nhu cầu nuôi.

Thực trạng rủi ro xuất khẩu sang Hoa Kỳ được phân tích theo 4 nhóm:

• Rủi ro hàng hóa: Nguy cơ ô nhiễm sinh học, tồn dư kháng sinh, vi phạm quy định kiểm soát chuỗi cung ứng lạnh và kiểm tra nghiêm ngặt từ FDA, FSIS.
• Rủi ro thanh toán: Bị từ chối thanh toán trong phương thức L/C do bất hợp lệ chứng từ, áp lực chi phí lưu kho bãi khi phát sinh tranh chấp.
• Rủi ro thị trường: Biến động thuế chống bán phá giá qua các kỳ rà soát của DOC, rào cản phi thuế quan (FSMA, SIMP) và cạnh tranh giá từ các nước đối thủ.
• Rủi ro tác nghiệp: Sai sót trong kê khai chứng từ xuất xứ, chậm cập nhật quy định pháp luật Hoa Kỳ và hạn chế trong đàm phán hợp đồng thương mại.

Chương 3: Các giải pháp hạn chế rủi ro xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ

Chương 3 trình bày định hướng phát triển xuất khẩu thủy sản sang Hoa Kỳ, tập trung vào nâng cao giá trị gia tăng, đảm bảo an toàn sinh học và tuân thủ các cam kết thương mại. Tác giả đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị:

Giải pháp đối với doanh nghiệp xuất khẩu:

• Kiểm soát nghiêm ngặt chất lượng vùng nuôi và quy trình chế biến theo các chuẩn mực quốc tế (HACCP, GlobalGAP, ASC, BAP, ISO 9000).
• Nâng cao năng lực quản trị rủi ro hợp đồng và thanh toán quốc tế; ưu tiên điều kiện thương mại và phương thức thanh toán an toàn, kiểm soát chặt chẽ tính chính xác của bộ chứng từ.
• Tăng cường nghiên cứu thị trường, theo dõi sát các phán quyết rà soát thuế của DOC và các quy chuẩn kỹ thuật mới của FDA, FSIS, SIMP.
• Đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ ngoại thương và kỹ năng xử lý tranh chấp pháp lý cho đội ngũ nhân sự.

Kiến nghị đối với Chính phủ và Cơ quan Nhà nước (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương...):

• Hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, hỗ trợ quy hoạch vùng nuôi an toàn dịch bệnh và đầu tư hạ tầng logistics kho lạnh chuyên dụng.
• Đẩy mạnh đàm phán song phương nhằm tháo gỡ các rào cản kỹ thuật, giám sát và can thiệp kịp thời đối với các đợt rà soát thuế chống bán phá giá.
• Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về rủi ro thương mại, rào cản phi thuế quan và biến động tỷ giá.

Kiến nghị đối với Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) và các tổ chức hỗ trợ xuất khẩu:

• Cung cấp thông tin thị trường, dữ liệu pháp lý và cảnh báo rủi ro kịp thời cho cộng đồng doanh nghiệp.
• Đại diện bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp trong các vụ kiện phòng vệ thương mại tại Hoa Kỳ.
• Tổ chức các chương trình đào tạo nghiệp vụ, kết nối chuỗi liên kết giữa cơ sở nuôi trồng, nhà máy chế biến và đơn vị xuất khẩu.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Phản ánh bức tranh toàn cảnh về kim ngạch và vị thế của thủy sản Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ giai đoạn 2017–2021, làm rõ sự tăng trưởng vượt bậc của kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ đạt trên 2,05 tỷ USD năm 2021 (chiếm 23,1% tổng xuất khẩu thủy sản cả nước).
• Xác lập dữ liệu chi tiết về 4 mặt hàng xuất khẩu trọng điểm: ngành tôm (chiếm 28% thị phần xuất khẩu sang Hoa Kỳ năm 2021), cá ngừ (chiếm 15% thị phần nhập khẩu của Hoa Kỳ), cá tra (chiếm hơn 75% sản lượng tại ĐBSCL) và ngành nhuyễn thể (hơn 130 tỷ con giống/năm).
• Nhận diện có hệ thống 4 nhóm rủi ro thực tế (hàng hóa, thanh toán, thị trường, tác nghiệp) gắn liền với các rào cản kỹ thuật của Hoa Kỳ như thuế chống bán phá giá DOC, đạo luật FSMA, chương trình SIMP và tiêu chuẩn thanh tra của FSIS, FDA.
• Đóng góp so với các nghiên cứu trước: Khác với công trình của Nguyễn Thị Thanh Nhàn (2005) chỉ phân tích rủi ro xuất nhập khẩu chung, công trình của Trần Minh Nguyệt (2020) chỉ tập trung vào rào cản phi thuế quan, hay nghiên cứu của Doãn Thị Mai Hương (2017) về thị trường Trung Quốc, khóa luận này đã đi sâu phân tích chuyên biệt và toàn diện các rủi ro phát sinh trong hoạt động xuất khẩu thủy sản sang thị trường Hoa Kỳ trong bối cảnh chịu tác động kép từ biến động phòng vệ thương mại và dịch bệnh giai đoạn 2017–2021.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số giới hạn nghiên cứu:

