Luận văn: Tác động của rủi ro thanh khoản, tín dụng đến ổn định NHTM Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Luận văn kinh tế rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới sự ổn định của các ngân hàng thương mại, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Hà Văn Bảo
• Người hướng dẫn: Ts. Lê Đạt Chí
• Trường học: Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới sự ổn định của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện rủi ro tín dụng và thanh khoản ngân hàng

Hệ thống ngân hàng là huyết mạch của nền kinh tế, đóng vai trò trung gian tài chính quan trọng. Hoạt động hiệu quả và lành mạnh của hệ thống này góp phần duy trì sự ổn định và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, bản chất của hoạt động ngân hàng luôn tiềm ẩn những rủi ro cố hữu, trong đó rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng là hai yếu tố cơ bản và quan trọng nhất. Nghiên cứu của Hà Văn Bảo (2019) đã phân tích sâu sắc tác động của hai loại rủi ro này đến sự ổn định của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Rủi ro tín dụng phát sinh khi khách hàng vay không thực hiện đúng nghĩa vụ trả nợ, dẫn đến các khoản nợ xấu tích lũy, làm giảm lợi nhuận và bào mòn vốn của ngân hàng. Trong khi đó, rủi ro thanh khoản là nguy cơ ngân hàng không đủ khả năng đáp ứng các nghĩa vụ tài chính khi đến hạn, chẳng hạn như nhu cầu rút tiền đột ngột của khách hàng. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy sự tương tác và cộng hưởng giữa hai loại rủi ro này có thể đẩy cả một hệ thống tài chính đến bờ vực sụp đổ. Tại Việt Nam, trong bối cảnh nền kinh tế hội nhập và phát triển, việc quản lý rủi ro hiệu quả trở thành yếu tố sống còn để đảm bảo ổn định ngân hàng. Việc nhận diện, đo lường và kiểm soát chặt chẽ rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng không chỉ là nhiệm vụ của từng ngân hàng mà còn là mối quan tâm hàng đầu của các cơ quan quản lý nhà nước, nhằm duy trì một hệ thống ngân hàng an toàn và bền vững.

1.1. Định nghĩa và bản chất rủi ro thanh khoản trong ngân hàng

Rủi ro thanh khoản được định nghĩa là rủi ro phát sinh khi ngân hàng thiếu hụt tiền mặt hoặc các tài sản có tính thanh khoản cao để đáp ứng các nghĩa vụ chi trả tức thời. Theo Benton và cộng sự (2005), đây là tổn thất phát sinh từ việc không thể thu xếp nguồn tài trợ với chi phí hợp lý hoặc phải thanh lý tài sản ở mức giá thấp. Nguyên nhân gây ra rủi ro này có thể đến từ các yếu tố nội tại như chiến lược quản trị thanh khoản yếu kém (sử dụng vốn ngắn hạn cho vay dài hạn, dự trữ tiền mặt thấp) hoặc các yếu tố bên ngoài như sự thay đổi đột ngột trong chính sách tiền tệ, tin đồn thất thiệt gây ra hiện tượng rút tiền hàng loạt. Việc quản lý thanh khoản yếu kém có thể buộc ngân hàng phải vay mượn khẩn cấp trên thị trường liên ngân hàng với lãi suất cao hoặc bán tháo tài sản, gây ra những thiệt hại nghiêm trọng về tài chính và uy tín.

1.2. Khái niệm và nguyên nhân gây ra rủi ro tín dụng hiện nay

Rủi ro tín dụng là tổn thất tài chính xảy ra khi bên vay không thể hoặc không sẵn sàng thực hiện các nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng tín dụng đã ký kết. Đây là loại rủi ro cố hữu và lớn nhất trong hoạt động của ngân hàng thương mại. Nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng rất đa dạng, bao gồm: nguyên nhân khách quan từ môi trường kinh tế (suy thoái, lạm phát), nguyên nhân từ phía khách hàng (kinh doanh thua lỗ, mất khả năng thanh toán) và nguyên nhân từ chính ngân hàng (thẩm định tín dụng lỏng lẻo, chính sách tín dụng tập trung quá mức vào một ngành). Hậu quả của rủi ro tín dụng là sự gia tăng của nợ xấu, làm giảm thu nhập, bào mòn vốn chủ sở hữu và ảnh hưởng tiêu cực đến sự ổn định của ngân hàng.

1.3. Chỉ số Z score Thước đo quan trọng cho sự ổn định ngân hàng

Để đo lường sự ổn định của ngân hàng, nhiều nghiên cứu học thuật, bao gồm cả luận văn của Hà Văn Bảo (2019), đã sử dụng chỉ số Z-score. Chỉ số này được tính toán dựa trên tỷ suất sinh lợi trên tài sản (ROA), tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (E/A) và độ lệch chuẩn của ROA. Công thức Z-score = (ROA + E/A) / σ(ROA). Một chỉ số Z-score càng cao cho thấy ngân hàng càng ổn định và có xác suất vỡ nợ thấp hơn. Chỉ số này tích hợp cả khả năng sinh lời, mức độ vốn hóa và sự biến động của lợi nhuận, cung cấp một cái nhìn toàn diện về sức khỏe tài chính và khả năng chống chịu của ngân hàng trước các cú sốc. Đây là một công cụ hữu ích cho cả nhà quản trị và cơ quan giám sát trong việc đánh giá và theo dõi rủi ro hệ thống.

II. Cách nhận diện thách thức từ rủi ro thanh khoản và tín dụng

Thách thức lớn nhất đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam là quản lý đồng thời rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng trong một môi trường kinh doanh đầy biến động. Hai loại rủi ro này không tồn tại độc lập mà có mối quan hệ tương tác phức tạp. Một sự gia tăng trong rủi ro tín dụng, biểu hiện qua tỷ lệ nợ xấu cao, sẽ trực tiếp làm giảm dòng tiền thu về của ngân hàng. Điều này làm xói mòn nguồn vốn và gây áp lực lên khả năng thanh khoản, đặc biệt khi ngân hàng cần đáp ứng các nghĩa vụ chi trả. Ngược lại, khi một ngân hàng đối mặt với áp lực thanh khoản, họ có thể buộc phải thắt chặt các điều kiện cho vay, giảm quy mô cấp tín dụng, hoặc thậm chí thu hồi nợ trước hạn, làm gia tăng nguy cơ vỡ nợ cho khách hàng và quay trở lại tác động tiêu cực lên rủi ro tín dụng. Bài học từ cuộc khủng hoảng tài chính 2008 cho thấy, việc đánh giá thấp mối liên kết này có thể dẫn đến hiệu ứng domino, gây bất ổn cho toàn hệ thống. Các ngân hàng tại Việt Nam, với đặc thù phụ thuộc lớn vào nguồn vốn huy động ngắn hạn và tăng trưởng tín dụng cao, càng phải đối mặt với thách thức lớn hơn trong việc cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận và đảm bảo an toàn vốn. Việc không nhận diện và xử lý kịp thời các thách thức này có thể dẫn đến mất khả năng thanh toán, suy giảm uy tín và cuối cùng là ảnh hưởng đến sự ổn định của ngân hàng.

