Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Vấn đề phát huy vai trò của thông tin chính trị - xã hội đối với việc ra quyết định của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở đang là vấn đề bức xúc trong hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay. Đảng và Nhà nước ta đã có những thay đổi cả về văn bản lẫn phương án hoạt động thực tiễn ở cơ sở để tạo ra sự phát triển trong hệ thống chính trị đồng bộ, hiệu quả từ cơ sở đến trung ương. Tuy nhiên, việc làm trên chưa được đầu tư và quan tâm thích đáng. Liên quan đến nội dung đề tài có các công trình nghiên cứu theo các hướng sau: 1.
NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐỀ CẬP ĐẾN THÔNG TIN, THÔNG TIN CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI, VAI TRÒ THÔNG TIN, RA QUYẾT ĐỊNH QUẢN LÝ 1. Nhóm các công trình dưới góc độ là cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu chuyên nghành Công trình liên quan đến thông tin của các tác giả nước ngoài, luận án tham khảo chủ yếu hai công trình sau: Về tác động của thông tin trong quản lý xã hội, không thể không kể đến nghiên cứu của tác giả V.Afanaxep trong tác phẩm “Thông tin xã hội và quản lý xã hội” [2]. Điểm nổi bật là, tác phẩm này đã đưa ra những cách hiểu khác nhau về thông tin, nguồn gốc, đặc điểm và vai trò của thông tin trong quản lý xã hội. Tác giả cho rằng, một hệ thống xã hội vận hành có ích nhằm mục đích thu được những giá trị vật chất và tinh thần phụ thuộc vào việc sử dụng hợp lý năng lượng “sức mạnh thông tin” của xã hội.
Nếu không có thông tin con người không thể khám phá ra năng lượng, không thể tìm ra những hình thức năng lượng mới, không thể sử dụng năng lượng có hiệu quả. Từ đó, tác giả khẳng định sự tiến bộ của xã hội nói chung phụ thuộc vào mức trang bị vật chất - năng lượng thông tin. Đặc biệt, tác giả khẳng định, thông 7 tin xã hội bao giờ cũng mang tính giai cấp và trong xã hội, xã hội chủ nghĩa thì thông tin có vai trò to lớn. Nó phục vụ toàn xã hội và mỗi người, bắt chúng phục tùng những mục đích phát triển cá nhân một cách hài hòa, toàn diện.
Tác giả viết: Hệ thống thông tin đang đóng vai trò ngày càng to lớn trong sự phát triển xã hội xã hội chủ nghĩa. Nó phục vụ việc giao tiếp giữa người với người, giữa các tập đoàn xã hội, giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia, nó giúp con người nắm vững thế giới quan khoa học, giúp họ phân tích những hiện tượng và quá trình đa dạng trong đời sống xã hội, nâng cao trình độ văn hóa và học vấn của mình. Đồng thời, tác giả cũng khẳng định nghiên cứu của mình dựa trên cơ sở phương pháp luận mácxit và sử dụng các thành tựu của toán học, điều khiển học, tâm lý học và các khoa học kỹ thuật khác để lý giải mặt chất lượng của thông tin xã hội. Chúng tôi hoàn toàn tán đồng với hướng nghiên cứu trên, đặc biệt tác giả khẳng định thông tin xã hội tác động lớn đối với quá trình phát triển của xã hội và việc sử dụng sức mạnh thông tin lại phụ thuộc vào chủ thể.
Tuy nhiên, quan niệm thông tin mang tính giai cấp cần được cân nhắc xem xét thêm.Levin, với bài viết “Phát triển bền vững và xã hội thông tin, xu thế, vấn đề, mâu thuẫn” [70]. Trong bài viết này, tác giả bàn sâu về mối quan hệ của phát triển bền vững và xã hội thông tin trong nền văn minh đương đại. Tác giả cho rằng, hai trạng thái này của xã hội có những khía cạnh khác nhau: đặc trưng xã hội thông tin là sự tương tác hệ thống các mối quan hệ qua lại “con người - kỹ thuật” và “con người - con người”; phát triển bền vững đang hình thành các mối quan hệ trong hệ thống “con người - giới tự nhiên” hay “xã hội - giới tự nhiên”. Xã hội thông tin và phát triển bền vững có liên hệ gắn bó, rằng buộc nhau, trong đó xã hội thông tin là cái chiếm vị trí có ý nghĩa quy định trong hệ thống “con người - giới tự nhiên”, còn phát triển bền vững phụ thuộc trực tiếp vào nó.
Theo tác giả, việc phải tìm được sự cân bằng tự nhiên giữa nhu cầu vận hành của môi trường xung quanh và nhu cầu vật 8 chất có xu hướng gia tăng của con người là một mục tiêu của phát triển bền vững. Bởi vì, trên thực tế, sự phát triển tự phát theo cơ chế thị trường của quá trình tin học hóa trên thế giới, không thể hạn chế được nhu cầu của con người về tài nguyên vật chất, do đó trong xã hội thông tin, cộng đồng thế giới vẫn đang đối mặt với vấn đề cũ là thảm họa sinh thái. Bằng những phân tích lý luận và luận chứng thực tiễn sâu sắc, tác giả cho chúng ta thấy, sự tiến bộ của khoa học công nghệ thông tin là điều kiện quan trọng cho xã hội phát triển trong xã hội hiện đại, song nó cũng kéo theo những biến đổi xã hội dưới nhiều hình thức khác nhau. Điều này, cung cấp cho chúng ta cách nhìn mới về sự tác động của thông tin trong quản lý xã hội hiện đại và vai trò chủ thể quyết định đối với sự phát triển của xã hội.
