phần mở đầu, tổng quan tình hình nghiên cứu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 3 chƣơng, 8 tiết. 10 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ QUY TRÌNH SẢN XUẤT SẢN PHẨM BÁO CHÍ ĐỐI NGOẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY A. Các công trình nghiên cứu nƣớc ngoài đã công bố liên quan đến đề tài Nghiên cứu quy trình sản xuất sản phẩm báo chí đối ngoại là một hƣớng nghiên cứu mới trên cả bình diện trong nƣớc và nƣớc ngoài. Qua quá trình thu thập và tìm hiểu các tài liệu tham khảo cho nghiên cứu luận án, tác giả nhận thấy có 2 loại chủ yếu sau: - Các giáo trình, sách, bài báo đã đƣợc dịch và phổ biến tại Việt Nam - Các tài liệu nƣớc ngoài tham khảo trên internet có nguồn gốc rõ ràng Những công trình khoa học này ở những quy mô khác nhau đã tiếp cận, nghiên cứu những vấn đề ở những góc nhìn khác nhau.
Báo chí, truyền thông và những sản phẩm báo chí đã thực sự trở thành vấn đề đƣợc nhiều học giả trên thế giới quan tâm, nghiên cứu. Cuốn sách Truyền thông đại chúng – những kiến thức cơ bản là cuốn sách đƣợc chọn dịch và biên soạn lại từ cuốn ABC báo chí của tác giả ngƣời Đức - Claudia Mast (2004). Mặc dù đây là tài liệu đã đƣợc xuất bản từ năm 2004 nhƣng vẫn mang ý nghĩa thực tiễn cao. Nội dung cuốn sách đề cập những vấn đề hết sức cơ bản đối với những ngƣời làm công tác truyền thông đại chúng.
Đó là những khái niệm về thông tin, các phƣơng tiện thông tin, hoạt động thông tin, đối tƣợng thông tin, trách nhiệm, nghĩa vụ và đạo đức của nhà báo; nghề nghiệp báo chí và đạo đức của nhà báo; nghề nghiệp báo chí và hoạt động truyền thông trong cơ chế thị trƣờng. Công chúng tiếp nhận sản phẩm báo chí là một trong những nhân tố quan trọng tác động đến việc lựa chọn nội dung và hình thức của sản phẩm. Những cuốn sách trên đây đã phân tích những tác động của công chúng đến việc hình thành nội dung và hình thức của các sản phẩm báo chí và truyền thông. Thực tế nghiên cứu cho thấy công chúng báo chí đối ngoại có những đặc điểm rất khác so với công chúng báo chí nói chung.
Ngoài ra, cuốn sách Cơ sở hoạt động sáng tạo của nhà báo của tác giả G.Lazutina (2001) khẳng định rằng hoạt động nghề nghiệp bắt đầu trên cơ sở 11 kinh nghiệm thu đƣợc qua hoạt động nghiệp dƣ, nghề báo chí cũng phải đi con đƣờng nhƣ thế. Tác giả đã tổng kết những kinh nghiệm nghề nghiệp thành lý thuyết, thông qua hình thức đối thoại lý thú giữa tác giả với đồng nghiệp và các sinh viên. Qua đó phản ánh những quan điểm của quá trình công tác báo chí và những công cụ của nó, tạo nên phƣơng pháp hoạt động sáng tạo của nhà báo. Cuốn sách còn đề cập đến mối quan hệ giữa nội dung và hình thức; giữa khách thể và chủ thể; quan hệ giữa nhà báo với công chúng; và sự tác động lẫn nhau của những mối quan hệ đó; trách nhiệm và đạo đức của nhà báo.
Đó là những yếu tố quan trọng trong hoạt động sáng tạo của nhà báo [69]. Paul Jones and David Holmes (2011) xuất bản cuốn Key concepts in Media and Communications (Các khái niệm chính về truyền thông và giao tiếp) tại nhà xuất bản Sage Publishing House, Mỹ. Cuốn sách đã khái quát các khái niệm chính về truyền thông và các nghiên cứu truyền thông, đƣa ra một bản đồ rõ ràng, hữu ích về các lý thuyết, phƣơng pháp và tranh luận quan trọng. Các bài viết đã nghiên cứu một các nghiêm túc các khái niệm then chốt và có sự tham chiếu, mô tả bằng các ví dụ, bảng và sơ đồ thích hợp về truyền thông và giao tiếp.