2.1. Bài học từ khủng hoảng tài chính 2008 và hệ thống ngân hàng

Cuộc khủng hoảng tài chính 2008 bắt nguồn từ thị trường cho vay thế chấp dưới chuẩn tại Mỹ là một ví dụ điển hình về sự cộng hưởng của rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản. Các ngân hàng đã nới lỏng tiêu chuẩn tín dụng để tối đa hóa lợi nhuận, dẫn đến một lượng lớn các khoản vay kém chất lượng. Khi thị trường bất động sản suy thoái, các khoản vay này trở thành nợ xấu, gây ra tổn thất tín dụng khổng lồ. Đồng thời, sự mất niềm tin lan rộng đã làm đóng băng thị trường liên ngân hàng, khiến các tổ chức tài chính rơi vào tình trạng mất thanh khoản nghiêm trọng. Bài học rút ra là quản lý rủi ro phải là một quá trình toàn diện, không thể đánh đổi sự an toàn để theo đuổi lợi nhuận ngắn hạn. Sự tương tác giữa hai loại rủi ro này có thể tạo ra những cú sốc hệ thống vượt xa dự báo.

2.2. Vấn đề nợ xấu và áp lực lên khả năng thanh toán của ngân hàng

Nợ xấu (Non-Performing Loans - NPL) là một trong những thách thức lớn nhất đối với ổn định ngân hàng Việt Nam. Khi tỷ lệ nợ xấu tăng cao, ngân hàng phải trích lập dự phòng rủi ro lớn hơn, làm giảm lợi nhuận và nguồn vốn tự có. Dòng tiền từ hoạt động tín dụng bị tắc nghẽn, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lực để đáp ứng các nghĩa vụ thanh toán. Một ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu cao thường bị đánh giá thấp về uy tín, gây khó khăn trong việc huy động vốn trên thị trường. Áp lực này càng trở nên nghiêm trọng khi có những biến động bất lợi trên thị trường, có thể kích hoạt một cuộc khủng hoảng thanh khoản cục bộ. Do đó, xử lý nợ xấu một cách triệt để là điều kiện tiên quyết để củng cố khả năng thanh toán và đảm bảo an toàn vốn.

III. Bí quyết phân tích mối quan hệ giữa rủi ro thanh khoản tín dụng

Để hiểu rõ bản chất tương tác giữa hai loại rủi ro chính, các nghiên cứu hiện đại đã áp dụng nhiều phương pháp kinh tế lượng tiên tiến. Luận văn của Hà Văn Bảo (2019) đã sử dụng mô hình Vector tự hồi quy theo dữ liệu bảng (PVAR) để kiểm tra mối quan hệ nhân quả giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng của 29 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2008-2018. Mô hình PVAR là một công cụ mạnh mẽ, cho phép phân tích tác động động của một biến không chỉ từ các biến khác trong hiện tại mà còn từ độ trễ của chính nó và các biến khác trong quá khứ. Bằng cách này, mô hình có thể làm sáng tỏ mối quan hệ hai chiều và độ trễ thời gian trong tương tác giữa các loại rủi ro. Kết quả từ nghiên cứu này đã cung cấp một bằng chứng thực nghiệm quan trọng: tồn tại một mối quan hệ ngược chiều có ý nghĩa thống kê giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tại các ngân hàng Việt Nam. Cụ thể, kết quả kiểm định nhân quả Granger cho thấy rủi ro tín dụng trong quá khứ có tác động ngược chiều lên rủi ro thanh khoản ở hiện tại. Phát hiện này có hàm ý rằng khi chất lượng tín dụng suy giảm (rủi ro tín dụng tăng), các ngân hàng có xu hướng thận trọng hơn bằng cách tăng cường nắm giữ các tài sản có tính thanh khoản cao, từ đó làm giảm rủi ro thanh khoản. Việc hiểu rõ mối quan hệ này giúp các nhà quản lý rủi ro xây dựng chiến lược phòng ngừa hiệu quả hơn.

3.1. Ứng dụng mô hình PVAR trong nghiên cứu dữ liệu bảng ngân hàng

Mô hình PVAR (Panel Vector Autoregression) kết hợp ưu điểm của phân tích chuỗi thời gian (VAR) và phân tích dữ liệu bảng. Mô hình này cho phép xem xét các đặc điểm riêng biệt không quan sát được của từng ngân hàng và đồng thời phân tích mối quan hệ động giữa các biến theo thời gian. Trong nghiên cứu, việc áp dụng mô hình PVAR giúp xác định liệu rủi ro tín dụng có gây ra rủi ro thanh khoản hay ngược lại, hoặc tồn tại mối quan hệ hai chiều. Quá trình phân tích bao gồm các bước: kiểm định tính dừng của dữ liệu, lựa chọn độ trễ tối ưu và thực hiện kiểm định nhân quả Granger. Đây là phương pháp phù hợp cho các bộ dữ liệu có nhiều đối tượng quan sát trong một khoảng thời gian không quá dài, điển hình như dữ liệu của ngành ngân hàng.

