Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới. Chương 3: Thực trạng quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Việt Nam. Chương 4: Giải pháp nâng cao quyền năng kinh tế của phụ nữ nông thôn trong mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Việt Nam.
14 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN MÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ VÀ HỢP TÁC XÃ KIỂU MỚI Trong tiến trình phát triển nông nghiệp, nông thôn ở các quốc gia trên thế giới và Việt Nam, mô hình HTX luôn được khẳng định là mô hình có vị trí, vai trò trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể. Phụ nữ nông thôn được coi là một trong những nguồn nhân lực chủ yếu của sự phát triển. Đến nay, trên thế giới và ở Việt Nam đã có một số nghiên cứu về mô hình HTX nói chung và nghiên cứu về sự tham gia của phụ nữ nông thôn trong mô hình HTX.
Các nghiên cứu quốc tế Cuốn sách “Hợp tác xã: Nguyên tắc và thực tiễn trong thế kỷ 21” của tác giả Kimberly A.Zeuli và Robert Cropp, Đại học Winsconsin - Madison (2004) [105] là công trình nghiên cứu về HTX được quan tâm nhiều trên thế giới. Với 9 chương giới thiệu về HTX, lịch sử hình thành, phát triển của HTX trên thế giới; lịch sử hình thành, xu hướng và luật HTX của Mỹ, vai trò, trách nhiệm và thông tin của HTX, quản lý tài chính của HTX, quy trình thành lập một HTX, lợi ích và hạn chế của HTX, các nội dung đề cập được coi là tài liệu cơ bản nhất về HTX, được các lãnh đạo HTX và xã viên, các chuyên gia nghiên cứu về HTX, các sinh viên của Mỹ và nhiều quốc gia trên thế giới sử dụng. Cùng liên quan đến lý luận về mô hình HTX, trong cuốn sách “ àn về hợp tác: Một hư ng dẫn cho sự phát triển hợp tác xã kiểu m i” của tác giả Brian M. Henehan và Bruce L.
Anderson, Đại học Cornell ấn hành năm 2001[95], các tác giả đã đưa ra những khái niệm cơ bản về quá trình hình thành HTX mới, trong đó nêu rõ 6 giai đoạn để hình thành HTX, các nhân tố 15 chính cho sự thành công của việc xây dựng các HTX thế hệ mới; các khó khăn, cạm bẫy trong quá trình thành lập HTX ở mỗi giai đoạn hình thành HTX; các nhân tố chính dẫn đến thất bại trong thành lập HTX. Nghiên cứu cũng chỉ ra những bài học về HTX thế hệ mới, làn sóng đầu tư để thành lập các HTX dịch vụ nông nghiệp giá trị tăng thêm. Minh chứng thêm về quá trình hình thành HTX, tác giả John O’Connor, trong công trình nghiên cứu “Các xu hư ng quốc tế về cơ cấu tổ chức của các hợp tác xã nông nghiệp”, Báo cáo của Hiệp hội nghiên cứu và phát triển các ngành công nghiệp nông thôn năm 2001 [104], cung cấp thông tin hữu ích về những yếu tố cơ bản để có thể thành lập HTX; nguyên nhân và yếu tố tác động chính để nông dân quyết định thành lập HTX; đưa ra cấu trúc của HTX truyền thống với 7 nguyên tắc hợp tác. Nghiên cứu đưa ra phân tích về quá trình hình thành, phát triển của các HTX thế hệ mới, đặc điểm chính của các HTX kiểu mới và một số mô hình cơ bản của HTX thế hệ mới ở một số nước trên thế giới.
Nghiên cứu chỉ ra các vấn đề và xu hướng trong chiến lược phát triển, quản lý vốn, quản trị và kiểm soát nguồn lực của các HTX. Về vai trò của HTX trong thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030, nghiên cứu “Vai trò của hợp tác xã trong thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững - khía cạnh kinh tế” của Tổ chức Lao động quốc tế năm 2014 [101], phân tích sâu về những tác động của HTX đến việc thực hiện mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030 của Liên hợp quốc, các mục tiêu mà quốc gia nào cũng phải thực hiện, gợi mở cách nhìn, cách suy nghĩ và đưa ra những phân tích cơ bản về đóng góp của mô hình HTX trong thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Các nghiên cứu ở Việt Nam Liên minh hợp tác xã Việt Nam (2016) trong cuốn sách “Phát triển kinh tế tập thể trong 30 năm đổi m i ở Việt Nam” [46], trên cơ sở kế thừa các 16 kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước đã tổng kết phát triển lý luận mới về kinh tế hợp tác và HTX, đưa ra các vấn đề lý luận và thực tiễn cho phát triển kinh tế hợp tác và HTX trong thời gian tới. Cuốn sách “Tư tưởng Hồ Chí Minh về hợp tác xã, những vấn đề lý luận và thực tiễn” do Liên minh hợp tác xã Việt Nam thực hiện (2008) [45], đã đưa ra những quan điểm cơ bản của Chủ tịch Hồ Chí Minh về HTX; mục đích, ý nghĩa của việc hợp tác, các hình thức, biện pháp tổ chức thực hiện HTX; những chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong phát triển HTX nông nghiệp, những tư tưởng này cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị.
