Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN VIỆC LÀM CỦA NGƢỜI KHUYẾT TẬT VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT 1. Khái niệm ngƣời khuyết tật Khi luật pháp đƣợc xây dựng nhằm loại bỏ những bất công mà NKT đang phải gánh chịu, xóa bỏ các cơ chế khiến NKT bị tách biệt ra ngoài xã hội, đồng thời tăng cƣờng các cơ hội việc làm bình đẳng cho họ, thì một vấn đề đƣợc đặt ra là làm thế nào để xác định ai là ngƣời đƣợc hƣởng những quyền mà luật pháp đem lại. Nói một cách khác: ai đƣợc xem là NKT? Hiện nay đa số các nƣớc định nghĩa về NKT là có sự kết hợp giữa ngƣời khiếm khuyết và các yếu tố môi trƣờng và tiếp cận dƣới nhiều góc độ khác nhau. * Dưới góc độ pháp luật quốc tế Cách nhìn nhận về NKT có những thay đổi nhất định qua từng thời kì khác nhau.
Nếu nhƣ những năm 1950 NKT đƣợc nhìn nhận theo mô hình “chăm sóc y tế”, theo đó NKT bị coi là các “đối tượng” của “phúc lợi xã hội” mà không phải là các chủ thể có quyền nhƣ một công dân bình thƣờng [34]. Thì đến những năm 1970, cách nhìn nhận NKT đã có sự thay đổi, theo đó những NKT là những ngƣời có khả năng, có quyền sống và lao động nhƣ những ngƣời bình thƣờng chứ không phải là một đối tƣợng cần nhận sự “chiếu cố” của xã hội. Quá trình chuyển biến nhận thức về NKT là kết quả đấu tranh bằng nhiều hình thức khác nhau của bản thân NKT và các hiệp hội của họ xuất phát từ Hoa Kỳ sau đó lan rộng và phổ biến ở nhiều nƣớc nhƣ Thụy Điển, Nhật Bản, Brazil… và gần đây là Hàn Quốc, Thái Lan. Tƣ tƣởng cốt lõi của nhận thức mới này là các vấn đề về NKT đƣợc xem xét dƣới góc độ quyền con ngƣời, dựa trên quan điểm “tất cả mọi người đều có 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quyền được sống một cuộc sống đầy đủ và có phẩm giá” đã đƣợc ghi nhận trong Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con ngƣời năm 1948 [12].
Trên thực tế, hiện nay vẫn chƣa có cách nhìn nhận thống nhất, toàn diện về NKT. Lịch sử phát triển của vấn đề này cho thấy, có rất nhiều quan điểm khác nhau về NKT, tuy nhiên có hai quan điểm phổ biến song song cùng tồn tại, đó là: Quan điểm khuyết tật dưới góc độ y tế và quan điểm khuyết tật dưới góc độ xã hội. * Dưới góc độ y tế Quan điểm này cho rằng khuyết tật là do hạn chế cá nhân, là ở chính con ngƣời đó, chú trọng rất ít hoặc không để ý đến các yếu tố về môi trƣờng xã hội và môi trƣờng vật thể xung quanh NKT. Quan niệm này cho rằng NKT có thể hƣởng lợi từ phƣơng pháp khoa học nhƣ thuốc điều trị và các công nghệ cải thiện chức năng.