Cùng với hướng nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới, các nhà khoa học trong nước cũng bàn đến khái niệm thông tin như là cơ sở lý luận và phương pháp luận cho các nghiên cứu khác. Tiêu biểu như các công trình: Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Duy Hoa, Thông tin và vấn đề tiếp nhận xử lý thông tin của tư duy người Việt Nam [53]. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả Lê Thị Duy Hoa đã có những luận giải xác đáng ở nội dung sau: bản chất thông tin; đặc điểm tư duy người Việt trong quá trình tiếp nhận, xử lý thông tin; trên cơ sở đó, tác giả xây dựng một số các giải pháp có tính thực tiễn cao góp phần nâng cao năng lực tiếp nhận, xử lý thông tin của người Việt Nam. Chúng tôi hoàn toàn đồng ý với nhận định của tác giả về bản chất của thông tin, cách phân loại thông tin.
Đặc biệt rất trân trọng tác giả đã luận giải năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin của tư duy người Việt Nam. Những luận cứ và luận chứng của tác giả về lý luận và thực tiễn của quá trình tiếp nhận, xử lý thông tin trong tư duy của người Việt chưa thật sự đầy đủ trong bối cảnh phát triển xã hội hiện nay, song những phân tích, đánh giá của tác giả sẽ là nền tảng để chúng tôi kế thừa, sử dụng trong nghiên cứu của mình. Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Lan Hương, Công nghệ thông tin và tác động của nó đối với xã hội hiện đại [63]. Dưới góc độ triết 9 học luận án đã làm rõ sự tác động của công nghệ thông tin đối với xã hội hiện đại nói chung và xã hội Việt Nam nói riêng: Một là, tác giả khẳng định, công nghệ thông tin cung cấp cho chúng ta những quan điểm, phương pháp khoa học, phương tiện, công cụ và giải pháp kỹ thuật hiện đại nhằm tổ chức, khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn tài nguyên thông tin trong các lĩnh vực hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa của con người.
Đồng thời, công nghệ thông tin cũng là công cụ để con người biểu hiện mức độ phản ánh của mình đối với tự nhiên. Hai là, cuộc cách mạng công nghệ thông tin hiện đại hiện nay đang tác động vào tổng thể đời sống xã hội, từ lĩnh vực kinh tế, văn hóa đến lĩnh vực tinh thần. Trong đó, tác động của công nghệ thông tin đối với lĩnh vực kinh tế, tác giả luận giải sự tác động này trong hoạt động sản xuất xã hội, trực tiếp từ lực lượng sản xuất đến quan hệ sản xuất. Trong lĩnh vực chính trị, công nghệ thông tin tác động nội dung các vấn đề: dân chủ, bình đẳng, quyền lực.
Đối với lĩnh vực văn hóa, công nghệ thông tin tác động mạnh mẽ đến cách nhìn nhận của con người về thế giới, về mối quan hệ giữa người và người. Sự thay đổi này thể hiện rõ trong nhận thức, đạo đức, lối sống của con người. Ba là, trên cơ sở luận giải sự tác động công nghệ thông tin đối với tổng thể đời sống xã hội, tác giả đã phân tích sự tác động đó đối với xã hội Việt Nam hiện nay. Theo tác giả, hiện trạng xã hội Việt Nam hiện nay là sự đan xen rất phức tạp của các nền văn minh nhân loại đã và đang trải qua.
Điều này vừa tạo ra cho nước ta những cơ hội thuận lợi để phát triển kinh tế một cách thiết thực và hiệu quả, song cũng đặt ra không ít khó khăn, thách thức, thậm chí xuất hiện các nguy cơ: sự tụt hậu hơn về kinh tế; phát triển kinh tế không bền vững; bất ổn về chính trị; mất phương hướng trong tiếp nhận các giá trị văn hóa,. Bốn là, tác giả xây dựng các nhóm giải pháp về kinh tế, kỹ thuật; về chính trị - pháp luật; về văn hóa, giáo dục, nhằm khai thác tác động tích cực của công nghệ thông tin trong phát trển xã hội toàn diện. 10 Hướng nghiên cứu của tác giả có nhiều giá trị khoa học nhưng mối quan hệ giữa thông tin chính trị - xã hội và công nghệ thông tin nói riêng vẫn còn là mảng trống còn bỏ ngỏ. Vì vậy, vai trò của công nghệ thông tin với tư cách là “cầu nối” là “phương tiện” chuyển hóa thông tin và tri thức (chính là quá trình xử lý thông tin) tác động đến tổng thể đời sống xã hội cũng chưa được làm sáng tỏ.
Tóm lại, với hướng nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới và trong nước cho thấy, thông tin, công nghệ thông tin tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội hiện đại. Song, vấn đề thông tin chính trị - xã hội với việc ra quyết định của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp cơ sở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay vẫn là một mảng đề tài còn trống, cần tiếp tục được nghiên cứu. Nghiên cứu vấn đề này sẽ có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách trong giai đoạn hiện nay khi Đảng, Nhà nước thực hiện chiến lược “đi tắt, đón đầu” phấn đấu đến năm 2020 Việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại.