Chương 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Về tổng thể, các công trình nghiên c ứu trong nước liên quan đến pháp luật về quyền của người đồng tính, song tính, chuyển giới và liên giới tính (viết tắt là LGBTI) còn khá khiêm tốn so với các lĩnh vực khác. Nhằm phục vụ việc nghiên cứu chủ đề luận án, tác giả đã lựa chọn và tổng quan những quan điểm, luận điểm trong một số công trình nghiên cứu tiêu biểu được chia thành một số nhóm dưới đây.
Nhóm công trình nghiên cứu lý luận về người đồng tính, song tính, chuyển giới, liên giới tính; lý luận về quyền và pháp luật về quyền của người đồng tính, song tính, chuyển giới, liên giới tính Thứ nhất, nhóm công trình nghiên cứu lý luận về người đồng tính, song tính, chuyển giới, liên giới tính Việc nhận diện người LGBTI sẽ ảnh hưởng rất lớn đến quan niệm đối với các đối tượng này trong đời sống xã hội cũng như trong việc xây dựng và thi hành các chính sách có liên quan. Theo các quan điểm được thừa nhận chung trên thế giới thì người LGBTI là điều tự nhiên của xã hội loài người và tồn tại một cách khách quan. Tại Việt Nam thời gian qua đã có khá nhiều tài liệu, công trình nghiên c ứu, công bố các vấn đề cơ bản về người LGBTI cũng nhìn nhận theo góc độ này như sau: - Các tài liệu khoa học được Viện Nghiên cứu xã hội, kinh tế và môi trường (iSEE, Hà Nội) dịch và biên soạn: Trả lời các câu hỏi của bạn về đồng tính và xu hướng tính dục (http://isee.vn/Content/Home/Library/459/tra-loi-cac-cau-hoi-cua- ban-ve-dong-tinh-va-xu-huong-tinh-duc.pdf); Cẩm nang Hỏi nhanh đáp gọn về chuyển giới (http://bit.ly/HoinhanhDapgonChuyengioi); Hỏi nhanh đáp gọn về song tính… Những tài liệu này đã cung cấp những kiến thức cơ bản, nền tảng về người LGBTI, góp phần định hướng quan niệm đúng đắn về nhóm người này. - Kiến thức về người LGBTI cũng được công bố trong một số công trình (đề tài, tạp chí, sách…) của một số tác giả (Trương Hồng Quang, Phạm Quỳnh Phương…) [43], [44], [52].
Những công trình này không chỉ cung cấp, tổng hợp các kiến thức cơ bản về người LGBTI mà còn phân tích, đánh giá được những vấn đề mà người 7 LGBTI phải đối mặt, mối quan hệ giữa người LGBTI với nhóm khác trong xã hội (ví dụ nhóm dị tính - chiếm số đông trong xã hội). Bên cạnh đó, cũng có một số tài liệu phản ánh nhận thức khác về vấn đề LGBTI. Ví dụ một số tài liệu sử dụng thuật ngữ “lưỡng tính” (làm cho người đọc hiểu là họ có hai giới tính) thay vì dùng “song tính” (thực chất người này có 2 xu hướng tính dục, còn giới tính thì vẫn là nam/nữ) [7, tr.117], một số tài liệu còn nhầm lẫn giữa người đồng tính và người chuyển giới (khá phổ biến trong các bài viết trên mạng internet và ngay cả trong các tạp chí chuyên ngành) [29, tr.25], nhầm lẫn giữa người chuyển giới và người liên giới tính [13]… Nhìn chung, các tài liệu này chưa phản ánh đúng đắn các vấn đề liên quan đến người LGBTI. Thứ hai, nhóm công trình nghiên cứu lý luận về quyền và pháp luật về quyền của người đồng tính, song tính, chuyển giới và liên giới tính Nghiên cứu lý luận về quyền và pháp luật về quyền của người LGBTI của các nhà khoa học Việt Nam chưa thực sự rõ nét, chủ yếu tiếp cận dưới góc độ thực tiễn pháp luật và thi hành pháp luật.
Một số nghiên cứu đã đề cập vấn đề lý luận về quyền của người đồng tính, song tính và chuyển giới (viết tắt là LGBT) như: Dương Hoán (2010), Quyền kết hôn của người đồng tính, Kỷ yếu tọa đàm khoa học “Vai trò của nhà nước trong việc bảo đảm quyền của các nhóm xã hội dễ bị tổn thương”, thành phố Hồ Chí Minh, ngày 4/12/2010; Trương Hồng Quang (2012), "Cơ sở lý luận về quyền của người đồng tính", Tạp chí Nghiên cứu lập pháp (Văn phòng Quốc hội), số 24, (12); Trường Đại học Luật Hà Nội (2015), Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường “Quyền của nhóm LGBT - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”, Mã số: LH-2015-406/ĐHL-HN, Hà Nội, Chủ nhiệm: TS. Nguyễn Thị Lan… Các công trình này đã khái quát được nội hàm, cơ sở lý luận về quyền của người LGBT và cho rằng đây là nhóm quyền tự nhiên, vốn có, rất cần được Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm thực thi trong thực tế. Các tác giả cho rằng việc công nhận và bảo vệ quyền của người đồng tính sẽ bảo đảm giá trị xã hội của pháp luật. Bên cạnh đó, vấn đề lý luận về quyền của người liên giới tính còn ít được nghiên cứu hơn so với quyền của người LGBT.