3.2. Bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ ngược chiều giữa hai rủi ro

Kết quả từ mô hình PVAR trong nghiên cứu cho thấy một phát hiện đáng chú ý: rủi ro tín dụng 1 năm trước có tác động ngược chiều lên rủi ro thanh khoản hiện tại. Điều này có thể được lý giải rằng, khi đối mặt với sự gia tăng của nợ xấu và rủi ro tín dụng, ban lãnh đạo ngân hàng có xu hướng trở nên "e ngại rủi ro" (risk-averse) hơn. Họ sẽ chủ động tăng cường dự trữ thanh khoản, nắm giữ nhiều hơn các tài sản an toàn như tiền mặt và trái phiếu chính phủ, đồng thời hạn chế cho vay. Hành động này nhằm tạo ra một "bộ đệm" an toàn để đối phó với các cú sốc tiềm tàng, do đó làm giảm rủi ro thanh khoản. Mối quan hệ này phản ánh hành vi quản trị thận trọng của các ngân hàng khi nhận thấy dấu hiệu bất ổn từ danh mục tín dụng.

IV. Phương pháp GMM đo lường tác động rủi ro đến ổn định ngân hàng

Để đánh giá tác động tổng hợp của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng lên sự ổn định của ngân hàng, nghiên cứu đã sử dụng phương pháp ước lượng Moment tổng quát (GMM). Đây là một kỹ thuật kinh tế lượng nâng cao, đặc biệt hiệu quả khi xử lý các vấn đề nội sinh và tự tương quan thường gặp trong dữ liệu bảng của ngành ngân hàng. Mô hình GMM cho phép kiểm soát các yếu tố cố hữu không đổi theo thời gian của từng ngân hàng và khắc phục các sai lệch có thể xảy ra khi sử dụng các phương pháp hồi quy truyền thống. Biến phụ thuộc trong mô hình là chỉ số Z-score, đại diện cho sự ổn định của ngân hàng. Các biến độc lập chính bao gồm chỉ số đo lường rủi ro thanh khoản, rủi ro tín dụng và một biến tương tác giữa hai loại rủi ro này (LIQCRE). Việc đưa biến tương tác vào mô hình là một điểm quan trọng, giúp làm rõ liệu tác động của một loại rủi ro có bị khuếch đại hay suy giảm bởi sự hiện diện của loại rủi ro còn lại hay không. Kết quả phân tích từ mô hình GMM đã cung cấp những hiểu biết sâu sắc về cơ chế ảnh hưởng của rủi ro đến ổn định ngân hàng Việt Nam. Các phát hiện này là cơ sở khoa học vững chắc để đưa ra các hàm ý chính sách về quản lý rủi ro và giám sát an toàn hệ thống.

4.1. Vai trò của biến đại diện Z score trong phân tích ổn định

Trong mô hình GMM, chỉ số Z-score đóng vai trò là biến phụ thuộc, phản ánh mức độ ổn định của ngân hàng. Z-score đo lường khoảng cách đến điểm vỡ nợ, được tính bằng số độ lệch chuẩn mà lợi nhuận của một ngân hàng phải giảm xuống để làm cạn kiệt toàn bộ vốn chủ sở hữu. Một Z-score cao hơn ngụ ý xác suất phá sản thấp hơn và do đó, mức độ ổn định cao hơn. Việc sử dụng Z-score làm thước đo sự ổn định của ngân hàng được công nhận rộng rãi trong các nghiên cứu quốc tế vì nó kết hợp được cả ba khía cạnh quan trọng: lợi nhuận (ROA), mức vốn (CAR), và sự biến động của lợi nhuận (σ(ROA)).

4.2. Tầm quan trọng của biến tương tác giữa hai loại rủi ro LIQCRE

Điểm mấu chốt của phân tích là việc sử dụng biến tương tác LIQCRE (liquidityrisk * creditrisk). Biến này đo lường tác động đồng thời của cả rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng lên sự ổn định của ngân hàng. Kết quả cho thấy, trong khi tác động riêng lẻ của rủi ro thanh khoản có thể không có ý nghĩa thống kê, thì tác động kết hợp của nó với rủi ro tín dụng lại ảnh hưởng tiêu cực và đáng kể đến chỉ số Z-score. Điều này có nghĩa là, một ngân hàng có rủi ro tín dụng cao sẽ đặc biệt dễ bị tổn thương trước những cú sốc thanh khoản. Sự trùng hợp của hai loại rủi ro này tạo ra một hiệu ứng cộng hưởng nguy hiểm, làm gia tăng mạnh mẽ khả năng mất ổn định của ngân hàng, tương tự như những gì đã xảy ra trong khủng hoảng tài chính 2008.

V. Kết quả nghiên cứu thực tiễn tại 29 ngân hàng Việt Nam

Phân tích định lượng trên dữ liệu của 29 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008-2018 đã mang lại những kết quả rõ ràng và có ý nghĩa quan trọng. Kết quả từ mô hình GMM khẳng định rằng rủi ro tín dụng có tác động tiêu cực và đáng kể đến sự ổn định của ngân hàng, được đo bằng chỉ số Z-score. Cụ thể, khi tỷ lệ nợ xấu tăng lên, chỉ số Z-score có xu hướng giảm xuống, cho thấy ngân hàng trở nên kém ổn định hơn và gần hơn với nguy cơ vỡ nợ. Điều này hoàn toàn phù hợp với lý thuyết và thực tiễn, vì nợ xấu làm xói mòn trực tiếp lợi nhuận và vốn, hai thành phần chính cấu thành nên Z-score. Một phát hiện quan trọng hơn nữa là tác động của biến tương tác. Trong khi rủi ro thanh khoản khi xét riêng lẻ không cho thấy tác động có ý nghĩa thống kê lên Z-score, thì sự kết hợp của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng (biến LIQCRE) lại có ảnh hưởng tiêu cực mạnh mẽ. Điều này hàm ý rằng, tác động tiêu cực của rủi ro thanh khoản đối với sự ổn định của ngân hàng sẽ gia tăng cùng với sự gia tăng của rủi ro tín dụng, và ngược lại. Những kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của một cách tiếp cận tổng thể trong quản lý rủi ro, thay vì xử lý từng loại rủi ro một cách riêng rẽ.

5.1. Tác động đáng kể của rủi ro tín dụng lên chỉ số Z score

Kết quả ước lượng của mô hình GMM cho thấy hệ số của biến rủi ro tín dụng (đo bằng tỷ lệ nợ xấu) mang dấu âm và có ý nghĩa thống kê ở mức 5%. Điều này chứng tỏ rằng, với các yếu tố khác không đổi, một sự gia tăng trong rủi ro tín dụng sẽ dẫn đến sự suy giảm trong chỉ số Z-score, tức là làm giảm sự ổn định của ngân hàng. Phát hiện này xác nhận vai trò trung tâm của chất lượng tài sản trong việc duy trì sức khỏe tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Việc kiểm soát chặt chẽ chất lượng tín dụng và xử lý hiệu quả nợ xấu là yếu tố then chốt để nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống.

