chương 1. Cây xanh là một trong những thành phần chủ yếu tạo nên bố cục không gian của đô thị. Nó là động lực chính trong cân bằng sinh thái môi trường đô thị. Một thành phố có nhiều cây xanh hoặc có độ che phủ của cây xanh lớn thường có vi khí hậu ôn hòa, cảnh quan có bản sắc riêng.
Vì vậy trong ý tưởng quy hoạch xây dựng cũng như trong thực tế xây dựng thành phố tỷ lệ diện tích đất trồng cây xanh và cách phân bố của nó trong bố cục không gian đô thị bao giờ cũng được quan tâm đúng mức. Các thành phố hấp dẫn du khách trên thế giới là những thành phố có nhiều cây xanh và diện tích cây xanh kết hợp với mặt nước như kênh rạch ao hồ. Trong tiêu chuẩn thiết kế đô thị của tất cả các nước bao giờ cũng có chỉ tiêu đất dành cho cây xanh ở mức khoảng trên dưới 10% tổng đất đô thị. Và như vậy nó thực sự là một phần tất yếu phải thực hiện trong quá trình xây dựng thành phố.
Ở Việt Nam và đặc biệt tại thành phố Hồ Chí Minh cây xanh trong ý tưởng quy hoạch xây dựng luôn được đề cao và thể hiện đầy đủ trong từng giải pháp quy hoạch xây dựng. Đáng tiếc không có một giải pháp thực hiện nào thật cụ thể, vì vậy khoảng xanh trong thành phố luôn bị thu hẹp và thường nhường chỗ cho các dự án khác. Theo góc độ pháp lý quy hoạch xây dựng và thực tiễn quản lý xây dựng theo quy hoạch được duyệt cần có những cơ chế kích cầu thích hợp cho tạo quỹ đất trồng cây xanh và cần tìm kiếm giải pháp 16 đa dạng về chủng loài cũng như cách thức trồng cây xanh trong đô thị, để tạo nên một thành phố xanh từ công trình đến khoảng trống không gian đô thị. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC TRONG QUY HOẠCH VÀ QUẢN LÝ CÂY XANH ĐÔ THỊ TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN TÂN PHÚ.
Điều kiện tự nhiên và quy hoạch cây xanh đô thị 2. Đặc trưng về điều kiện tự nhiên của quận Tân Phú. Điều kiện tự nhiên là một trong những yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển cây xanh trong đô thị. Chế độ mưa nắng, thời tiết, đất đai là những thành phần cần biết rõ trước khi quy hoạch cây xanh đô thị.
Lựa chọn đúng chủng loài phù hợp với điều kiện tự nhiên và đáp ứng điều kiện cảnh quan trong đô thị và tổng hợp các nguyên tắc hợp lý cho trồng và bảo quản cây xanh trong từng khu vực (trong đô thị) bảo đảm sự một môi trường thân thiện với cuộc sống và tiết kiệm được nhiều công sức cũng như chi phí chăm sóc và bảo quản cây xanh đô thị. Khi trồng đúng chủng loài quí hiếm và có khả năng tạo cảnh đặc biệt sẽ tạo nên sản phẩm vô giá từ cây xanh trong đô thị. 153 cây xanh lâu năm thuộc loài quí hiếm và cây xanh trên 3 đường phố Huyền Trân Công Chúa, Sương Nguyệt Anh và Trương Định đang được cơ quan chức năng kiến nghị xếp vào loại cây xanh bảo tồn của thành phố Hồ Chí Minh là một trong những điển hình cho các trường hợp nêu trên. Xét về mặt tự nhiên, thành phố Hồ Chí Minh nằm trong khu vực có điều kiện rất tốt cho cây xanh đô thị.
Cụ thể thông qua các điều kiện sau đây: a) Khí hậu. Quận Tân Phú là quận nội thành của thành phố Hồ Chí Minh. Lãnh thổ của quận nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo. Đặc trưng chính của khí hậu là nóng ẩm có nhiệt độ trung bình 28C, có hai mùa mưa nắng rõ rệt.
Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 trong năm. Mùa nắng từ tháng 17 11 năm này đến tháng 3 năm sau. Không có gió bão lớn. Điều kiện này rất thuận lợi cho phát triển của thảm thực vật nói chung và cây xanh cũng như các loại cây bụi và các loài hoa trồng trong đô thị.
Vì hai yếu tố nắng gió có vai trò quyết định cho trồng và tăng trưởng của thảm thực vật. Địa hình của quận Tân Phú tương đối bằng phẳng. Hướng dốc từ khu vực trung tâm về ba phía Tây – Nam và Tây Bắc. Độ dốc trung bình là 0,5%.
Cao độ mặt đất so với mực nước biển từ 1,6 m đến 7,5m. Với địa hình này cần có nhiều loại cây xanh có tán lá và chiều cao khác nhau để có bố cục hài hòa với các quần thể công trình kiến trúc và cải thiện điều kiện vi khí hậu trong đô thị. Tân Phú có tổng lượng mưa khoảng 2000mm. Lượng mưa chủ yếu tập trung ở mùa mưa.
Vì vậy mùa khô thiếu nước. Quận không có hồ nước hoặc hồ điều tiết, chỉ có một số kênh hở thoát nước. Trong hoàn cảnh đó khả năng điều tiết độ ẩm tại chỗ rất hạn chế. Vì vậy bổ sung hệ thống vòi phun nước công cộng ở nhiều khu vực khác nhau để cải thiện điều kiện vi khí hậu trong khu vực đô thị.
Phân bố dân cư và cây xanh đô thị. Khu dân cư hiện hữu có tầng cao thấp và mật độ dân cư rất cao khoảng 270 đến 280 người / ha. Mật độ xây dựng rất cao (so sánh bảng tổng hợp). Điều kiện này không cho phép trồng nhiều cây xanh theo yêu cầu trong qui chuẩn quy hoạch xây dựng.
Trong điều kiện này cần có giải pháp trồng cây xanh đô thị trong khuôn viên, dọc trục giao thông và ngay trên phần mái công trình để cải thiện điều kiện che phủ bằng mảng xanh trong đô thị.1 Tổng hợp mối quan hệ dân số, diện tích và mật độ cư trú tại quận Tân Phú ở thời điểm năm 2008. Mật độ cư trú TT Cuïm daân cö Soá daân (ngöôøi) Dieän tích ñaát (ha) (người /ha) A.621 568,73 103 1 Phöôøng Taây Thaïnh 4.705 91,15 2 Phöôøng Sôn Kyø 25.041 172,3 3 Khu coâng nghieäp TB 28.425 390,8 277 4 Phöôøng Taân Sôn Nhì 27.872 112,82 5 Phöôøng Taân Quyù 48.155 178,49 6 Phöôøng Taân Thaønh 32.197 237,32 274 7 Phöôøng Phuù Thoï Hoøa 33556 123,22 8 Phöôøng Phuù Thaïnh 31641 114 D.240 410,13 281 9 Phöôøng Hoøa Thaønh 22.327 93,08 10 Phöôøng Phuù Trung 42.615 89,65 11 Phöôøng Hieäp Taân 24.778 112,9 12 Phöôøng Taân Thôùi Hoøa 25.520 114,6 Toång coäng 347.483 1606,98 266 (*) (*) không kể diện tích đất khu công nghiệp. Cấu trúc không gian đô thị và cây xanh đô thị. Cây xanh, một thành phần quan trọng tạo nên bố cục không gian của thành phố, có vai trò điều hoà khí hậu, bảo vệ môi trường và cải thiện điều kiện môi sinh.
Cùng với việc giảm thiểu nguồn ô nhiễm thì sử dụng cây xanh đang là giải pháp hiệu quả nhất trong việc bảo vệ môi trường. Hệ thống cây xanh đô thị làm tăng thẩm mỹ cảnh quan đô thị, tạo ra cảm giác êm dịu về màu sắc và môi trường khí hậu đô thị, tôn cao giá trị thẩm mỹ của các công 19 trình kiến trúc, các đài kỷ niệm, các danh lam, thắng cảnh, phục vụ cho nhu cầu giải trí, nghỉ ngơi, đi dạo và thưởng ngoạn của con người. Nghiên cứu các tài liệu về quy hoạch cây xanh trong đô thị, đặc biệt trường hợp thành phố Chandigard của Ấn độ [9], thành phố Abuja của Nigeria và thành phố Brasilia của Brazin (tư liệu từ mạng Internet google earth) có thể tổng hợp các xu hướng bố cục cây xanh đô thị sau đây: - Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới quy hoạch cây xanh đô thị cần có các mảng xanh nối liên tục chen suốt trong khu ở và khu công cộng. Cần bố trí nhiều công viên với qui mô diện tích khác nhau phân bố đều trên lãnh thổ thành phố.
Nếu so sánh ý tưởng này với của những nguyên tắc bố cục thành phố vườn của Ebenezer Howard thì đây là nguyên tắc chung cho thiết kế quy hoạch đô thị. - Quy hoạch giao thông, đặc biệt là các trục giao thông có chiều rộng lớn (từ 4 làn xe trở lên) phải có chiều rộng vỉa hè đủ lớn để trồng cây xanh đô thị - chủ yếu là các cây thân gỗ lớn - tạo cảnh quan và cải thiện điều kiện che nắng dọc trục giao thông. - Hệ thống rạch, hồ nhân tạo và hệ thống phun nước công cộng phải có kết hợp với cây xanh và không gian trống, nhằm tạo điều kiện sử dụng các khu vực này trở nên khu vực cải thiện điều kiện vi khí hậu trong đô thị. Do có những đặc thù về chiều rộng và chiều dài trong đô thị các trục này sẽ là những trục cảnh quan thông thoáng đô thị.
- Hệ thống cây xanh qui hoạch theo nguyên tắc trên bảo đảm tạo nên một cấu trúc không gian đô thị có khả năng thông thoáng rất lớn và bảo đảm tạo môi trường đô thị có khí hậu phù hợp với nhu cầu sử dụng của người dân tại nơi cư ngụ của họ. Cây xanh trong đô thị là yếu tố gắn kết các thành phần khác nhau (công trình, cụm công trình, đường phố, tượng đài, mặt nước, địa hình…) tạo nên cảnh quan sinh động và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của con người 20 trong đô thị [3]. Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới, đô thị cần bố trí trồng cây xanh tạo thành hệ thống liên tục để bảo đảm che nắng, thông gió (thông thoáng) và che chắn bụi cho thành phố. Cây xanh là một thành phần để cân bằng sinh thái tạo môi trường sống bền vững có vi khí hậu tương thích với nhu cầu của con người.
Các thủ thuật trồng cây xanh theo nhóm cao thấp khác nhau, màu sắc và hình dạng lá khác nhau tạo nên một cảnh quan đa dạng về hình khối, mềm mại đường nét. Đặc trưng này giúp giảm nhẹ ấn tượng quá hoành tráng nhưng thô kệch của những hình khối công trình có đường nét đậm bản chất hình học ba chiều với vật liệu xây dựng thô cứng tại các khu công cộng và các cụm nhà ở cao tầng. Tùy theo điều kiện kinh tế và phong tục tập quán tại nhiều thành phố, đặc biệt tại các thành phố vùng nhiệt đới, cây xanh còn được cắt xén và tạo hình thành các biểu tượng của các loài thú, chim, các loại hình trang trí khác nhau. Sự tham gia của cây xanh vào tạo cảnh trong không gian đô thị còn được đa dạng hóa bằng những khung hình cố định để treo hoặc đặt trên giá đỡ những chậu cây xanh.
Cây cảnh hoa lá trên các khung hình này tạo nên những cảnh độc đáo và hấp dẫn trong thành phố. Điều kiện kinh tế xã hội và ảnh hưởng của nó trong quy hoạch cây xanh đô thị. Điều kiện sống và nhu cầu cây xanh đô thị.