Mô hình y tế chú trọng vào việc trị liệu cá nhân chứ không xem trọng việc trị liệu xã hội và nhìn nhận NKT là một vấn đề và đƣa ra giải pháp để làm ngƣời đó “bình thường” thông qua việc cung cấp các dịch vụ giáo dục đặc biệt, giao thông đặc biệt, nghề trị liệu, vật lý trị liệu… Nhƣ đã trình bày, định nghĩa theo quan điểm y tế thƣờng tập trung vào sự khiếm khuyết về thể trạng, tinh thần, thính giác, thị giác và sức khỏe tâm thần… Trên cơ sở đó, nhiều quốc gia định nghĩa về NKT theo quan niệm này. Chẳng hạn: Luật của nƣớc Cộng hòa nhân dân Trung Hoa về bảo vệ NKT ban hành năm 1990, Điều 2 quy định: Ngƣời khuyết tật là một trong những ngƣời bị bất thƣờng, mất mát của một cơ quan nhất định hoặc chức năng, tâm lý hay sinh lý, hoặc trong cấu trúc giải phẫu và những ngƣời đã mất toàn bộ hoặc một phần khả năng tham gia vào các hoạt động một cách bình thƣờng. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ngƣời khuyết tật là những ngƣời có thính giác, thị giác, lời nói hoặc khuyết tật về thể chất, chậm phát triển tâm thần, rối loạn tâm thần, khuyết tật nhiều và /hoặc khuyết tật khác [7]. Hay nhƣ Luật về Ngƣời khuyết tật ban hành năm 1995 của Ấn Độ (về cơ hội bình đẳng, bảo vệ quyền và đảm bảo cho NKT tham gia mọi hoạt động xã hội) thì định nghĩa khuyết tật bao gồm những tình trạng bị mù, nghe kém, lành bệnh phong; thị lực kém; suy giảm khả năng vận động; chậm phát triển trí óc và mắc bệnh về tâm thần.
Trong khi đó định nghĩa về NKT lại đƣợc nêu: “Một người bị bất kỳ một khuyết tật nào không dưới 40% theo xác nhận của cơ quan y tế có thẩm quyền” [34]. Đạo luật số 7277 với tên gọi là “Đạo luật tạo nên sự phục hồi chức năng, tự phát triển và tự tin cho người khuyết tật và hòa nhập người khuyết tật vào xã hội và các mục đích khác”, đƣợc thông qua bởi Thƣợng nghị viện và Hạ nghị viện của Quốc hội Phillipines vào ngày 12 tháng 7 năm 1991 thì quy định: “Người khuyết tật – là người có sự khác biệt về khả năng và hạn chế do khiếm khuyết về giác quan, vận động, và tâm thần để thực hiện một hoạt động được coi là bình thường”. Nhƣ vậy, quan điểm khuyết tật dƣới góc độ y tế nhìn nhận NKT nhƣ những ngƣời có vấn đề về thể chất và cần phải chữa trị. Điều này đã đẩy những NKT vào thế bị động của ngƣời bệnh.
Mục tiêu của hƣớng tiếp cận y tế là làm cho những NKT cảm thấy trở lại trạng thái bình thƣờng nhƣng vô hình trung lại khiến cho những NKT cảm thấy họ không bình thƣờng. Theo đó vấn đề khuyết tật đƣợc cho là hạn chế ở từng cá nhân. Khi bị khuyết tật những ngƣời này “cần phải thay đổi” chứ không phải xã hội hay môi trƣờng xung quanh phải thay đổi. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com * Dưới góc độ xã hội Vào cuối những năm 1990, mô hình xã hội trở nên khá nổi trội trong những nghiên cứu khuyết tật trên thế giới.
Mô hình xã hội là mô hình có cơ sở lý thuyết và có quy tắc riêng đƣợc coi là nền tảng của những biến chuyển về vấn đề NKT. Trong mô hình xã hội, khuyết tật đƣợc nhìn nhận là hệ quả bị xã hội loại trừ và phân biệt. Bởi vì xã hội đƣợc tổ chức không tốt nên những NKT phải đối mặt với một số phân biệt đối xử nhƣ: (1) Thái độ: thể hiện sự sợ hãi, sự thiếu hiểu biết và ít kỳ vọng (ảnh hƣởng bởi văn hóa và tín ngƣỡng); (2) Môi trường: dẫn đến việc không tiếp cận về vật chất, ảnh hƣởng đến tất cả các mặt của đời sống (trƣờng học, cửa hàng, tòa nhà công cộng, giao thông…); (3) Thể chế: là những phân biệt mang tính pháp lý (ví dụ nhƣ không đƣợc lập gia đình hay có con, không đƣợc nhận vào trƣờng học…). Mô hình xã hội về khuyết tật cho rằng nhiều ngƣời bị khiếm khuyết ở các cách khác nhau nhƣng chỉ xã hội biến họ thành khuyết tật, “con người bị khiếm khuyết nhưng xã hội bị khuyết tật”.