5.2. Ảnh hưởng của biến tương tác LIQCRE đến sự ổn định

Biến tương tác LIQCRE cũng cho thấy một hệ số âm và có ý nghĩa thống kê. Kết quả này là bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ cho thấy sự cộng hưởng nguy hiểm giữa hai loại rủi ro. Tác động của rủi ro thanh khoản trở nên đặc biệt có hại cho sự ổn định của các ngân hàng khi mức độ rủi ro tín dụng đang ở mức cao. Một ngân hàng đang phải vật lộn với gánh nặng nợ xấu sẽ rất dễ bị tổn thương nếu gặp phải một cú sốc thanh khoản. Ngược lại, một ngân hàng có thanh khoản yếu sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc hấp thụ các tổn thất từ tín dụng. Đây là cơ sở để các nhà quản lý phải giám sát đồng thời cả hai chỉ số rủi ro này.

VI. Hàm ý chính sách và tương lai quản trị rủi ro ngân hàng

Từ những kết quả nghiên cứu thực nghiệm, một số hàm ý quan trọng về chính sách và quản trị được rút ra cho hệ thống ngân hàng Việt Nam. Đầu tiên, các nhà quản trị ngân hàng cần nhận thức sâu sắc về mối quan hệ tương tác giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng. Việc xây dựng các mô hình quản lý rủi ro tích hợp, thay vì các bộ phận quản lý rủi ro riêng lẻ, là cực kỳ cần thiết. Các kịch bản kiểm tra sức chịu đựng (stress test) nên bao gồm các tình huống mà cả hai loại rủi ro cùng xảy ra đồng thời để đánh giá chính xác hơn khả năng chống chịu của ngân hàng. Thứ hai, việc nâng cao chất lượng tín dụng phải là ưu tiên hàng đầu. Điều này đòi hỏi phải thắt chặt quy trình thẩm định, đa dạng hóa danh mục cho vay và tăng cường giám sát sau giải ngân để hạn chế phát sinh nợ xấu. Đối với các cơ quan quản lý như Ngân hàng Nhà nước, kết quả nghiên cứu củng cố sự cần thiết của việc giám sát chặt chẽ các chỉ số an toàn vĩ mô và vi mô. Cần có các quy định rõ ràng và thực thi nghiêm ngặt về tỷ lệ an toàn vốn, tỷ lệ thanh khoản theo chuẩn mực quốc tế (như Basel III) để tạo ra một bộ đệm an toàn vững chắc cho toàn hệ thống. Tương lai của quản trị rủi ro ngân hàng đòi hỏi một tầm nhìn tổng thể, kết hợp giữa công nghệ hiện đại, phân tích dữ liệu và một văn hóa rủi ro lành mạnh.

6.1. Khuyến nghị cho nhà quản trị ngân hàng thương mại Việt Nam

Các ngân hàng thương mại cần xây dựng một khuôn khổ quản lý rủi ro toàn diện, trong đó các đơn vị quản lý rủi ro tín dụng và thanh khoản phải phối hợp chặt chẽ. Cần chú trọng vào việc nâng cao an toàn vốn và duy trì một cơ cấu tài sản hợp lý, cân bằng giữa lợi nhuận và thanh khoản. Việc áp dụng các công cụ phân tích rủi ro tiên tiến và xây dựng các kịch bản dự báo khủng hoảng sẽ giúp ngân hàng chủ động hơn trong việc ứng phó với các cú sốc. Đồng thời, việc minh bạch hóa thông tin về chất lượng tài sản và nợ xấu cũng góp phần củng cố niềm tin của thị trường và người gửi tiền, giảm thiểu nguy cơ xảy ra rút tiền hàng loạt do tin đồn.

6.2. Định hướng tương lai trong việc giám sát hệ thống tài chính

Đối với Ngân hàng Nhà nước, việc giám sát không chỉ nên dừng lại ở từng ngân hàng riêng lẻ mà cần có cái nhìn tổng thể về rủi ro hệ thống. Cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về an toàn hoạt động ngân hàng, tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế như Basel III, đặc biệt là các quy định về Tỷ lệ khả năng chi trả (LCR) và Tỷ lệ nguồn vốn ổn định ròng (NSFR). Việc theo dõi chặt chẽ mối liên kết giữa rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản trên toàn hệ thống sẽ giúp cơ quan quản lý có những can thiệp chính sách kịp thời và hiệu quả, đảm bảo sự ổn định của ngân hàng và an toàn cho cả nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường tài chính Việt Nam trong giai đoạn 2008 đến 2018 đã trải qua nhiều biến động phức tạp với sự đan xen giữa tăng trưởng kinh tế và các chu kỳ biến động tài chính. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, tốc độ tăng trưởng tín dụng tại Việt Nam duy trì ở mức cao, điển hình như mức tăng trên 18% vào năm 2017, tạo áp lực lớn lên chất lượng tài sản và thanh khoản của toàn ngành ngân hàng. Vấn đề nợ xấu tích lũy cùng với sự chênh lệch kỳ hạn giữa nguồn vốn huy động ngắn hạn và cho vay trung dài hạn đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đánh giá mức độ an toàn hệ thống.