• Dữ liệu nghiên cứu chủ yếu dừng lại ở nguồn số liệu thứ cấp giai đoạn 2017–2021, chưa tiến hành điều tra, khảo sát bảng hỏi định lượng trực tiếp tại các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản.
• Phạm vi nghiên cứu giới hạn tại thị trường Hoa Kỳ nên chưa có sự so sánh định lượng đa biến với các thị trường nhập khẩu lớn khác như EU, Nhật Bản hay Trung Quốc.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng:

• Thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua khảo sát thực tế năng lực quản trị rủi ro tại các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản sang Hoa Kỳ trong giai đoạn sau năm 2022.
• Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng để đo lường mức độ tác động của từng rào cản kỹ thuật phi thuế quan (SPS, TBT, SIMP) và thuế chống bán phá giá đến biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh doanh quốc tế, Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, Kinh tế đối ngoại và Quản trị chuỗi cung ứng khi nghiên cứu về rủi ro ngoại thương và rào cản thương mại quốc tế.
• Các nhà quản trị, cán bộ nghiệp vụ xuất nhập khẩu tại các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu thủy sản sang thị trường Hoa Kỳ trong việc nhận diện rủi ro hợp đồng, lựa chọn phương thức thanh toán và kiểm soát chứng từ.
• Các nhà hoạch định chính sách, tổ chức hiệp hội ngành hàng (VASEP) trong việc xây dựng chương trình hỗ trợ pháp lý, cảnh báo sớm rủi ro và xúc tiến thương mại bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận nhận diện những nhóm rủi ro chủ yếu nào trong xuất khẩu thủy sản sang Hoa Kỳ?
Khóa luận hệ thống hóa 4 nhóm rủi ro chính gồm: rủi ro hàng hóa (không đạt chuẩn VSATTP, hư hỏng trong bảo quản lạnh và vận chuyển), rủi ro thanh toán (bất đồng bộ chứng từ L/C, bị đối tác trì hoãn hoặc ép giá), rủi ro thị trường (biến động tỷ giá, thuế chống bán phá giá của DOC, rào cản phi thuế quan FSMA, SIMP) và rủi ro tác nghiệp (sai sót chứng từ, thiếu hiểu biết pháp luật Hoa Kỳ).

2. Vị thế và tỷ trọng của mặt hàng tôm Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ được văn bản nêu ra như thế nào?
Ngành tôm đóng góp 40–45% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản Việt Nam (3,5–4 tỷ USD/năm). Việt Nam là nước cung cấp tôm đứng thứ hai thế giới (chiếm 13–14% tổng giá trị xuất khẩu tôm toàn cầu). Năm 2021, Hoa Kỳ là thị trường nhập khẩu tôm lớn nhất của Việt Nam, chiếm 28% tổng giá trị xuất khẩu tôm của cả nước.

3. Biến động thuế chống bán phá giá của Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) đã tác động ra sao đến xuất khẩu cá tra Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu?
Giai đoạn cuối năm 2017 - đầu năm 2018, kết quả rà soát POR13 áp mức thuế cao làm sụt giảm xuất khẩu cá tra. Đến cuối năm 2018, kết quả rà soát POR14 hạ mức thuế kết hợp với việc FSIS công nhận hệ thống kiểm soát tương đương đã giúp xuất khẩu cá tra sang Hoa Kỳ tăng vọt trở lại. Sang năm 2019, thuế chống bán phá giá cùng tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe khiến kim ngạch cá tra sang Hoa Kỳ giảm 47,6%, chỉ đạt 287,7 triệu USD.

