Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CỦA NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN CỦA NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN 1. Năng lực chủ thể và quyền của ngƣời chƣa thành niên theo phỏp luật dõn sự a. Năng lực chủ thể của cỏ nhõn theo pháp luật dân sự Trong quan hệ pháp luật dân sự thì cá nhân được xác định là chủ thể chủ yếu và thường xuyên nhất.
Tuy nhiên, để tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự với tư cách là chủ thể thì cá nhân phải có năng lực pháp luật dân sự, nghĩa là phải được pháp luật thừa nhận có quyền dân sự và nghĩa vụ dân sự. Khả năng có quyền và nghĩa vụ dân sự là khả năng để một cá nhân có thể tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự được pháp luật cho phép; như vậy, năng lực pháp luật dân sự của cá nhân chính là điều kiện đầu tiên và cần thiết để cá nhân có thể tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự và có tư cách chủ thể trong các quan hệ đó. Khả năng có quyền và nghĩa vụ dân sự hay nói cách khác là năng lực pháp luật dân sự của một cá nhân trong mỗi một quốc gia, lãnh thổ sẽ chịu ảnh hưởng bởi chế độ chính trị, kinh tế và văn hoá của quốc gia hay vùng lãnh thổ đó, thậm chí trong chính một quốc gia hay vùng lãnh thổ nhất định thì năng lực pháp luật dân sự của cá nhân cũng có thể khác nhau trong mỗi một giai đoạn lịch sử, thời kỳ phát triển nhất định. Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân được xác định là sự phản ánh địa vị của cá nhân trong xã hội đó và được nhà nước ghi nhận trong các văn bản pháp luật.
Một đặc điểm khác là xét về năng lực pháp luật dân sự thì mọi cá nhân đều bình đẳng như nhau, có 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghĩa là mọi cá nhân đều có năng lực pháp luật dân sự như nhau mà không có sự phân biệt về dân tộc, tôn giáo hay giới tính… các cá nhân đều có khả năng như nhau về quyền dân sự và nghĩa vụ dân sự, khả năng này không bị hạn chế ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt được pháp luật quy định một cách rõ ràng và chặt chẽ. Một đặc điểm quan trọng khác về năng lực pháp luật dân sự của cá nhân chính là tính liên tục, một cá nhân sẽ được xác định là có năng lực pháp luật dân sự bắt đầu từ khi họ được sinh ra và năng lực này chỉ chấm dứt khi họ chết. Việc xác định thời điểm một người sinh ra hay thời điểm người đó chết có ý nghĩa pháp lý quan trọng làm phát sinh hay chấm dứt năng lực pháp luật dân sự của cá nhân đó. Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân không phụ thuộc vào độ tuổi hay nhận thức của người đó mà sẽ gắn bó với cá nhân đó từ khi họ được sinh ra đến khi họ chết đi.
Xét về mặt lý luận thì năng lực pháp luật dân sự của cá nhân chỉ xuất hiện khi người đó được sinh ra; tuy nhiên, xuất phát từ thực tiễn của đời sống mà pháp luật cũng đã có những ngoại lệ nhất định, trường hợp một người chưa được sinh ra, khi họ vẫn còn là một bào thai cũng đã được hưởng một số quyền nhất định hay nói cách khác là họ đã có năng lực pháp luật dân sự ở một mức độ hạn chế, đó chính là trường hợp một người được sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết cũng được xác định là người thừa kế và được hưởng di sản của người đã chết. Cùng với năng lực pháp luật dân sự của cá nhân, năng lực hành vi dân sự của cá nhân là bộ phận cấu thành năng lực chủ thể của cá nhân. Tuy nhiên, ngược lại năng lực pháp luật dân sự của cá nhân, năng lực hành vi dân sự của cá nhân lại không giống nhau, yếu tố quy định sự khác nhau về năng lực hành vi dân sự của mỗi cá nhân chính là ở độ tuổi và thể chất của cá nhân đó. Mọi cá nhân có năng lực pháp luật dân sự kể từ khi người đó được sinh ra, nhưng 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mỗi cá nhân chỉ có năng lực hành vi dân sự khi họ đã đạt đến một độ tuổi nhất định và có sự phát triển bình thường về thể chất và trí tuệ.
Để có thể xác lập và thực hiện các quyền và nghĩa vụ dân sự của chính mình, đòi hỏi mỗi cá nhân phải có khả năng nhận thức, điều khiển được hành vi của mình và ý thức được hậu quả do hành vi của mình gây ra. chính vì vậy mà căn cứ vào độ tuổi và khả năng nhận thức, điều chỉnh hành vi của cá nhân mà pháp luật dân sự đã phân biệt rõ các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân. Năng lực pháp luật dân sự của mỗi cá nhân được xem là tiền đề của năng lực hành vi dân sự, nhưng sự tồn tại hay không tồn tại của năng lực hành vi dân sự của một cá nhân thì lại không có sự ảnh hưởng tới phạm vi hay nội dung của năng lực pháp luật dân sự của cá nhân. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, năng lực hành vi dân sự lại được xác định là cơ sở để xem xét và bảo vệ một số quyền dân sự nhất định của cá nhân.