Luận văn thạc sĩ kinh tế của tác giả Hà Văn Bảo, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Đạt Chí tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, tập trung nghiên cứu đề tài: "Rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới sự ổn định của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam". Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xác định bản chất mối quan hệ tương hỗ giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng, đồng thời đo lường mức độ tác động riêng lẻ và tương tác của hai loại rủi ro này đến sự ổn định của hệ thống ngân hàng.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu tài chính của 29 ngân hàng thương mại cổ phần hoạt động tại Việt Nam trong suốt chiều dài 11 năm từ năm 2008 đến năm 2018 với 319 quan sát thường niên. Sự ổn định của ngân hàng được lượng hóa cụ thể thông qua hệ số Z-score, một chỉ số nghịch đảo với xác suất vỡ nợ. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác giúp các nhà quản trị ngân hàng và Ngân hàng Nhà nước thiết lập các hạn mức an toàn vốn, kiểm soát nợ xấu dưới ngưỡng 3% và tối ưu hóa đệm thanh khoản nhằm củng cố tính lành mạnh tài chính quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của nhiều lý thuyết tài chính kinh điển và các mô hình kinh tế lượng hiện đại. Thứ nhất, lý thuyết trung gian tài chính và cấu trúc nợ của Diamond và Dybvig năm 1983 chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa tài sản và nguồn vốn, giải thích hiện tượng rút tiền ồ ạt dẫn đến cạn kiệt thanh khoản khi niềm tin của người gửi tiền bị suy giảm. Thứ hai, mô hình tổ chức ngân hàng của Klein năm 1971 phân tích sự đánh đổi giữa lợi nhuận và chi phí cơ hội của việc nắm giữ tài sản có tính thanh khoản cao. Thứ ba, lý thuyết đo lường rủi ro phá sản dựa trên hệ số Z-score được phát triển bởi Roy năm 1952, Blair và Heggestad năm 1978, Boyd và Graham năm 1988, trong đó Z-score tỷ lệ thuận với tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), tỷ lệ an toàn vốn (CAR) và tỷ lệ nghịch với độ lệch chuẩn của ROA.

Bên cạnh các lý thuyết nền tảng, nghiên cứu vận dụng các khái niệm tài chính cốt lõi:

• Rủi ro tín dụng (Credit Risk): Đo lường bằng tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ cho vay.
• Rủi ro thanh khoản (Liquidity Risk): Đại diện bởi tỷ trọng tiền và các khoản tương đương tiền trên tổng tài sản.
• Biến tương tác rủi ro (LIQCRE): Tích số giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng nhằm nắm bắt tác động cộng hưởng.
• Độ ổn định ngân hàng (Z-score): Thước đo sức chịu đựng tài chính và khoảng cách đến ngưỡng vỡ nợ.
• Đa dạng hóa thu nhập (Income Diversity): Tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trên tổng thu nhập hoạt động.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập minh bạch và chuẩn hóa từ báo cáo tài chính đã kiểm toán cùng báo cáo thường niên của 29 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008 - 2018, kết hợp với các nguồn dữ liệu vĩ mô từ Vietstock, Ngân hàng Nhà nước, Tổng cục Thống kê (GSO), Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF IFS). Cỡ mẫu gồm 319 quan sát bảng cân bằng (balanced panel data) đại diện cho hơn 90% quy mô tổng tài sản của toàn hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích bao gồm toàn bộ các ngân hàng thương mại công bố đầy đủ số liệu tài chính liên tục trong 11 năm. Quy trình phân tích định lượng được thực hiện qua ba mô hình chuyên sâu nhằm giải quyết triệt để các khuyết tật dữ liệu:

• Phương pháp hồi quy bình phương tối thiểu hai giai đoạn (2SLS): Được sử dụng để khắc phục hiện tượng nội sinh và mối quan hệ đồng thời giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng.
• Mô hình Vector tự hồi quy theo dữ liệu bảng (PVAR): Kết hợp kiểm định tính dừng Fisher, xác định độ trễ tối ưu bậc 1 dựa trên các tiêu chí MBIC, MAIC, MQIC và kiểm định nhân quả Granger nhằm đánh giá tác động truyền dẫn đa chiều theo thời gian.
• Phương pháp ước lượng Men (GMM): Phương pháp GMM hệ thống được lựa chọn nhằm kiểm soát hoàn toàn hiện tượng tự tương quan, phương sai sai số thay đổi và nội sinh của các biến giải thích khi đánh giá tác động lên biến phụ thuộc Z-score.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ 319 quan sát của 29 ngân hàng thương mại trong 11 năm đã đem lại 4 phát hiện quan trọng có ý nghĩa thống kê rõ nét:

Thứ nhất, kết quả ước lượng từ mô hình 2SLS khẳng định tồn tại mối quan hệ tương quan ngược chiều giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng ở mức ý nghĩa thống kê 5%. Khi ngân hàng mở rộng tín dụng nhanh chóng và gia tăng nợ xấu, tỷ lệ dự trữ tài sản thanh khoản bị sụt giảm nghiêm trọng.

Thứ hai, mô hình PVAR với độ trễ tối ưu bậc 1 qua kiểm định Granger cho thấy rủi ro tín dụng của năm trước có tác động cùng chiều lên rủi ro tín dụng hiện tại và tác động ngược chiều lên rủi ro thanh khoản hiện tại ở mức ý nghĩa 5%. Ngược lại, rủi ro thanh khoản của năm trước tác động cùng chiều lên mức dự trữ thanh khoản của năm tiếp theo, phản ánh tính quán tính trong hành vi quản trị dòng tiền.

Thứ ba, kết quả ước lượng mô hình GMM chỉ ra rằng rủi ro tín dụng có tác động ngược chiều mạnh mẽ đến độ ổn định của ngân hàng ở mức ý nghĩa 5%. Sự gia tăng của tỷ lệ nợ xấu làm xói mòn trực tiếp vốn chủ sở hữu và kéo tụt hệ số Z-score.

Thứ tư, biến tương tác LIQCRE (tương tác giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng) có hệ số tác động âm và đạt ý nghĩa thống kê 5% trong mô hình GMM. Điều này chứng minh rằng khi cả hai loại rủi ro xảy ra đồng thời, mức độ suy giảm an toàn của ngân hàng sẽ tăng lên theo cấp số nhân, tạo ra nguy cơ đứt gãy thanh toán nghiêm trọng.

Thảo luận kết quả

Mối quan hệ ngược chiều giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng được giải thích bởi cơ chế luân chuyển dòng tiền trong bảng cân đối kế toán. Khi nợ xấu gia tăng, dòng tiền thu hồi từ nợ gốc và lãi vay bị đình trệ, buộc ngân hàng phải sử dụng các tài sản thanh khoản có tính chuyển đổi cao để chi trả cho người gửi tiền. Đồng thời, ngân hàng phải trích lập dự phòng rủi ro lớn hơn, làm giảm sút lợi nhuận ròng và xói mòn nguồn vốn tự có.