4. Kinh nghiệm quốc tế từ Thái Lan được tác giả rút ra nhằm hạn chế rủi ro cho thủy sản Việt Nam gồm những nội dung gì?
Thái Lan chú trọng an toàn sinh học tại trại nuôi để ngăn dịch bệnh; tham gia các dự án SFP và Andaman Trawl để đạt chứng nhận MSC; chuẩn hóa nhà máy theo ISO 9000; đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng; chủ động nghiên cứu nhu cầu thị trường Hoa Kỳ để lựa chọn sản phẩm chủ lực (tôm đông lạnh, cá hộp) và tích cực ký kết các FTA để nhận ưu đãi thuế quan.

5. Tác giả đề xuất các giải pháp trọng tâm nào cho doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam?
Doanh nghiệp cần chuẩn hóa chuỗi nuôi trồng và chế biến theo các tiêu chuẩn quốc tế (HACCP, GlobalGAP, ASC, BAP); nâng cao kỹ năng kiểm soát bộ chứng từ thanh toán L/C; chủ động cập nhật các quy định kỹ thuật của FDA, FSIS, SIMP và phán quyết thuế của DOC; đồng thời nâng cao trình độ chuyên môn ngoại thương và năng lực đàm phán hợp đồng cho nhân sự.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Thị Ngọc Huyền đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về rủi ro ngoại thương và phân tích sâu sắc thực trạng rủi ro của ngành thủy sản Việt Nam khi xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ giai đoạn 2017–2021. Trên cơ sở đối chiếu số liệu thực tế về các mặt hàng chủ lực (tôm, cá tra, cá ngừ, nhuyễn thể) và các rào cản kỹ thuật khắt khe từ Hoa Kỳ, công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp thực tiễn cho doanh nghiệp cùng các kiến nghị vĩ mô xác đáng đối với Chính phủ và Hiệp hội VASEP. Đây là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo cao cho nghiên cứu lý luận cũng như hoạt động thực thi nghiệp vụ kinh doanh quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về rủi ro xuất khẩu thủy sản Chương 2: Thực trạng rủi ro xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ Chương 3: Các biện pháp hạn chế rủi ro xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ 5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO XUẤT KHẨU THỦY SẢN 1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU THỦY SẢN 1. Khái niệm xuất khẩu thủy sản Để hiểu rõ được về xuất khẩu thủy sản, trước tiên cần tìm hiểu thế nào là xuất khẩu hàng hóa. Dựa trên những góc độ tiếp cận khác nhau, chúng ta sẽ có nhiều cách hiểu khác nhau về xuất khẩu hàng hóa.

Về cơ bản, xuất khẩu được hiểu là hoạt động kinh doanh buôn bán hàng hóa, dịch vụ cho một quốc gia, vùng lãnh thổ khác trên cơ sở dùng tiền tệ làm phương thức thanh toán, đồng tiền ở đây có thể là ngoại tệ với một hoặc cả hai nước. Hoạt động này không diễn ra đơn lẻ mà là một hệ thống mua bán phức tạp dưới sự giám sát của các cấp nhà nước cả bên trong lẫn bên ngoài, nhằm mục đích đem lại lợi nhuận, ngoại tệ, lợi ích cho nền kinh tế quốc gia. Theo Điều 28, khoản 1, Luật Thương mại 2005, xuất khẩu hàng hóa được định nghĩa “là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Thủy sản là một thuật ngữ chỉ chung về những nguồn lợi, sản vật đem lại cho con người từ môi trường nước và được con người khai thác, nuôi trồng thu hoạch sử dụng làm thực phẩm, nguyên liệu hoặc bày bán trên thị trường.

Trong các loại thủy sản, thông dụng nhất là hoạt động đánh bắt, nuôi trồng và khai thác các loại cá. Ngành thủy sản gồm hai bộ phận sản xuất chủ yếu là: ngành nuôi trồng và ngành công nghiệp sản xuất thủy sản. Ngoài ra, để phục vụ cho sản xuất kinh doanh, còn có các hoạt động sản xuất phụ trợ và phục vụ khác. Trên cơ sở khái niệm xuất khẩu và thủy sản, xuất khẩu thủy sản có thể được định nghĩa như sau: Xuất khẩu thủy sản là hoạt động bán thủy sản ra nước ngoài nhằm mục đích khai thác lợi thế sẵn có của đất nước nhằm đem lại lợi nhuận, ngoại tệ và những lợi ích cho quốc gia.