[116] Cuốn sách Hướng dẫn cách viết báo của nhóm tác giả Jean – Luc Martin – Lagardette (2010) đã tập trung giới thiệu mục tiêu, phƣơng pháp và quy trình viết một bài báo trong các thể loại báo chí, các kỹ thuật để bài báo hấp dẫn, lôi cuốn sự chú ý của độc giả… [67] Cuốn sách Nghề làm báo của tác giả ngƣời Pháp Philippe Gaillard (2007) đã trình bày một số nội dung rất cơ bản của nghề làm báo và các bƣớc cụ thể trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí. Đó là: cơ cấu tổ chức và hoạt động tác nghiệp của một doanh nghiệp báo chí (tòa soạn); chức năng, nhiệm vụ của hãng thông tấn; phƣơng thức thu thập, xử lý, truyền tải thông tin; cách làm phóng sự và viết tin; biên tập báo chí; trình bày maket và kỹ thuật in ấn. Sách Media Power in Politics (Sức mạnh của truyền thông trong chính trị) của Doris A. Graber (2000), phản ánh những thay đổi mới nhất của đời sống chính trị ở châu Mỹ trong bối cảnh truyền thông châu Mỹ và sự tƣơng tác giữa 12 các nhà chính trị và các nhà báo.
Cuốn sách gồm các lĩnh vực: ảnh hƣởng của các “nhà báo công dân” không chuyên; dự đoán về sự phát triển truyền thông quốc tế trong tƣơng lai gần; sự thiếu tôn trọng của công chúng đối với giới truyền thông và hậu quả của điều này lên ảnh hƣởng của truyền thông quốc tế, tác động của truyền thông kiểu cũ và mới vào sự tham gia chính trƣờng; và, những nỗ lực của các nhà báo vận động hành lang nhằm làm chệch hƣớng các luật và quy định về truyền thông [113]. Richard Weast và Lynn H.Turner (2012) trong cuốn Introducing communication theory – analysis and application (Giới thiệu lý thuyết truyền thông – phân tích và ứng dụng) của NXB McGraw Hill, Mỹ đã tập trung vào các liên kết giữa lý thuyết truyền thông và kinh nghiệm thực tiễn hàng ngày, phát hiện những điểm khác biệt giữa lý thuyết và thực tiễn nghề nghiệp. Đây là các kết quả nghiên cứu rất quan trọng với những ngƣời nghiên cứu và thực hiện công tác chuyên môn. [119] Steensen, Steen và Laura Ahva (2015) đã xuất bản cuốn Theories of Journalism in a Digital Age: An Exploration and Introduction (Các lý thuyết về Báo chí trong thời đại số: một cuộc thăm dò và giới thiệu) trong đó nhấn mạnh việc thời đại số hóa đang thay đổi thực hành báo chí, văn hóa và thể chế.
Những nghiên cứu tập trrung trả lời câu hỏi liệu số hóa có mang lại những thay đổi căn bản hay những biến thể nhỏ đối với báo chí. [118] Tựu chung lại, các hƣớng nghiên cứu về lĩnh vực này trên thế giới không đề cập cụ thể đến quy trình sản xuất sản phẩm báo chí đối ngoại mà chủ yếu đề cập đến quy trình sản xuất sản phẩm báo chí, các yếu tố ảnh hƣởng đến quy trình này. Đây là nguồn tài liệu tham khảo tốt để tác giả tiếp cận, phân tích và tham khảo sử dụng cho luận án. Các công trình nghiên cứu trong nƣớc đã công bố liên quan đến đề tài Việc nghiên cứu quy trình sản xuất sản phẩm báo chí đối ngoại ởViệt Nam hiện nay là một hƣớng nghiên cứu mới.