Kết quả nghiên cứu này tương đồng với các công trình thực nghiệm quốc tế như nghiên cứu của Imbierowicz và Rauch năm 2014 trên 4.300 ngân hàng tại Hoa Kỳ và nghiên cứu của Ameni và cộng sự năm 2017 tại khu vực Trung Đông - Bắc Phi, nhưng có sự khác biệt rõ rệt về cường độ tác động do đặc thù thị trường tín dụng Việt Nam vốn phụ thuộc nhiều vào tài sản thế chấp bất động sản.

Các phát hiện này có thể được trình bày một cách trực quan qua bảng ma trận hệ số tương quan 15 biến và biểu đồ phân rã phương sai PVAR, giúp mô tả trực quan mức độ đóng góp của từng cú sốc rủi ro tín dụng đến sự biến động của đệm thanh khoản và điểm số an toàn Z-score qua từng chu kỳ kinh doanh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm củng cố an toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam:

Thứ nhất, kiểm soát chặt chẽ tốc độ tăng trưởng dư nợ và nâng cao chất lượng thẩm định tín dụng. Khối Quản trị rủi ro và Hội đồng tín dụng tại các ngân hàng thương mại cần tái cơ cấu danh mục cho vay, giới hạn tỷ trọng cấp tín dụng vào các lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro cao như bất động sản và chứng khoán, đặt mục tiêu duy trì tỷ lệ nợ xấu thực chất dưới mức 2% trong vòng 12 đến 24 tháng tới.

Thứ hai, tối ưu hóa đệm dự trữ thanh khoản và thiết lập cơ chế kiểm tra sức chịu đựng (stress testing). Ban Quản lý Tài sản Nợ - Có (ALCO) cần áp dụng các chuẩn mực quản trị thanh khoản tiên tiến theo Basel III, duy trì tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh toán (LCR) đạt trên 100% và tỷ lệ nguồn vốn ổn định ròng (NSFR) tối thiểu 100% theo lộ trình 2 đến 3 năm nhằm chủ động ứng phó trước các cú sốc rút tiền bất ngờ.

Thứ ba, đa dạng hóa cơ cấu doanh thu thông qua phát triển các dịch vụ tài chính phi tín dụng. Khối Khách hàng cá nhân và Khối Nguồn vốn cần đẩy mạnh các sản phẩm ngân hàng số, dịch vụ thanh toán, bảo hiểm (bancassurance) và tư vấn đầu tư, nâng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi lên mức 25% đến 30% tổng thu nhập hoạt động trong giai đoạn 3 đến 5 năm, qua đó phân tán rủi ro kinh doanh.

Thứ tư, hoàn thiện khung khổ pháp lý và nâng cao hiệu quả thanh tra giám sát an toàn vĩ mô. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần tiếp tục siết chặt lộ trình tuân thủ Thông tư 41/2016/TT-NHNN và Thông tư 36/2014/TT-NHNN, giám sát chặt chẽ tỷ lệ tối đa của nguồn vốn ngắn hạn được sử dụng để cho vay trung và dài hạn dưới mức 30%, đồng thời yêu cầu các ngân hàng duy trì tỷ lệ an toàn vốn (CAR) tối thiểu từ 8% đến 10%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả thực nghiệm của luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Ban điều hành và Hội đồng quản trị các ngân hàng thương mại. Luận văn cung cấp bằng chứng thực tiễn về tác động tương hỗ LIQCRE, giúp lãnh đạo cấp cao định hình khẩu vị rủi ro, xây dựng chiến lược kinh doanh cân bằng giữa mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận và duy trì tính an toàn bền vững.

Thứ hai, Cán bộ quản lý rủi ro và chuyên viên phòng ALCO. Nghiên cứu cung cấp công cụ lượng hóa rủi ro thông qua chỉ số Z-score và mô hình PVAR, hỗ trợ xây dựng hệ thống cảnh báo sớm (Early Warning System) và thiết kế các kịch bản ứng phó thanh khoản khẩn cấp.

Thứ ba, Cơ quan hoạch định chính sách và Thanh tra giám sát Ngân hàng Nhà nước. Các phát hiện định lượng là cơ sở thực chứng để đánh giá sức khỏe của 29 tổ chức tín dụng, từ đó điều chỉnh các tỷ lệ an toàn vĩ mô và chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng phù hợp với từng giai đoạn kinh tế.

Thứ tư, Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng. Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực về phương pháp xử lý dữ liệu bảng với các mô hình kinh tế lượng hiện đại như 2SLS, PVAR và GMM trên phần mềm Stata.

Câu hỏi thường gặp

Hệ số Z-score trong luận văn được đo lường như thế nào và mang ý nghĩa gì đối với an toàn ngân hàng? Hệ số Z-score được tính bằng tổng của tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (CAR), chia cho độ lệch chuẩn 3 năm của ROA. Hệ số này đại diện cho khoảng cách đến bờ vực phá sản; giá trị Z-score càng cao thể hiện ngân hàng có mức độ an toàn và khả năng hấp thụ rủi ro càng lớn.

Tại sao rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng lại có mối quan hệ tương quan ngược chiều trong nghiên cứu này? Trong mô hình, rủi ro thanh khoản được đo bằng tỷ lệ tài sản thanh khoản cao trên tổng tài sản, trong khi rủi ro tín dụng là tỷ lệ nợ xấu. Khi nợ xấu gia tăng, nguồn thu hồi nợ bị gián đoạn và chi phí trích lập dự phòng tăng vọt, làm suy giảm lượng tài sản thanh khoản sẵn có, thể hiện mối quan hệ nghịch biến rõ nét ở mức ý nghĩa 5%.

Hiệu ứng tương tác LIQCRE phản ánh điều gì về nguy cơ bất ổn của các ngân hàng thương mại? Biến tương tác LIQCRE phản ánh sự cộng hưởng rủi ro kép. Khi ngân hàng vừa chịu áp lực nợ xấu cao vừa đối mặt với tình trạng thiếu hụt tài sản thanh khoản, mức độ mất ổn định của ngân hàng sẽ trầm trọng hơn rất nhiều so với tác động riêng lẻ của từng yếu tố, làm suy giảm hệ số Z-score với mức ý nghĩa 5%.

