chương 1) [2, tr. Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT được xây dựng trên cơ sở mục tiêu giáo dục, mục tiêu cấp học, quan điểm, đường lối của Đảng về sử học và giáo dục, đồng thời còn căn cứ vào nội dung, đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử; yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ cách mạng hiện nay. Về giáo dưỡng: bộ môn Lịch sử ở trường THPT cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử trên cơ sở củng cố, phát triển nội dung kiến thức lịch sử đã học ở Trung học cơ sở, hợp thành nội dung giáo dục lịch sử của bậc THPT, bao gồm: sự kiện lịch sử cơ bản, nhân vật tiêu biểu, thời gian, không gian, các khái niệm, thuật ngữ, những hiểu biết về quan điểm lí luận sơ giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập, phù hợp với yêu cầu và trình độ của học sinh. 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Về kỹ năng: tiếp tục hoàn thành các kỹ năng cần thiết cho học tập Lịch sử; rèn luyện năng lực tư duy và thực hành trên cơ sở hoàn chỉnh và nâng cao những năng lực được hình thành ở Trung học cơ sở.
Cụ thể là bồi dưỡng cho học sinh: tư duy biện chứng trong nhận thức và hành động, biết phân tích, đánh giá, liên hệ… Kỹ năng học tập và thực hành bộ môn bao gồm: sử dụng sách giáo khoa và các tài liệu khác có liên quan, nâng cao năng lực trình bày nói và viết, làm và sử dụng đồ dùng trực quan, ứng dụng thành tựu công nghệ thông tin vào học tập, tổ chức và thực hiện những hoạt động ngoại khoá của môn học. Ngoài ra học sinh phải biết vận dụng các kiến thức lịch sử đã học vào cuộc sống hiện nay. Về giáo dục: giáo dục quan điểm, thái độ, tình cảm, tư tưởng, lập trường, phẩm chất đạo đức, nhân cách thông qua học tập lịch sử là yêu cầu quan trọng cần chú ý thực hiện. Tri thức lịch sử không chỉ có tác dụng giáo dục trí tuệ mà cả thái độ tình cảm, tư tưởng, góp phần đào tạo con người Việt Nam toàn diện có: lòng yêu nước XHCN, lòng yêu quê hương; tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc; niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc; có ý thức làm nghĩa vụ công dân, sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ quốc tế; những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống cộng đồng… Tóm lại, mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT là cung cấp kiến thức cơ bản, có hệ thống về lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người, rèn luyện kĩ năng tư duy và thực hành qua học tập bộ môn.
Trên cơ sở đó, giáo dục thái độ, tình cảm đúng với các sự kiện, nhân vật lịch sử, bồi dưỡng lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và CNXH. Thực hiện một cách hoàn chỉnh các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển, việc dạy học lịch sử ở THPT góp phần nâng cao sự hiểu biết mà học sinh đã tiếp thu ở bậc THCS, đặc biệt trình độ lý thuyết trong nhận thức lịch sử và năng lực tư duy, thực hành. 23 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Các mục tiêu trên góp phần vào thực hiện mục đích đào tạo những thế hệ trẻ có đủ năng lực làm chủ đất nước, phù hợp với yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội của khu vực và toàn cầu trong thế kỉ XXI, theo quan điểm hiện đại của UNESCO: “học để biết, học để làm, học để chung sống và học để khẳng định mình”. Việc nhận thức mục tiêu giáo dục nói chung, mục tiêu bộ môn nói riêng, không chỉ dừng lại ở mặt lý luận - tuy việc này rất cần thiết, mà phải quán triệt trong mọi hoạt động của giáo dục bộ môn, trước hết là nội dung và phương pháp dạy học.
Với việc rèn luyện kỹ năng thực hành trong học tập nói chung và trong bộ môn lịch sử nói riêng sẽ giúp các em nắm vững những kiến thức lịch sử cơ bản, phát triển những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống như kỹ năng giao tiếp, thảo luận, độc lập làm việc, có ý thức tập thể… 1. Yêu cầu về đổi mới phương pháp dạy học Dạy học lịch sử là một bộ phận trong quá trình giáo dục ở trường phổ thông. Vì vậy, việc xây dựng hệ thống phương pháp dạy học lịch sử phải quán triệt, thực hiện mục tiêu giáo dục, nội dung môn học, đồng thời phát huy được tính tích cực của học sinh trong quá trình dạy học. Phát triển kỹ năng thực hành cho học sinh cũng là thực hiện phương châm đổi mới của giáo dục ngày nay.
Vấn đề đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới phương pháp dạy học nói riêng là yêu cầu cấp thiết trong cải cách giáo dục, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước. Định hướng đổi mới PPDH đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1 - 1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12 - 1996), được thể chế hóa trong Luật Giáo dục (2005), được cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt chỉ thị số 14 (4 - 1999). Luật Giáo dục, điều 28.2, đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm 24 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [4, tr. Đổi mới PPDH cần có một cuộc cách mạng về tư duy: thay đổi kiểu tư duy đơn tuyến - tư duy coi phương pháp là hệ thống các nguyên tắc, điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạp thực tiễn; chuyển kiến thức của thầy sang trò theo một chiều.
Tư duy đa tuyến là tư duy đặt phương pháp vào hệ thống hoạt động gồm nhiều thành tố, là tư duy theo hệ hình thái tương tác, bao quát tổng thể mỗi sự vật, từ đó nắm được bản chất cụ thể và sâu xa của sự vật. Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. Định hướng chung về đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, tự học, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo được hứng thú học tập cho học sinh, tận dụng được công nghệ mới nhất; khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn; làm cho học là một quá trình kiến tạo; học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lý thông tin… tự hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất. Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, dạy học sinh cách tìm ra chân lý.
Chú trọng hình thành các năng lực tự học, dạy phương pháp và kĩ thuật lao động khoa học, dạy cách học. Học để đáp ứng những yêu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai. Việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông thực hiện theo các yêu cầu sau: - Dạy học tiến hành thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh - Dạy học kết hợp giữa học tập cá thể với học tập hợp tác; giữa hình thức học cá nhân với hình thức học theo nhóm, theo lớp. - Dạy học thể hiện mối quan hệ tích cực giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh với học sinh.
25 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Dạy học chú trọng đến việc rèn luyện các kỹ năng, năng lực, tăng cường thực hành và gắn nội dung bài học với thực tiễn cuộc sống. - Dạy học chú trọng đến việc rèn luyện phương pháp tư duy, năng lực tự học, tự nghiên cứu, tạo niềm vui, hứng thú, nhu cầu hành động và thái độ tự tin trong học tập cho học sinh. - Dạy học chú trọng đến việc sử dụng có hiệu quả phương tiện, thiết bị dạy học được trang bị hoặc do các giáo viên tự làm, đặc biệt lưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin. - Dạy học chú trọng đến việc đa dạng nội dung, các hình thức, cách thức đánh giá và tăng cường hiệu quả việc đánh giá.
Nhƣ vậy, rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh cũng là một trong những nội dung quan trọng của việc đổi mới PPDH, đặc biệt là dạy và học bộ môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông. Yêu cầu học sinh thực hành là thực hiện tích cực hóa, hoạt động hóa, đa dạng hóa các hoạt động học tập của học sinh, rèn luyện óc độc lập suy nghĩ, tinh thần tự chủ, sáng tạo, tính năng động, phương pháp hoạt động tích cực có hiệu quả cho học sinh ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. “Trong việc đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học, việc phát huy tính tích cực của học sinh có ý nghĩa quan trọng. Bởi vì, xét cho cùng công việc giáo dục phải được tiến hành trên cơ sở tự nhận thức hành động.
Giáo dục phải được thực hiện thông qua hành động và bằng hành động của bản thân (tư duy và thực tiễn)” [20, tr. Cho nên, bồi dưỡng và phát triển năng lực học tập, nhất là bồi dưỡng phương pháp tự học trong đó có phương pháp thực hành là nhiệm vụ không thể thiếu được trong suốt quá trình dạy học. Quan niệm về kỹ năng thực hành 1. Quan niệm về thực hành Thực hành hiểu theo tiếng Nga (practika) là một hoạt động của con người có áp dụng lý thuyết vào thực tiễn sản xuất để tích lũy kinh nghiệm.
Theo từ điển tiếng Anh, thực hành (practise) là công việc thực hiện của những người có nghề mang tính chuyên nghiệp như bác sĩ, luật sư. Ở đây, 26 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com practice tương đương với “hành nghề” trong tiếng Việt, ý muốn nhấn mạnh kỹ năng, kỹ xảo của chủ thể trong những hành động nhất định. Từ điển tiếng Việt định nghĩa: thực hành “nói một cách khái quát là làm để vận dụng lý thuyết vào thực tế” [27].