Một số công trình nghiên cứu có đề cập đến vấn đề này có thể kể đến là: Dương Thị Thanh Huyền (2014), Quyền xác định lại giới tính một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Chuyên ngành Luật dân sự và tố tụng dân 8 sự; Trương Hồng Quang (2014), "Về quyền xác định giới tính và quyền phẫu thuật chuyển đổi giới tính tại Việt Nam", Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, (5)… Một số công trình khác cũng nghiên cứu, cung cấp thông tin pháp luật quốc tế và pháp luật các nước trên thế giới về quyền của người LGBTI, ví dụ như: Nguyễn Thị Thu Nam (2013), "Hôn nhân cùng giới xu hướng thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam", Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (Bộ Tư pháp), Số chuyên đề Sửa đổi, bổ sung Luật hôn nhân và gia đình năm 2000; Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (2013), Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở “Nhận diện các vấn đề pháp l về cộng đồng người đồng tính, song tính và chuyển giới tại Việt Nam hiện nay”, Hà Nội, Chủ nhiệm: Trương Hồng Quang; Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (2014), Pháp luật về người chuyển giới: Câu chuyện tại Việt Nam, những lo ngại và kinh nghiệm quốc tế, Tài liệu được in với sự hỗ trợ tài chính từ Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tại Việt Nam (UNDP Việt Nam) và Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), Hà Nội, tháng 9; Trương Hồng Quang (2012), "Pháp luật một số quốc gia trên thế giới về quyền của người đồng tính", Tạp chí Nhà nước và Pháp luật (Viện Nhà nước và Pháp luật), (7); Khoa Luật - ĐHQG Hà Nội (2016), Kỷ yếu Hội thảo khoa học "Pháp luật về chuyển đổi giới tính trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam”, Hà Nội, ngày 08/12/2016. Các nghiên cứu này chủ yếu tập trung đề cập đến người LGBT với các nội dung về pháp luật quốc tế, tình hình hợp pháp hóa hôn nhân cùng giới, chuyển đổi giới tính, các vấn đề liên quan đến y tế, thể thao. Bên cạnh đó, cũng có một số công trình đề cập đến quyền của người liên giới tính trong pháp luật trên thế giới (Dương Thị Thanh Huyền (2014), Quyền xác định lại giới tính một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Chuyên ngành Luật dân sự và tố tụng dân sự), khuyến nghị của một số tổ chức quốc tế về người liên giới tính (Trương Hồng Quang (2016), "Người liên giới tính trong đời sống xã hội và pháp luật Việt Nam", Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội (Học viện Khoa học xã hội), (6)) hoặc tìm hiểu kinh nghiệm giải quyết một số hệ quả pháp lý của vấn đề xác định giới tính: Đỗ Văn Đại (2010), “Hậu quả pháp lý của việc xác định lại giới tính trong pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Tòa án nhân dân (Tòa án nhân dân tối cao), kỳ 2 tháng 12; Cao Vũ Minh (2011), "Pháp luật về xác định lại giới tính những bất cập và hướng hoàn thiện", Tạp chí Dân chủ và Pháp luật 9 (Bộ Tư pháp), (5). Những nghiên cứu này đã cung c ấp những thông tin rất quan trọng về quyền của người liên giới tính theo pháp luật quốc tế và pháp luật một số quốc gia.
Nhóm công trình nghiên cứu thực trạng người đồng tính, song tính, chuyển giới và liên giới tính tại Việt Nam Khác với người dị tính (chiếm đa số trong xã hội), người LGBTI không phải lúc nào cũng thể hiện xu hướng tính dục hay bản dạng giới của mình trong xã hội. Vì vậy, việc tìm hiểu, đánh giá thực trạng người LGBTI cũng gặp những khó khăn nhất định. Một trong những nghiên c ứu từ khá sớm liên quan đến người LGBTI Việt Nam có thể kể đến là: Heiman, E. & Cao Le Van (1975), “Transexualism in Vietnam” (Chuyển đổi giới tính ở Việt Nam), Archives of Sexual Behaviors, Vol.
Đây là một nghiên cứu về người chuyển đổi giới tính Việt Nam được công bố ở nước ngoài. Trường hợp được mô tả trong bài viết là về một người đàn ông lớn lên ở nông thôn Việt Nam phù hợp đặc điểm của người chuyển giới. Theo tác giả vào thời điểm đó, chuyển đổi giới tính vẫn còn tiềm ẩn trong văn hóa nói chung. Trong thời gian gần đây, các công trình nghiên cứu tập trung vào vấn đề nhận diện người LGBT ở Việt Nam (số lượng, xu hướng tính dục, nghề nghiệp, định kiến, phân biệt đối xử, bạo hành.
Những công trình nghiên cứu về vấn đề này có khá nhiều. Ví dụ năm 2009 tác giả Nguyễn Quốc Cường công bố "Nghiên cứu trực tuyến đặc điểm nhân khẩu - xã hội của nam giới có quan hệ đồng giới ở Việt Nam; Trung tâm nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ về Giới - Gia đình - Phụ nữ và vị thành niên có Báo cáo nghiên cứu "Nhu cầu của người đồng tính nữ ở Hà Nội". Trung tâm sáng kiến và sức khỏe dân số cũng có một số báo cáo nghiên cứu liên quan như: Báo cáo nghiên cứu "Kỳ thị và phân biệt đối xử đối với người đồng tính, song tính và chuyển giới ở Việt Nam", Hà Nội, 2008; Báo cáo nghiên cứu "Bạo lực trên cơ sở xu hướng tình dục và bản dạng giới ở Việt Nam", Hà Nội, 2010. Về nghiên cứu tổng thể, có thể kể đến tài liệu: UNDP, USAID (2014), Being LGBT in Asia: Viet Nam Country Report (Là người LGBT ở châu Á: Báo cáo Quốc gia của Việt Nam), Bangkok.
Báo cáo này lấy dẫn chứng từ các bài trình bày và những cuộc thảo luận từ buổi Đối thoại Cộng đồng LGBT Quốc gia Việt Nam đã được tổ chức tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 6/2013.