Tuy nhiên, các vấn đề về báo chí và truyền thông quốc tế, báo chí đối ngoại, thông tin đối ngoại là những nội dung 13 đã đƣợc quan tâm và phát triển. Mỗi công trình có một cách thực hiện khác nhau để phù hợp với mục đích của mình. Nhóm các đề tài về báo chí và truyền thông Truyền thông là hiện tƣợng xã hội phổ biến, ra đời, phát triển cùng với sự phát triển của xã hội loài ngƣời, tác động và liên quan đến mọi cá nhân cũng nhƣ các nhóm và cộng đồng xã hội nói chung. Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế ở nƣớc ta hiện nay, truyền thông ngày càng có vai trò quan trọng trong việc giáo dục, động viên, nâng cao tinh thần tự giác, ý thức trách nhiệm xã hội, nâng cao kiến thức, nhận thức, thái độ về mọi mặt hoạt động của nhân dân.
Tác giả Nguyễn Văn Dững và Đỗ Thị Thu Hằng (2012) biên soạn cuốn sách “Truyền thông - lý thuyết và kỹ năng cơ bản” nhằm cung cấp những kiến thức lý thuyết và kỹ năng truyền thông cơ bản nói chung, truyền thông - vận động xã hội và truyền thông đại chúng. nói riêng, cũng nhƣ cung cấp một số nội dung, khái niệm, kỹ năng, tình huống, cơ chế, chức năng. của một số loại hoạt động truyền thông; chu trình, việc lập kế hoạch truyền thông, giám sát, đánh giá, phƣơng pháp sử dụng trong giám sát, đánh giá và các hoạt động để duy trì hoạt động truyền thông. Cuốn sách là sự tổng kết đúc rút từ nhiều tài liệu và kinh nghiệm của các nƣớc.
Do vậy, tài liệu này tạo lập kiến thức nền tảng và nâng cao kỹ năng về giao tiếp - truyền thông - vận động xã hội trong hoạt động truyền thông và báo chí; tăng cƣờng khả năng hội nhập bình đẳng trong phạm vi khu vực và quốc tế, khả năng hòa nhập với các nhóm công chúng - xã hội [18]. Tác giả Nguyễn Văn Dững (2012) với giáo trình Cơ sở lý luận báo chí góp phần cung cấp cơ sở lý luận – thực tiễn báo chí – truyền thông hiện đại, nhằm hình thành thế giới quan, phƣơng pháp luận và ý thức tự giác về hoạt động nghề nghiệp báo chí. Nội dung cuốn sách chủ yếu cung cấp những kiến thức cơ bản và hệ thống về hệ thống khái niệm cơ bản của lý luận báo chí, nhƣ về khái niệm và đặc điểm báo chí, bản chất hoạt động báo chí, đối tƣợng, công chúng và cơ chế tác động của báo chí, về các chức năng và nguyên tắc cơ bản của hoạt động báo chí, về các chức năng và nguyên tắc cơ bản của hoạt động báo chí, về chủ thể hoạt động báo chí, vấn đề tự do báo chí. 14 Một cuốn sách khác do Tác giả Nguyễn Văn Dững (2017) chủ biên là Báo chí truyền thông – những điểm nhìn từ thực tiễn (tập 3).
Cuốn sách tập hợp các bài viết nghiên cứu lý luận chung và kinh nghiệm, thực tiễn về báo chí truyền thông của những nhà nghiên cứu và nhà báo đang hoạt động báo chí ở Việt Nam và trên thế giới [20]. Trong cuốn sách này, tác giả Nguyễn Thị Trƣờng Giang có bài viết Phát triển báo mạng điện tử cho thiết bị di động – xu hướng tất yếu đã khái quát nhu cầu và thói quen sử dụng thiết bi di động của công chúng hiện nay. Thiết bị di động hiện nay không chỉ là thiết bị liên lạc mà đang trở thành một phƣơng tiện truyền thông phổ biến với nhiều tính năng ƣu việt, đã và đang hình thành một xu hƣớng truyền thông, trở thành một lĩnh vực ngiên cứu quan trọng của truyền thông trên toàn cầu [20, 78].