Đặc điểm của xuất khẩu thủy sản - Hoạt động xuất khẩu thủy sản mang tính thời vụ Dựa trên quy luật sinh trưởng và phát triển của thủy sản, việc nuôi trồng và khai thác thủy sản ngoài sự tác động trực tiếp của con người còn phải chịu tác động của tự nhiên. Khí hậu phức tạp, sự thay đổi của mực nước và thời tiết khiến cho việc nuôi trồng và khai thác thủy sản không được liên tục và ổn định trong năm theo mặt hàng chế biến. Do vậy, sản lượng mỗi mùa mỗi khác, mỗi năm mỗi khác, tạo nên tính thời vụ rõ rệt trong sản xuất thủy sản. Hoạt động chế biến xuất khẩu không chỉ phụ thuộc vào thị trường mà việc tăng giảm lợi nhuận, kim ngạch xuất khẩu phụ thuộc rất nhiều vào năng lực chế biến trong nước, tức là sản lượng khai thác, nuôi trồng thủy sản.

Đây là một ngành phức tạp so với các ngành sản xuất vật chất khác. Để hạn chế tính thời vụ và nâng cao hiệu quả sản xuất thủy sản, cần phải giải quyết một số vấn đề: nghiên cứu những loài thủy sản có thời gian sinh trưởng ngắn, tập tính rộng, chịu lạnh, chịu hạn tốt, có khả năng sản xuất nhiều vụ trong một năm, bên cạnh đó cũng cần đa dạng hóa các công cụ khai thác và tổ chức khai thác xa bờ nhằm mở rộng đối tượng khai thác quanh năm. - Thủy vực là tư liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế Thủy vực là thuật ngữ thường đề cập đến những nơi chứa nước lớn như đại dương, biển, hồ, nhưng cũng bao gồm những nơi chứa nước ít hơn như ao, đất ngập nước, hay hiếm gặp là vũng nước. Thủy vực cũng có thể không đứng yên mà chuyển động liên tục như sông, suối, kênh đào.

Thủy vực có thể được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau của con người trong đời sống và kinh tế, bao gồm nuôi trồng và đánh bắt thủy sản. Thủy sản là các sinh vật sống trong nước nên thủy vực là tư liệu sản xuất đặc biệt, chủ yếu, không thể thay thế được của ngành thủy sản. Đất đai là tư liệu sản xuất khác với các tư liệu khác ở chỗ: diện tích có giới hạn, vị trí cố định, nếu sử dụng hợp lí và hiệu quả thì diện tích đất đai không bị hao mòn đi mà còn tốt lên. Mặt khác, thủy vực là tư liệu sản xuất không đồng nhất về chất lượng do cấu tạo thổ nhưỡng, địa hình, vị trí dẫn đến độ màu mỡ của đất đai diện tích mặt nước giữa các vùng trở nên khác nhau.

Do đó, khi sử dụng đất đai 2 diện tích mặt nước phải hợp lí, quản lí chặt chẽ diện tích mặt nước cả trên ba mặt pháp chế, kinh tế, kĩ thuật. - Có tiêu chuẩn nghiêm ngặt Hàng thủy sản là mặt hàng thực phẩm, nên khi xuất khẩu mặt hàng này luôn gặp phải rào cản về VSATTP và đặc biệt là chất lượng của mặt hàng xuất khẩu cần phải được đảm bảo ngay từ khâu nuôi trồng, chế biến, đến tiêu thụ. - Xuất khẩu thủy sản là ngành đòi hỏi có tính hỗn hợp, tính liên ngành cao Xuất khẩu thủy sản gồm nhiều hoạt động sản xuất cụ thể có tính chất tương đối khác nhau nhưng lại có mối liên hệ chặt chẽ với nhau theo một chuỗi mắt xích, từ khai thác, nuôi trồng, chế biến thủy sản. Khi trình độ lao động còn thấp kém, các hoạt động sản xuất chưa có sự tách biệt rõ ràng, thậm chí còn lồng ghép vào nhau khiến khối lượng sản phẩm sản xuất ra còn ít, chất lượng thấp và chủ yếu đáp ứng nhu cầu thị trường nhỏ hẹp, chủ yếu đáp ứng nhu cầu dưới dạng sản phẩm tươi.