Liên minh HTX Việt Nam (2002) cũng phát hành cuốn sách “Phong trào hợp tác xã quốc tế qua gần hai thế kỷ” [44], trong đó đưa ra những nét cơ bản về việc hình thành, phát triển của HTX trên thế giới và kinh nghiệm của một số nước về phát triển HTX, từ đó rút ra những kinh nghiệm cho Việt Nam. Đối với mô hình HTX trong nông nghiệp, đã có một số công trình bàn về cơ sở lý luận và thực tiễn, ví dụ như: Cuốn sách “Đổi m i chính sách nông nghiệp ở Việt Nam: ối cảnh, nhu cầu và triển vọng” của tác giả Đặng Kim Sơn, Trần Công Thắng, Đỗ Liên Hương, Võ Thị Thanh Tâm, Phạm Thị Kim Dung, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội (2014) [67], không chỉ tổng quan về tình hình kinh tế vĩ mô, về nông nghiệp và nông thôn Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2000 đến nay, mà còn đề cập đến những cải cách chính sách và công tác thi hành chính sách nông nghiệp trong thời gian qua; phân tích những thách thức và cơ hội cho phát triển nông nghiệp Việt Nam; đưa ra những đề xuất cho đổi mới chính sách nông nghiệp Việt Nam theo hướng phát triển bền vững, trong đó có giải pháp phát triển HTX. Cuốn sách “Tư tưởng hợp tác xã, kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam” của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2012) [10], đã đưa ra một số bài viết của các chuyên gia nghiên cứu về tư tưởng HTX trong nước và trên thế giới, tham khảo Luật HTX của một số quốc gia, nghiên cứu kinh nghiệm hoạt động của các HTX 17 trên thế giới để bổ sung, hoàn thiện khung khổ pháp luật Việt Nam về HTX, tìm kiếm phương thức hoạt động hiệu quả cho hệ thống HTX ở Việt Nam. Luận án tiến sỹ của Nguyễn Thái Nguyên (1995) với đề tài “Phương hư ng và giải pháp kinh tế chủ yếu để phát triển các hợp tác xã kiểu m i trong nông nghiệp Việt Nam” [58] cung cấp các thông tin, luận điểm cơ bản về mô hình HTX nông nghiệp kiểu mới và mối quan hệ của HTX với phát triển kinh tế nông hộ.
Luận án tiến sỹ của Lưu Hoài Chuẩn (2002) với đề tài “Sự hình thành và phát triển các hình thức kinh tế hợp tác trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nông thôn Việt Nam” [22] cung cấp các thông tin, lý luận về luận điểm hình thành, phát triển kinh tế hợp tác và HTX ở Việt Nam, những quan điểm sai lầm về phát triển HTX và phương hướng phát triển HTX ở nông thôn. Luận án tiến sỹ của Phùng Quốc Chí (2010) với đề tài “Phát triển hợp tác xã trong quá trình công nghiệp hóa đến năm 2020”[26], cung cấp các luận điểm khẳng định vai trò của HTX kiểu mới và tính ưu việt của mô hình này so với mô hình HTX kiểu cũ. Đề tài “Nghiên cứu tính bền vững của mô hình kinh tế tập thể do Hội LHPN Việt Nam hỗ trợ triển khai: Nghiên cứu trường hợp ở 3 t nh miền ắc” của Trần Quang Tiến (2015) đã phân tích thực trạng hoạt động một số mô hình kinh tế tập thể do Hội LHPN Việt Nam triển khai tại một số tỉnh phía Bắc để đánh giá khả năng phát triển bền vững của các mô hình đó, đóng góp của các mô hình kinh tế tập thể, trong đó có mô hình HTX trong tạo việc làm, tăng thu nhập cho phụ nữ và xây dựng nông thôn mới tại các địa bàn nghiên cứu [85]. Để phục vụ cho các nghiên cứu về quan điểm, định hướng của Đảng, chính sách của Nhà nước trong phát triển HTX, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2015) đã phát hành cuốn sách “Một số nội dung cơ bản và các văn bản quy phạm pháp luật chủ yếu về HTX” [11], trong đó hệ thống hóa các nội dung và 18 văn bản pháp luật cơ bản về HTX, về phong trào HTX trên thế giới và sự phát triển HTX ở Việt Nam.
Về đánh giá thực trạng phát triển mô hình HTX ở Việt Nam, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2017) đã ban hành “Tài liệu phục vụ Hội nghị trực tuyến về sơ kết thi hành Luật HTX năm 2012” [12] và năm 2019 đã ban hành Báo cáo Tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (Khoá IX) về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể [13]. Đây là những đánh giá quan trọng trong triển khai các chính sách, luật pháp của Việt Nam về HTX, thực trạng phát triển HTX hiện nay và các giải pháp cơ bản trong phát triển HTX ở Việt Nam trong thời gian tới. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LAO ĐỘNG NỮ NÔNG THÔN VÀ QUYỀN NĂNG KINH TẾ CỦA PHỤ NỮ NÔNG THÔN TRONG MÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ 1. Các nghiên cứu quốc tế Nghiên cứu về quyền năng kinh tế của phụ nữ, Tuyên bố và cương lĩnh hành động Bắc Kinh được thông qua Hội nghị thế giới lần thứ tư về phụ nữ tại Bắc kinh (1995) [111] đã đưa ra khái niệm gần như đầu tiên về quyền năng kinh tế của phụ nữ.