Khái niệm người chưa thành niên và quyền của người chưa thành niên trong quan hệ pháp luật dân sự. Trong mỗi một hệ thống pháp luật dân sự ở các quốc gia hay các vùng lãnh thổ khác nhau đều có những chế định pháp lý nhằm điều chỉnh và bảo vệ một nhóm đối tượng đặc biệt trong xã hội mà chúng ta vẫn thường gọi họ là những người vị thành niên hay người chưa thành niên. Vậy, dưới góc độ pháp luật dân sự thì người như thế nào sẽ được gọi là người chưa thành niên và có cách hiểu thống nhất về người chưa thành niên giữa các hệ thống pháp luật dân sự khác nhau giữa các quốc gia hoặc vùng lãnh thổ hay không? Theo từ điển tiếng Việt của Viện ngôn ngữ do nhà xuất bản từ điển Bách Khoa phát hành năm 2006 thì: "Thành niên là đã đúng tuổi hưởng quyền công dân và chịu trách nhiệm về hành vi của mình" [42], dưới góc độ pháp luật dân sự thì cách hiểu như trên là chưa đầy đủ, tuy nhiên khi khẳng 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com định như vậy cũng có thể giúp cho người đọc hiểu được phần nào rằng một người như thế nào thì được gọi là thành niên hay chưa thành niên và biết được độ tuổi của một người sẽ làm căn cứ để xác định rằng họ đã được hưởng đầy đủ các quyền cũng như nghĩa vụ của một công dân hay chưa. Qua nghiên cứu và xem xét một số các quy định trong các văn bản pháp luật dân sự của một vài hệ thống pháp luật sự khác nhau trên thế giới, có thể hiểu rằng "người chưa thành niên" là một thuật ngữ nhằm chỉ một nhóm xã hội thuộc về một độ tuổi nhất định và thông thường thì người chưa thành niên được xác định là những người dưới 20 hoặc dưới 18 tuổi; thực chất thì việc căn cứ vào độ tuổi chỉ là một phương pháp của pháp luật dân sự mà dựa vào đó, người ta có thể xác định một người đã có sự trưởng thành đầy đủ về mặt thể chất, trí tuệ hay chưa và từ đó mà pháp luật dân sự sẽ xác định và ghi nhận cho họ có những quyền và nghĩa vụ dân sự tương ứng.
Trên thực tế thì việc căn cứ vào độ tuổi nhất định để xác định một người đã thành niên hay chưa thành niên, đã có sự phát triển về mặt thể chất và trí tuệ đầy đủ hay chưa giữa các quốc gia, các hệ thống pháp luật dân sự sẽ là khác nhau, điều này phụ thuộc vào những điều kiện về tự nhiên cũng như về mặt chính trị xã hội.của các quốc gia hay vùng lãnh thổ đó, và mặc dù có những sự khác nhau như vậy nhưng nhìn chung lại thì người chưa thành niên dù ở trong bất kỳ một hệ thống pháp luật dân sự nào xét về mặt bản chất cũng đều được xác định là những người chưa thực sự trưởng thành về tinh thần và thể lực, họ rất cần nhận được sự quan tâm, bảo vệ và chăm sóc đặc biệt từ phía nhà nước và xã hội. Xét dưới góc độ tâm lý, đặc điểm nổi bật của quá trình phát triển lứa tuổi chưa thành niên chính là những biến chuyển nhanh của các em cả về mặt thể chất và tinh thần. Do sự trưởng thành và tích luỹ ở những giai đoạn trước, người chưa thành niên mà đặc biệt là những người đang ở độ tuổi 14 đến dưới 18 đã có một vị trí xã hội mới, họ không hoàn toàn còn là trẻ con nhưng cũng chưa thể là người lớn, đây là giai đoạn đặc trưng các dấu hiệu của tuổi dậy thì ở nam và nữ. Những thay đổi rất cơ bản ở trên đã làm cho người chưa thành 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com niên có ấn tượng sâu sắc rằng: " Mình không còn là trẻ con nữa".
Mặt khác, chính người lớn cũng không hoàn toàn coi họ như những đứa trẻ trước đây, các em đã có một vị thế mới trong gia đình của mình, trong một số trường hợp nhất định, các em đã tham gia lao động góp phần giải quyết những khó khăn về kinh tế cho gia đình. Tuy nhiên, xét về mặt xã hội, người chưa thành niên vẫn còn là những học sinh và còn phụ thuộc nhiều vào bố mẹ, các em còn rất non nớt về kiến thức xã hội và ý thức về hành vi. Ở độ tuổi chưa thành niên này, các quá trình hưng phấn thần kinh của vỏ não mạnh và chiếm ưu thế nên nhiều khi các em không làm chủ được bản thân, không kiềm chế được xúc động mạnh, dễ bị kích thích, dễ nổi nóng và gây gổ, tính hiếu động tò mò, thích tìm hiểu cái mới của thế giới xung quanh và do vậy người chưa thành niên ở độ tuổi này cũng thường dễ bị kích thích, bị lôi kéo và có những hành động mang tính tiêu cực.