Hiện nay, khi công nghệ phát triển, khi trình độ con người ngày một nâng cao thì các hoạt động trên được chuyên môn hóa ngày càng cao, quy mô sản xuất tăng lên cùng với việc nhu cầu tiêu dùng của xã hội đa dạng và phức tạp hơn, đòi hỏi phải phát triển mạnh mẽ các ngành chuyên môn hóa hẹp như: công nghiệp đánh bắt thủy sản, công nghiệp sản xuất thức ăn cho nuôi trồng thủy sản, công nghiệp chế biến thủy sản,. Như vậy, để tạo ra một sản phầm thủy sản xuất khẩu có chất lượng cao thì đòi hỏi phải có tính liên ngành, tính hỗn hợp cao của các hoạt động sản xuất tương đối khác gồm khai thác, nuôi trồng, chế biến, xuất khẩu. Do đó, doanh nghiệp có thể sản xuất với số lượng lớn để phục vụ những thị trường có nhu cầu cao. Ngoài ra, ngành thủy sản còn vừa mang tính chất của sản xuất nông nghiệp, vừa mang tính chất của sản xuất công nghiệp thể hiện ở bộ phận nuôi trồng thủy sản và công nghiệp thủy sản.

Thứ nhất, nuôi trồng thủy sản là bộ phận mang tính nông nghiệp, có nhiệm vụ duy trì, bổ sung và tái tạo nguồn lợi thủy sản và cung cấp nguyên liệu trực tiếp cho xuất khẩu, tiêu dùng và các ngành công nghiêp chế biến khác. 3 Thứ hai, nuôi trồng thủy sản là bộ phận mang tính công nghiệp, gồm khai thác và chế biến thủy sản, có nhiệm vụ khai thác nguồn lợi thủy sản và chế biến chúng để cung cấp sản phẩm tiêu dùng và phục vụ nhu cầu xuất khẩu. Các hình thức xuất khẩu thủy sản Thị trường xuất khẩu ngày càng mở rộng hơn và kèm theo đó là sự đa dạng về các hình thức xuất khẩu để đáp ứng nhu cầu, điều kiện của từng quốc gia, từng doanh nghiệp nhằm tối đa lợi ích. Trong đó, có một số hình thức xuất khẩu điển hình: - Xuất khẩu trực tiếp Là việc xuất khẩu các mặt hàng thủy sản do chính doanh nghiệp sản xuất ra hoặc thu mua từ các đơn vị sản xuất trong nước tới khách hàng nước ngoài thông qua các tổ chức của mình, người bán và người mua liên hệ trực tiếp với nhau để bàn bạc, thỏa thuận về hàng hóa, giá cả và các điều kiện giao dịch khác.

Hình thức này có ưu điểm là các doanh nghiệp sẽ tiếp cận trực tiếp với thị trường nhập khẩu, nắm bắt được rõ thị trường, nhu cầu, thị hiếu của khách hàng, có thể linh hoạt trước những biến động về môi trường, khách hàng, để chủ động, kịp thời đưa các hoạt động xuất khẩu của công ty phù hợp hơn với thị trường nước ngoài, bên cạnh đó còn tiết kiệm được khoản chi phí trung gian. Tuy nhiên, hình thức này đòi hỏi chi phí cao và nguồn nhân lực lớn để thực hiện việc giao dịch trực tiếp, phát triển thị trường. Các doanh nghiệp cũng phải chịu nhiều rủi ro, có thể là không bán được hàng hoặc giá cả thay đổi, hoặc đội ngũ nhân viên thiếu kinh nghiệm trong xử lý công việc, gặp sai sót trong quá trình thực hiện hợp đồng,… do giá trị lớn nên sẽ gây ra thiệt hại lớn. Vì vậy, hình thức này nên áp dụng với những doanh nghiệp có trình độ và quy mô sản xuất lớn.

- Xuất khẩu gián tiếp Là hình thức xuất khẩu mà doanh nghiệp không trực tiếp đàm phán, tiến hành ký kết hợp đồng xuất khẩu mà nhờ sự giúp đỡ của bên trung gian thứ ba. Trung gian này có thể là công ty quản lý xuất khẩu, nhà ủy thác xuất khẩu, môi giới 4 xuất khẩu, hãng buôn xuất khẩu. Bên trung gian sẽ nhận được một khoản tiền nhất định để tiến hành xuất khẩu hộ. Hình thức này phù hợp với những công ty có quy mô nhỏ, nguồn lực có hạn, hạn chế trong việc khai thác thông tin về thị trường nước ngoài, người tiêu dùng, đối thủ cạnh tranh, phù hợp với DN xuất khẩu thủy sản có quy mô vừa và nhỏ.

Do đó, sử dụng bên trung gian sẽ giúp cho việc buôn bán được đẩy mạnh hơn, phát triển nhanh hơn và tránh được những rủi ro như khi xuất khẩu trực tiếp.