Nói cách khác, mô hình xã hội khuyết tật coi xã hội là vấn đề, giải pháp là phải thay đổi xã hội. Chính xã hội và chính sách cần phải cải tổ chứ không phải NKT. Mô hình xã hội giúp NKT hiểu điều gì cần thực hiện để tiếp cận với quyền công dân và quyền con ngƣời. Điều ý nghĩa ở đây chính là NKT cũng phải nhận thức đƣợc đầy đủ các nghĩa vụ của mình với tƣ cách là một công dân trong mọi lĩnh vực đời sống, kinh tế, chính trị, xã hội mà mình tham gia.
Định nghĩa NKT theo quan điểm xã hội là sự kết hợp giữa sự khiếm khuyết và các yếu tố môi trƣờng và tiếp cận dƣới góc độ quyền của NKT. Do 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đó trên thế giới cũng có nhiều quốc gia, tổ chức quốc tế phi chính phủ tiếp cận định nghĩa về NKT dƣới góc độ của quan điểm này, điển hình phải kể đến đầu tiên là hai công ƣớc: Công ƣớc số 159 của ILO về phục hồi chức năng lao động và việc làm của NKT (năm 1983), khoản 1, Điều 1 quy định: Ngƣời khuyết tật dùng để chỉ một cá nhân mà khả năng có một việc làm phù hợp, trụ lâu dài với công việc đó và thăng tiến với nó bị giảm sút đáng kể do hậu quả của một khiếm khuyết về thể chất và tâm thần đƣợc thừa nhận và Công ước về Quyền của Người khuyết tật của Liên hợp quốc (năm 2006), Điều 1 quy định: Ngƣời khuyết tật bao gồm những ngƣời bị suy giảm về thể chất, thần kinh, trí tuệ hay giác quan trong một thời gian dài, có ảnh hƣởng qua lại với hàng loạt những rào cản có thể cản trở sự tham gia đầy đủ và hiệu quả của ngƣời khuyết tật vào xã hội trên cơ sở bình đẳng với những ngƣời khác [34]. Sau đó là hàng loạt các quốc gia trên thế giới như: Sách Số chín của Bộ luật xã hội của Đức định nghĩa: Ngƣời khuyết tật là ngƣời có các chức năng về thể lực, trí lực hoặc tâm lý tiến triển không bình thƣờng so với ngƣời có cùng độ tuổi trong thời gian trên 6 tháng và sự không bình thƣờng này là nguyên nhân dẫn đến việc họ bị hạn chế tham gia vào cuộc sống xã hội [22, tr. Luật bình đẳng về việc làm của Nam phi định nghĩa NKT là: Ngƣời bị suy giảm khả năng về thể lực hoặc trí lực trong một thời gian dài hoặc tiếp diễn nhiều lần, khiến ngƣời đó bị hạn chế đáng kể về khả năng tham gia hoặc phát triển nghề nghiệp [24, tr.18]; 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đạo luật về NKT của Hoa Kỳ năm 1990 (ADA – Americans with Dis- abilities Act of 1990) định nghĩa: Ngƣời khuyết tật là ngƣời có sự suy yếu về thể chất hay tinh thần gây ảnh hƣởng đáng kể đến một hay nhiều hoạt động quan trọng trong cuộc sống [35].
Có thể thấy, cách tiếp cận NKT ở các góc độ khác nhau giữa quan điểm khuyết tật cá nhân hoặc y tế có tác dụng tốt trong một số lĩnh vực đem lại cho ta những cái nhìn khách quan nhất về thế nào là NKT và để đƣa ra khái niệm thuyết phục và thống nhất về NKT là không dễ dàng. Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng định nghĩa về NKT dù tiếp cận dƣới bất cứ góc độ nào, nhất thiết phải phản ánh thực tế là NKT có thể gặp các rào cản do yếu tố xã hội, môi trƣờng hoặc con ngƣời khi tham gia vào mọi hoạt động của kinh tế, chính trị, xã hội.