ĐẶT VẤN ĐỀ 1.1 Bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh (TpHCM) là trung tâm kinh tế lớn, nơi tập trung rất nhiều người nhập cư từ khắp nơi đổ về để học tập, tìm kiếm việc làm cũng như sử dụng các tiện ích xã hội. Trong những năm trở lại đây, người nhập cư vào thành phố luôn chiếm khoảng 30% dân số toàn thành phố, tập trung nhiều tại các quận ngoại thành1. Họ tham gia vào đời sống kinh tế xã hội của thành phố, đóng góp vào sự phát triển chung đồng thời cũng nảy sinh những nhu cầu cần được đáp ứng, trong đó có nhu cầu cho con cái được đi học, mà đầu tiên và quan trọng là giáo dục mầm non. Nhu cầu gửi trẻ của các gia đình nhập cư tại các quận ngoại thành là rất lớn.
Người nhập cư đến TpHCM vì lý do kinh tế ngày càng tăng mạnh và có tỷ lệ nữ giới cao hơn nam giới, nhất là phụ nữ trẻ (Lê Văn Thành, 2006), điều này sẽ đi kèm hệ quả là một số lượng lớn trẻ nhỏ sống cùng cha mẹ chúng. Đa phần họ có học vấn thấp, tham gia những công việc la-o động giản đơn và cư ngụ ở các khu vực ngoại ô thành phố (Ngô Thị Kim Dung, 2011). Điều này hình thành nên nhu cầu gửi trẻ rất lớn cho người nhập cư tại các quận vùng ven. Hệ thống chăm sóc và giáo dục mầm non (CSGDMN) của thành phố trong những năm vừa qua bùng nổ về số lượng, đặc biệt là các đơn vị ngoài công lập tại các quận ngoại thành.
Thống kê tại TpHCM cho thấy từ 2005 đến 2012, số lượng lớp nhà trẻ tăng gấp gần 2 lần, và số lượng lớp học mẫu giáo tăng gần 1.7 lần, trong đó đáng lưu ý là tốc độ tăng của các trường ngoài công lập tăng gấp hơn 2 lần trong khi trường công lập chỉ tăng lên chưa đến 50%2. Tốc độ tăng mạnh mẽ nhất thuộc về các quận ngoại thành Bình Chánh, Hóc Môn, Thủ Đức, cũng là nơi tập trung các khu chế xuất, khu công nghiệp và lượng người nhập cư lớn. Tuy vậy, rất nhiều các gia đình nhập cư gặp khó khăn khi muốn gửi con do thiếu các cơ sở CSGDMN phù hợp và chất lượng chăm sóc và giáo dục của rất nhiều cơ sở mầm 1 Theo số liệu từ Cuộc điều tra dân số giữa kỳ 2004, Tp HCM, đây là các quận có tỷ lệ người thường trú chỉ khoảng 50% dân số quận. 2 Tính toán của tác giả từ Niên giám thống kê TpHCM 2012.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -2- non (MN) là không bảo đảm. Tình trạng thiếu hụt nhà trẻ nghiêm trọng do hầu hết các cơ sở mầm non không nhận giữ trẻ ở độ tuổi quá nhỏ. Hệ thống mầm non ngoài công lập phát sinh số lượng lớn các cơ sở giữ trẻ tự phát, các cơ sở MN không đủ tiêu chuẩn theo quy định. Hàng loạt vụ việc về bạo hành trẻ MN xảy ra tại các cơ sở tư nhân gây nên tâm lý e ngại chất lượng chăm sóc trẻ trên toàn quốc.
Thành phố đã cởi mở hơn rất nhiều để tạo cơ hội cho con em của người nhập cư được học các cơ sở MN công lập nhưng vẫn chưa đáp ứng được vì nhu cầu quá lớn. Trong những năm gần đây, trẻ không phân biệt là con em người nhập cư hay thường trú đều được quyền tiếp cận CSGDMN công lập. Tuy vậy, nút thắt này vẫn chỉ được mở ra nửa chừng vì quy chế ưu tiên tiếp cận CSGDMN công lập cho đối thường trú diện KT1 và KT2 trước rồi mới đến diện tạm trú KT3 và KT4. Với lợi thế được đầu tư từ ngân sách và được quản lý bởi cơ quan nhà nước, các cơ sở MN công lập luôn được đánh giá tốt hơn các cơ sở MN ngoài công lập khi xét cùng một mức chi phí, là lựa chọn tốt cho hầu hết các gia đình thu nhập trung bình và thấp.
Vì vậy, luôn xảy ra tình trạng quá tải tại các cơ sở CSGDMN công lập, đẩy nhóm trẻ ít ưu tiên hơn sang các lựa chọn đơn vị ngoài công lập. Quận Thủ Đức là địa phương mang những đặc trưng có thể phản ánh những khó khăn trong tiếp cận CSGDMN của người lao động nhập cư. Vốn là một quận ngoại thành, những năm qua, tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh chóng cùng với sự hình thành những khu công nghiệp và khu chế xuất như Khu công nghiệp Bình Chiểu 1, Khu công nghiệp Bình Chiểu 2 và Khu chế xuất Linh Trung đã thu hút một lượng người nhập cư rất lớn. Theo Niên giám thống kê quận Thủ Đức vào ngày 31/12/2013, quận Thủ Đức có lượng người nhập cư chiếm đến 50% dân số quận.
Hệ thống cơ sở mầm non tại quận cũng phát triển nhanh chóng, đặc biệt là khối tư nhân. Từ 2009 đến 2012, số lượng cơ sở mầm non của quận đã tăng thêm 91%, cao nhất trong tất cả các quận của thành phố (Niên giám thống kê TpHCM, 2012). Tuy vậy, chất lượng chăm sóc và giáo dục mầm non của quận cũng gặp rất nhiều trục trặc. Rất nhiều vụ việc bạo hành trẻ nghiêm trọng đã xảy ra tại các cơ sở mầm non của quận và được phản ánh bởi cơ quan báo chí trên toàn quốc.
Như vậy, với bất lợi thế của người lao động nhập cư cùng với sự phát triển của hệ thống CSGDMN còn nhiều trục trặc về cả sự phù hợp và chất lượng, các gia đình lao động LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -3- nhập cư thành phố Hồ Chí Minh nói chung và Thủ Đức nói riêng đang gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận CSGDMN cho em họ.2 Câu hỏi nghiên cứu Nghiên cứu này được thực hiện để trả lời cho 2 câu hỏi: Một: Trẻ em các gia đình lao động nhập cư tại quận Thủ Đức đang gặp những rào cản nào trong tiếp cận chăm sóc và giáo dục mầm non? Hai: Cơ quan quản lý nên làm gì để giảm thiểu các rào cản trong tiếp cận CSGDMN cho trẻ em trong các gia đình này? Để trả lời câu hỏi thứ nhất, tác giả xác định nhóm các yếu tố quan trọng có ảnh hưởng đến việc tiếp cận CSGDMN của các gia đình nhập cư thông qua: i) các nghiên cứu đi trước để xác định nhóm yếu tố cơ bản, và ii) nghiên cứu tác động của nhóm yếu tố cơ bản này trong thực tế bằng việc thu thập thông tin và phỏng vấn đối tượng; từ đó, tác giả xác định được những yếu tố nào là rào cản trong tiếp cận CSGDMN cho trẻ em các gia đình lao động nhập cư. Để trả lời câu hỏi thứ hai, tác giả căn cứ vào phần trả lời của câu hỏi thứ nhất, kết hợp đối chiếu, học hỏi kinh nghiệm khuyến khích CSGDMN từ các quốc gia khác để đưa ra gợi ý chính sách nhằm giảm khó khăn trong tiếp cận CSGDMN cho nhóm đối tượng này. Mục tiêu, phạm vi và đối tượng nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu này nhằm xác định những nguyên nhân gây ra khó khăn trong tiếp cận chương trình CSGDMN cho trẻ em các gia đình lao động nhập cư tại quận Thủ Đức, từ đó đưa ra những gợi ý chính sách cho cơ quan quản lý nhằm giảm thiểu những khó khăn này và thông qua đó nâng cao khả năng tiếp cận CSGDMN cho các trẻ. Phạm vi nghiên cứu: nghiên cứu được thực hiện tại quận Thủ Đức.