Vì sao luận văn sử dụng phương pháp GMM thay cho các phương pháp hồi quy OLS hay FEM thông thường? Phương pháp GMM hệ thống cho phép đưa vào các biến công cụ để khắc phục triệt để hiện tượng nội sinh, hiện tượng tự tương quan và phương sai thay đổi của chuỗi dữ liệu bảng gồm 29 ngân hàng trong 11 năm, đảm bảo các ước lượng thu được không bị chệch và có độ tin cậy cao.

Nghiên cứu mang lại đóng góp gì cho quá trình áp dụng hiệp ước Basel II và Basel III tại Việt Nam? Luận văn khẳng định tầm quan trọng của việc quản trị đồng thời hai trụ cột thanh khoản và vốn tự có. Kết quả nghiên cứu thúc đẩy các ngân hàng thương mại nhanh chóng đáp ứng tỷ lệ an toàn vốn CAR tối thiểu 8% theo Basel II và áp dụng các chỉ số thanh khoản LCR, NSFR theo chuẩn mực Basel III.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện tác động của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới sự ổn định của 29 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2008 - 2018 với 319 quan sát.
• Chứng minh thực nghiệm mối quan hệ ngược chiều có ý nghĩa thống kê 5% giữa rủi ro tín dụng và tài sản thanh khoản, đồng thời khẳng định rủi ro tín dụng quá khứ gây áp lực trực tiếp lên thanh khoản hiện tại.
• Xác nhận hiệu ứng tương tác kép LIQCRE làm suy giảm nghiêm trọng hệ số an toàn Z-score của hệ thống ngân hàng thương mại.
• Đóng góp hệ thống phương pháp luận kinh tế lượng chặt chẽ kết hợp giữa 2SLS, PVAR và GMM, mang lại độ tin cậy khoa học cao cho các phân tích tài chính ngân hàng.
• Đề xuất lộ trình 2 đến 5 năm nâng cao năng lực quản trị rủi ro tích hợp, kiểm soát nợ xấu dưới 2% và đáp ứng toàn diện các tiêu chuẩn Basel II, Basel III.

Các ngân hàng thương mại và cơ quan quản lý cần chủ động ứng dụng ngay các phát hiện từ nghiên cứu này vào công tác quản trị rủi ro thực tế, xây dựng hệ thống dữ liệu số hóa và kịch bản cảnh báo sớm để đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống tài chính Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH HÀ VĂN BẢO RỦI RO THANH KHOẢN VÀ RỦI RO TÍN DỤNG TỚI SỰ ỔN ĐỊNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ TP. Hồ Chí Minh - Năm 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH HÀ VĂN BẢO RỦI RO THANH KHOẢN VÀ RỦI RO TÍN DỤNG TỚI SỰ ỔN ĐỊNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng (Hƣớng ứng dụng) Mã số: 8340201 LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS.

LÊ ĐẠT CHÍ TP. Hồ Chí Minh - Năm 2019 LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu thật sự của tác giả với sự hƣớng dẫn của Ngƣời hƣớng dẫn khoa học là TS. Lê Đạt Chí. Nội dung, kết quả nghiên cứu của luận văn này là hoàn toàn trung thực.

Tất cả các nguồn tài liệu tham khảo đã đƣợc công bố đầy đủ. Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2019 Tác giả Hà Văn Bảo MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG SỬ DỤNG TÓM TẮT ABSTRACT CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU .1 Lý do chọn đề tài .2 Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu.3 Dữ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu .4 Ý nghĩa nghiên cứu.5 Bố cục trình bày. 5 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM .1 Lý luận chung về rủi ro thanh khoản, rủi ro tín dụng và nhân tố đo lƣờng độ ổn định của ngân hàng .Mối quan hệ giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng .3 Tác động của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới độ ổn định của ngân hàng .2 Phƣơng pháp nghiên cứu .1 Dữ liệu nghiên cứu .2 Mô hình nghiên cứu. 26 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN .1 Thảo luận kết quả nghiên cứu.1 Mối quan hệ giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng .2 Tác động của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đối với sự ổn định của ngân hàng qua phƣơng pháp GMM .2 Kết luận và hàm ý.

47 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG SỬ DỤNG Bảng 2-1.Danh sách tên các ngân hàng thƣơng mại ở Việt Nam .Các biến trong mô hình và cách thức đo lƣờng .Thống kê mô tả các biến.Ma trận hệ số tƣơng quan của các biến .Kết quả kiểm tra mối quan hệ giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng. Kết quả kiểm định tính dừng .Lựa chọn độ trễ tối ƣu dựa trên mô hình VAR.Kết quả kiểm tra mối quan hệ giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng theo mô hình PVAR. Kết quả ƣớc lƣợng tác động của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới sự ổn định của ngân hàng. Kết quả kiểm tra sự tƣơng quan giữa các biến tới sự ổn định của ngân hàng.

Kiểm định Hausane. 47 TÓM TẮT Để đo lƣờng sự ổn định trong hoạt động của ngân hàng, các bài nghiên cứu trên thế giới thƣờng sử dụng hai yếu tố rủi ro để đo lƣờng là rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng. Bài nghiên cứu này tiến hành kiểm tra tác động của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đối với sự ổn định của ngân hàng đƣợc đại diện bởi hệ số Z –core qua việc phân tích và thu thập số liệu từ báo cáo tài chính đã kiểm toán và báo cáo thƣờng niên của 29 ngân hàng thƣơng mại hoạt động tại Việt Nam trong giai đoạn 2008-2018. Bằng việc sử dụng các ƣớc lƣợng trong mô hình PVAR và mô hình GMM xác định mối quan hệ của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng cũng nhƣ tác động của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng đối với hệ số Z –core đại diện cho sự ổn định của ngân hàng.

Kết quả bài nghiên cứu này đã tìm thấy có mối quan hệ ngƣợc chiều giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng; rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng cũng nhƣ sự tƣơng tác của hai loại rủi ro này có gây tác động đáng kể đến sự ổn định của ngân hàng thƣơng mại hoạt động tại Việt Nam. Hàm ý từ kết quả luận văn cho thấy mối quan hệ giữa rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng; tác động của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới sự ổn định của ngân hàng qua biến đại diện Z-core để từ đó năng cao việc kiểm soát rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng để đảm bảo sự ổn định của ngân hàng thƣơng mại tại Việt Nam. ABSTRACT To measure the stability of banking operations, researches in the world often use two risk factors to measure: liquidity risk and credit risk. This paper examines the impact of liquidity and credit risks on the stability of banks represented by the Z -core coefficient by analyzing and collecting data from financial statements.

The auditor has audited and annual report of 29 commercial banks operating in Vietnam during 2008- 2018. Using estimates in the PVAR model and the GMM model determine the relationship of liquidity risk and credit risk as well as the impact of liquidity risk and credit risk on the coefficient Z - The core represents the stability of the bank. The results of this study have found an inverse relationship between liquidity risk and credit risk; liquidity risk and credit risk as well as the interaction of these two types of risks have a significant impact on the stability of commercial banks operating in Vietnam. Implications from the thesis results show the relationship between liquidity risk and credit risk; The impact of liquidity and credit risks on the stability of banks through the Z-core representative variable from which to enhance the control of liquidity and credit risks to ensure the stability of commercial banks in Vietnam.

1 CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU 1.1 Lý do chọn đề tài Khi một hệ thống ngân hàng hoạt động có hiệu quả và lành mạnh sẽ góp phần duy trì và ổn định tăng trƣởng kinh tế. Theo thời gian cùng với sự phát triển của nền kinh tế, hệ thống ngân hàng hoạt động với của quy mô ngày càng lớn, các sản phẩm kinh doanh mở rộng, đa dạng hóa nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng. Đi kèm với việc mở rộng thị trƣờng kinh doanh khiến cho ngân hàng thƣơng mại phải đối mặt và xử lý các nghiệp vụ về rủi ro ngày càng nhiều. Khi rủi ro xảy ra, ngân hàng sẽ đối mặt trực tiếp với các nguy cơ nhƣ giảm uy tín, mất khả năng thanh toán,… và trƣờng hợp xấu nhất là phải nộp đơn phá sản.

Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 ở Mỹ là minh chứng rõ nét về sự ảnh hƣởng của rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng tới tình hình hoạt động của các ngân hàng. Với việc duy trì chính sách tiền tệ mở rộng của Cục Dự trữ Liên Bang Mỹ (FED) từ đầu năm 2000-2004 và nỗ lực duy trì tốc độ tăng trƣởng kinh tế sau thời tổng thống Bill Clinton đã làm cho lãi suất chiết khấu ở mức thấp nhằm thúc đẩy thị trƣờng tín dụng phát triển (trong đó nổi bật nhất là cho vay để mua nhà- tín dụng thứ cấp nhà ở). Kết quả là thị trƣờng nhà đất phát triển “nóng” (bởi niềm tin của công chúng về sự an toàn khi nắm giữ các loại tài sản tài chính khác nhau cho rằng đây là tài sản có giá trị thực tế hơn là nắm giữ các loại cổ phiếu công nghệ, cũng nhƣ việc Chính phủ Mỹ nới lỏng các điều kiện đi vay trong đó có quy định sở hữu nhà ở của ngƣời dân Mỹ đã trở nên dễ dàng hơn). Chớp lấy thời cơ các ngân hàng và định chế tài chính khác ở Mỹ nhanh chóng thu gom các hợp đồng vay nợ, gói ghém lại và tung ra thị trƣờng những trái phiếu phái sinh đƣợc bảo đảm bằng các hợp đồng cho vay bất động sản (MBS), cũng nhƣ phát triển mạnh các loại trái phiếu phái sinh đƣợc bảo đảm với những hợp đồng cho vay nợ (CDO).

Các bên cho vay đã không nghiêm túc thực hiện thẩm định rủi ro tín dụng, kiểm tra khả năng hoàn vốn của những bên đi vay nợ mà chỉ tập trung 2 vào thành tích lập và bán các hợp đồng này càng nhiều càng tốt. Để bảo hiểm nguy cơ xảy ra nợ xấu, các nhà đầu tƣ những sản phẩm phái sinh nêu trên lại tiến hành mua những hợp đồng “Bảo đảm nợ xấu” (CDS). Sau đó các hợp đồng cho vay bất động sản đã biến thành các khoản nợ xấu do thị trƣờng nhà đất ở Mỹ bắt đầu suy thoái từ năm 2006. Cũng trong giai đoạn này lãi suất cơ bản bắt đầu tăng lại khiến ngƣời đi vay khó có thể trả lãi.

Các trái phiếu phái sinh MBS không những mất giá mà còn bị từ chối giao dịch. Các nhà đầu tƣ nắm giữ loại trái phiếu này lâm vào tình trạng mất thanh khoản, mất khả năng thanh toán (trong đó các ngân hàng và định chế tài chính). Tóm lại ngân hàng đã đẩy mạnh tài trợ cho các khoản vay thế chấp dƣới chuẩn bằng cách tạo ra các khoản thế chấp hay mua các chứng khoán có đảm bảo bằng tài sản thế chấp- đại diện cho các khoản vay thế chấp dƣới chuẩn với kỳ vọng ngân hàng kiếm đƣợc lãi suất cao hơn so với các khoản thế chấp dƣới chuẩn. Nhƣng thực tế là sau đó giá trị của tài sản đảm bảo giảm xa so với giá trị khoản thế chấp.

Bài học từ cuộc khủng hoảng này là khi ngân hàng có chiến lƣợc cho vay để đạt lợi nhuận cao thì phải nhận diện đầy đủ các loại rủi ro. Từ đây có thể thấy rằng cuộc khủng hoảng tài chính ở Mỹ đã bắt đầu từ việc ngân hàng chấp nhận đánh đổi rủi ro rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng để thu lợi nhuận lớn nhất cho hoạt động kinh doanh của mình mà không có nhận diện đủ rủi ro. Hoạt động cơ bản của ngân hàng thƣơng mại là nơi cung cấp các nguồn vốn cho nền kinh tế: từ nơi thừa vốn tới nơi thiếu vốn. Mà để làm đƣợc điều đó, ngân hàng sẽ thông qua các hoạt động cơ bản của mình là huy động vốn và cho vay.

Những hoạt động này của ngân hàng đã chứa đựng nhiều loại rủi ro. Trong đó dễ dàng nhận biết các loại rủi ro cơ bản của ngân hàng là rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng. Xuất phát của rủi ro tín dụng là trong trƣờng hợp các khách hàng đi vay vi phạm các điều kiện trong hợp đồng tín dụng.