Lý do chọn là vì Thủ Đức là một trong những quận có tỷ lệ người nhập cư lớn và có nhu cầu tham gia LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -4- chương trình CSGDMN lớn (thể hiện qua số lượng gia tăng các cơ sở CSGDMN trong thời gian qua). Điều này làm cho quận Thủ Đức có thể là một bài học cho cho TpHCM trong giải quyết vấn đề này. Đối tượng nghiên cứu: Là những gia đình lao động nhập cư tại quận Thủ Đức, có con nhỏ từ 0 đến dưới 6 tuổi, có thời gian đến và cư ngụ liên tục tại TpHCM trên 1 năm, chưa có hộ khẩu và chưa có nhà riêng để ở. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Những ảnh hưởng của CSGDMN đối với sự phát triển của trẻ Lợi ích của CSGDMN đối với trẻ được rất nhiều các chuyên gia và nghiên cứu quốc tế khẳng định.
Trẻ được giáo dục từ tuổi nhỏ sẽ tác động đến tinh thần và thể chất của trẻ như sức khỏe, học tập và hành vi cư xử trong dài hạn. Các chăm sóc và giáo dục càng có chất lượng thì lợi ích mà trẻ thu được trong cuộc đời càng lớn. Trẻ có tham gia chương trình CSGDMN sẽ thu được lợi ích so với trẻ không tham gia và những lợi ích của chương trình CSGDMN là lớn so đối với các trẻ em dễ bị tổn thương và bị thiệt thòi. Báo cáo giám sát toàn cầu về CSGDMN của UNESCOs năm 2007 cho thấy: Các nghiên cứu tại nhiều quốc gia đã chứng minh việc tham gia vào chương trình CSGDMN giúp cải thiện kết quả học tập của trẻ ở bậc tiểu học, đồng thời duy trì việc theo học tốt hơn ở các cấp so với trẻ không tham gia; tác động của chăm sóc CSGDMN mạnh hơn đối với các trẻ em thuộc gia đình nghèo; lợi ích mà CSGDMN thu được tỉ lệ thuận với thời gian trẻ tham gia học; và các can thiệp ở bậc CSGDMN đem lại lợi ích cao hơn can thiệp giáo dục ở các bậc học khác.
Điều này cũng được khẳng định tại Báo cáo Phát triển Việt Nam 2014 của Ngân hàng thế giới: “Những năm đầu đời là đặc biệt quan trọng đối với việc xây dựng nền tảng nhận thức và hành vi… Những năm đầu đời cũng là những thời điểm nhạy cảm khi mà trẻ em có hoàn cảnh khó khăn bắt đầu tụt lại sau mãi mãi và đó cũng là thời điểm mà tập trung đầu tư sẽ mang lại lợi ích cao nhất”. Tuy vậy, việc tham gia là chưa đủ vì chất lượng của chương trình CSGDMN có tác động quan trọng đến kết quả lợi ích thu được. Theo nghiên cứu của tác giả Schweinhart, L. và cộng sự năm 2005 thực hiện ở Michigan, Mỹ, khảo sát so sánh giữa những người trưởng thành từng tham gia giáo dục MN chất lượng cao HighScope và nhóm người không tham gia cho thấy nhóm có tham gia có chỉ số IQ cao hơn, tỷ lệ tốt nghiệp trung học cao hơn và mức lương cao hơn ở cùng một số độ tuổi.
Nghiên cứu này cũng đo lường mức đầu tư cho CSGDMN chất lượng cao so với mức lợi ích thu lại và cho kết quả là 17.1/1 giữa lợi ích và chi phí. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.